واقعه مسجد گوهرشاد: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| تصویر            =واقعه مسجد گوهرشاد.jpg 

| image_alt        =تحصن علما در مسجد گوهرشاد

| فایل پادکست      =واقعه مسجد گوهرشاد.ogg 

 

 

'''واقعه مسجد گوهرشاد'''، تجمع اعتراضی مردم [[مشهد]] در مخالفت با [[قانون متحدالشکل کردن لباس مردان|قانون تغییر لباس]] و اجباری شدن [[کلاه شاپو]] بود که در [[ماه تیر|تیر]] ۱۳۱۴ش، در دورهٔ حکومت پهلوی اول رخ داد. این تجمع، واکنش به سیاست‌های رسمی حکومت در زمینهٔ تغییر پوشش، به‌ویژه اجباری شدن استفاده از کلاه شاپو و نیز در اعتراض به حصر آیت‌الله [[سید حسین طباطبایی قمی|سیدحسین قمی]] از [[مرجع تقلید|مراجع تقلید]] وقت صورت گرفت. حکومت که بر پیشبرد سیاست‌های تجددگرایانهٔ خود اصرار داشت، در برابر خواسته‌های [[مردم]] کوتاه نیامد و با [[خشونت]] گسترده، شماری از معترضان را کشت تا از گسترش اعتراضات جلوگیری کند. بسیاری از بازماندگان این واقعه نیز بازداشت، محاکمه، [[حبس]] و [[تبعید]] شدند. این واقعه و پیامدهای سرکوبگرانهٔ آن، به‌عنوان نقطه عطفی در تقابل دولت پهلوی اول با بخشی از جامعهٔ مذهبی و سنتی ایران شناخته می‌شود و به افزایش شکاف و بی‌اعتمادی میان حکومت و مردم انجامید.

پس از [[انقلاب مشروطه]]، گفتمان نوسازی و تجدد به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در ایران تبدیل شد. در دورهٔ [[رضاشاه]]، این روند عمدتاً با الگوبرداری از مدل‌های غربی و با رویکردی متمرکز و آمرانه دنبال شد. در حوزهٔ فرهنگ عمومی، مهم‌ترین تجلی این سیاست‌ها، تصویب [[قانون متحدالشکل کردن لباس مردان|قانون متحدالشکل کردن لباس]] در سال ۱۳۰۷ش<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و سپس اجباری شدن استفاده از [[کلاه شاپو]] در سال ۱۳۱۴ش بود. این سیاست‌ها که تغییرات گسترده و اجباری در پوشش سنتی را هدف قرار داده بود،<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> همراه با نشانه‌هایی از ترویج بی‌حجابی، نگرانی شدید اقشار مذهبی و به‌ویژه نهاد [[روحانیت]] را برانگیخت.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref>

برخوردهای حکومت با [[عالم (اسلام)|علما]] و محدود کردن فضای اعتراض، تنش‌ها را افزایش داد. بازداشت و ضرب‌وشتم [[سید حسام‌الدین فال‌اسیری]] در شیراز به‌دلیل اعتراض به یک مراسم،<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> نمونه‌ای از این رویکرد بود. در [[مشهد]]، علما در پی یافتن راه‌حل مسالمت‌آمیز،<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> سید حسین قمی را به‌عنوان نماینده برای مذاکره با [[رضاشاه]] به تهران فرستادند. اما وی نه‌تنها به شاه دسترسی نیافت، بلکه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینه‌ها، واکنش‌ها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref>

در ادامهٔ این روند، روحانیون مشهد، مردم را به اعتراض و تحصن در [[مسجد گوهرشاد]] فراخواندند.<ref>. واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص52 -53.</ref> شیخ [[محمدتقی بهلول]] که با هدف حمایت از سیدحسین قمی به مشهد آمده بود، با ایراد سخنرانی‌های انتقادی، مردم را به حضور گسترده‌تر دعوت کرد.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص260-262.</ref> بهلول توسط مأموران در صحن [[حرم امام رضا]] بازداشت شد، اما با کمک مردم و [[نواب احتشام رضوی]]، از خادمان حرم امام رضا، آزاد شد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص33-34.</ref> این واقعه به قرار گرفتن ناخواستهٔ بهلول در جایگاه یکی از چهره‌های محوری مخالفت‌ها انجامید<ref>. قاسم پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص166.</ref> و وی در هدایت اعتراض‌ها از همراهی خطبا و علمایی چون نواب احتشام رضوی، حسین مجتهد زنجانی و [[مهدی واعظ خراسانی]] برخوردار بود.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص35.</ref>

با این حال، تردید برخی سربازان در تیراندازی در محدودهٔ حرم امام رضا<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص186 و 188؛ کوهستانی‌نژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص.83</ref> و نیز فشار جمعیت، موجب توقف موقت تیراندازی و باز شدن مسیرها شد که این خود به پیوستن افراد بیشتری به تحصن انجامید.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص60.</ref> بر اساس گزارش‌های موجود، در این برخورد اولیه، دست‌کم ۴۰ نفر از معترضان کشته شدند.<ref>. خراسانی هروی، حدیقة الرضویة، 1326ش، بخش دوم، ص265 و 270.</ref>

پس از کشتار روز [[جمعه]]، خطرات ادامهٔ [[تحصن]] برای رهبران آن و بی‌دفاع بودن مردم آشکار شد. این امر منجر به تلاش‌های فوری برای یافتن راه‌حلی مسالمت‌آمیز شد. نواب احتشام رضوی با وساطت [[تولیت آستان قدس رضوی]]، با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد شیخ محمدتقی بهلول رفت و بر ضرورت پایان فوری تحصن تأکید کرد.<ref>. کوهستانی‌نژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref>

در بامداد روز یکشنبه ۲۲ تیر ۱۳۱۴ش، نیروهای نظامی با شکستن درهای مسجد گوهرشاد، حملهٔ نهایی خود را آغاز کردند. آن‌ها به‌سوی جمعیت آشفته و در حال فرار، تیراندازی مستقیم کردند. این یورش تا حدود ساعت پنج صبح ادامه یافت.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/10895/قیام-گوهرشاد روحبخش، رحیم، «قیام گوهرشاد»، نشریۀ زمانه، 1387، شماره 75 و 76]، پورتال جامع علوم انسانی؛ قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص72 و 73.</ref> در این آشوب، شیخ محمدتقی بهلول به همراه تعدادی از همراهان، مسجد را ترک کرد تا به نیروهای کمکی مردمی که به گفتهٔ وی از مناطق اطراف به‌سوی مشهد در حرکت بودند، بپیوندد.<ref>. بهلول، خاطرات سیاسی بهلول با نگاهی به قیام مسجد گوهرشاد، 1385ش، ص79.</ref>

آمار کشته‌شدگان این واقعه در گزارش‌های مختلف، به‌دلیل تلاش حکومت برای پنهان‌کاری و آشفتگی صحنه، اختلاف چشم‌گیری دارد و از حدود ۱۴ نفر در گزارش‌های رسمی دولتی تا ۳۰۰۰ نفر در روایت‌های مردمی و برخی منابع متأخر، متغیر است.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص82؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.</ref> منابع معاصرِ واقعه مانند خراسانی هروی، شمار مقتولان و مجروحان را حدود ۸۵۰ نفر ذکر کرده‌اند.<ref>. هروی خراسانی، حدیقه‌الرضویه، 1326ش، ص274.</ref> وزیر مختار آمریکا در ایران نیز در گزارش خود، تعداد قربانیان را ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر و مجروحان را ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر برآورد کرده که از این تعداد، ۱۳ تن زائران افغانستانی بوده‌اند.<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص187- 188.</ref> تحصیل‌دار مالیاتی نیز ثبت ۵۶ کامیون حامل جنازه و مجروح را گزارش کرده است.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص83.</ref> بنا بر اسناد تاریخی، حمل فشردهٔ اجساد با کامیون‌ها<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص82 و 83.</ref> دفن دسته‌جمعی در گودال‌ها<ref>. واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص238.</ref> و حتی انتقال و دفن مجروحان زنده همراه با کشته‌ها،<ref>. واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص214 و 310.</ref> نشان می‌دهد که امکان ثبت رسمی و شمارش دقیق وجود نداشته است.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref>

پس از واقعه، نظمیهٔ مشهد حدود ۱۷۰۲ نفر را بازداشت کرد. از میان آن‌ها، ۱۲ روحانی برجسته از جمله شیخ محمد آقازاده، شیخ مرتضی آشتیانی، سید یونس اردبیلی، شیخ آقابزرگ شاهرودی، سید علی‌اکبر خویی و نواب احتشام رضوی به تهران منتقل شده و ۱۸ نفر دیگر به [[سمنان]] تبعید شدند.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> بهلول گنابادی که تحت تعقیب بود به [[افغانستان]] رفت.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص89، 199 و 111.</ref>

متهمان در یک دادگاه نظامی محاکمه شدند. این دادگاه در مرحلهٔ نخست، ۲۶ نفر را مجرم شناخت و برای آنان احکامی از جمله اعدام، حبس ابد و حبس یک‌ساله صادر کرد.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص112-113.</ref> با این حال، در یک بازبینی پرونده در ۲ خرداد ۱۳۱۵ش، احکام تعدادی از متهمان تعدیل شد. برای نمونه، برای نواب احتشام رضوی، محمدحسین صبوری و حاج زین‌العابدین روشندل که در ادعانامهٔ دادستان برای آنان درخواست مجازات اعدام شده بود، سه سال حبس، تعیین شد. همچنین ۱۳ نفر به یک سال حبس، محکوم و سایر متهمان تبرئه شدند.<ref>. قاسم‌پور، قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد، 1386ش، ص97 و 117-118.</ref>

خشونت اعمال‌شده در مکانی مقدس مانند [[حرم امام رضا]]، جامعهٔ ایران را در حالت شوک و بهت فرو برد. ناظران خارجی مانند هورنی بروک نیز فضای [[تهران]] را پس از واقعه، سنگین و آکنده از بلاتکلیفی توصیف کردند.<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص182.</ref> بازتاب رسانه‌ای این حادثه به‌دلیل کنترل شدید حکومت بر مطبوعات، کاملاً یک‌سویه بود. روزنامه‌ها یا به کلی از پرداختن به واقعه خودداری کردند، یا صرفاً روایت رسمی و تحریف‌شدهٔ دولت را منتشر کردند. در معدود گزارش‌های منتشرشده، این رویداد کم‌اهمیت نشان داده شد، به گردن عوامل نامطلوب و اغواگر، انداخته شد و معترضان بی‌اعتبار جلوه داده شدند.<ref>. [https://shahraranews.ir/fa/news/116581/پیش-و-پس-از-واقعه-مسجد-گوهرشاد-به-روایت-مطبوعات-آن-روزگار بیات، «پیش و پس از واقعه مسجد گوهرشاد به روایت مطبوعات آن روزگار»،] وب سایت شهرآرا نیوز _؛ واحد، قیام گوهرشاد، 1366ش، ص61 و 78.</ref>

* '''تعمیق شکاف حکومت و مردم و تشدید سیاست‌های ضد دینی''': قیام مسجد گوهرشاد که با سرکوب و تبعید پایان یافت، نقطه اوج مقاوت مردمی و مذهبی در برابر سیاست‌های ضد دینی رضاشاه محسوب می‌شود. این واقعه، علاوه بر شکاف عمیق میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بی‌پروایی واداشت و زمینهٔ اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنان‌که رضاشاه در گفت‌وگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بی‌درنگ برنامهٔ رسمی کشف حجاب دانست.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref>

* '''زوال مشروعیت حکومت پهلوی و ترسیم چهره‌ای خشن از تجدد آمرانه''': خشونت فاجعه‌بار در حرم امام رضا، به مشروعیت دینی و مردمی حکومت پهلوی اول آسیب جبران‌ناپذیری زد. از سوی دیگر، از آنجا که سیاست‌های مورد اعتراض با عنوان تجدد و الگوبرداری از غرب ترویج می‌شد، این سرکوب سبب شد تصویر نوسازی غربی در اذهان بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون تهاجم فرهنگی، بی‌دینی و [[استبداد]] پیوند بخورد و تا دهه‌ها بر تقابل گفتمانی در ایران سایه اندازد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>

پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، به‌منظور پاسداشت حماسهٔ مردم [[مشهد]] در دفاع از [[حجاب]] و [[ارزش‌های اسلامی]] و اعتراض به سیاست‌های تنگ‌نظرانهٔ [[رضاخان]] که با کشتار بی‌رحمانهٔ مردم پایان یافت، سال‌روز قیام گوهرشاد در [[۲۱ تیر]] ۱۳۱۴ش به [[روز حجاب و عفاف]] نامگذاری شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/decorum/day3-hijab2-chastity.html «21 تیر ماه، روز حجاب و عفاف»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>