حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =واقعه مسجد گوهرشاد.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =تحصن علما در مسجد گوهرشاد | |||
| image_alt =تحصن علما در مسجد گوهرشاد | |||
| فایل پادکست =واقعه مسجد گوهرشاد.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =7/78 | |||
| تاریخ پادکست =10-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دورهٔ پهلوی اول در مسجد گوهرشاد. | {{درشت|'''واقعهٔ مسجد گوهرشاد'''}}؛ اعتراض مردم مشهد به قانون تغییر لباس دورهٔ پهلوی اول در مسجد گوهرشاد. | ||
| خط ۵: | خط ۳۵: | ||
== زمینههای شکلگیری واقعه == | == زمینههای شکلگیری واقعه == | ||
پس از [[انقلاب مشروطه]]، گفتمان نوسازی و تجدد به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در ایران تبدیل شد. در دورهٔ [[رضاشاه]]، این روند عمدتاً با الگوبرداری از مدلهای غربی و با رویکردی متمرکز و آمرانه دنبال شد. در حوزهٔ فرهنگ عمومی، مهمترین تجلی این سیاستها، تصویب [[قانون متحدالشکل کردن لباس مردان|قانون متحدالشکل کردن لباس]] در سال ۱۳۰۷ش<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و سپس اجباری شدن استفاده از [[کلاه شاپو]] در سال ۱۳۱۴ش بود. این سیاستها که تغییرات گسترده و اجباری در پوشش سنتی را هدف قرار داده بود،<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> همراه با نشانههایی از ترویج بیحجابی، نگرانی شدید اقشار مذهبی و بهویژه نهاد [[روحانیت]] را برانگیخت.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref> | پس از [[انقلاب مشروطه]]، گفتمان نوسازی و تجدد به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در ایران تبدیل شد. در دورهٔ [[رضاشاه]]، این روند عمدتاً با الگوبرداری از مدلهای غربی و با رویکردی متمرکز و آمرانه دنبال شد. در حوزهٔ فرهنگ عمومی، مهمترین تجلی این سیاستها، تصویب [[قانون متحدالشکل کردن لباس مردان|قانون متحدالشکل کردن لباس]] در سال ۱۳۰۷ش<ref>. [https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=5tjhh34n7ow « قانون متحدالشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخله مملکت»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی].</ref> و سپس اجباری شدن استفاده از [[کلاه شاپو]] در سال ۱۳۱۴ش بود. این سیاستها که تغییرات گسترده و اجباری در پوشش سنتی را هدف قرار داده بود،<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص405، 407-408.</ref> همراه با نشانههایی از ترویج بیحجابی، نگرانی شدید اقشار مذهبی و بهویژه نهاد [[روحانیت]] را برانگیخت.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص407؛ واحد، قیام گوهر شاد، 1366ش، ص42.</ref> | ||
[[پرونده:واقعه مسجد گوهرشاد۱.png|جایگزین=محمدتقی بهلول گنابادی|بندانگشتی|محمدتقی بهلول گنابادی در حال سخنرانی]] | |||
برخوردهای حکومت با [[عالم (اسلام)|علما]] و محدود کردن فضای اعتراض، تنشها را افزایش داد. بازداشت و ضربوشتم [[سید حسامالدین فالاسیری]] در شیراز بهدلیل اعتراض به یک مراسم،<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> نمونهای از این رویکرد بود. در [[مشهد]]، علما در پی یافتن راهحل مسالمتآمیز،<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> سید حسین قمی را بهعنوان نماینده برای مذاکره با [[رضاشاه]] به تهران فرستادند. اما وی نهتنها به شاه دسترسی نیافت، بلکه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینهها، واکنشها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref> | برخوردهای حکومت با [[عالم (اسلام)|علما]] و محدود کردن فضای اعتراض، تنشها را افزایش داد. بازداشت و ضربوشتم [[سید حسامالدین فالاسیری]] در شیراز بهدلیل اعتراض به یک مراسم،<ref>. کوهستانینژاد، واقعهٔ خراسان، 1375ش، ص3-4.</ref> نمونهای از این رویکرد بود. در [[مشهد]]، علما در پی یافتن راهحل مسالمتآمیز،<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> سید حسین قمی را بهعنوان نماینده برای مذاکره با [[رضاشاه]] به تهران فرستادند. اما وی نهتنها به شاه دسترسی نیافت، بلکه در [[حبس خانگی]] قرار گرفت.<ref>. صلاح، کشف حجاب (زمینهها، واکنشها و پیامدها)، 1384ش، ص186.</ref> | ||
| خط ۱۸: | خط ۴۸: | ||
== برقراری ارتباط با حکومت == | == برقراری ارتباط با حکومت == | ||
[[پرونده:واقعه مسجد گوهرشاد۲.png|جایگزین=نواب احتشام رضوی|بندانگشتی|نواب احتشام رضوی]] | |||
پس از کشتار روز [[جمعه]]، خطرات ادامهٔ [[تحصن]] برای رهبران آن و بیدفاع بودن مردم آشکار شد. این امر منجر به تلاشهای فوری برای یافتن راهحلی مسالمتآمیز شد. نواب احتشام رضوی با وساطت [[تولیت آستان قدس رضوی]]، با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد شیخ محمدتقی بهلول رفت و بر ضرورت پایان فوری تحصن تأکید کرد.<ref>. کوهستانینژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> | پس از کشتار روز [[جمعه]]، خطرات ادامهٔ [[تحصن]] برای رهبران آن و بیدفاع بودن مردم آشکار شد. این امر منجر به تلاشهای فوری برای یافتن راهحلی مسالمتآمیز شد. نواب احتشام رضوی با وساطت [[تولیت آستان قدس رضوی]]، با نمایندگان حکومت دیدار کرد و سپس نزد شیخ محمدتقی بهلول رفت و بر ضرورت پایان فوری تحصن تأکید کرد.<ref>. کوهستانینژاد، واقعه خراسان، 1375ش، ص72.</ref> | ||
| خط ۳۹: | خط ۷۰: | ||
== آثار و پیامدهای واقعه == | == آثار و پیامدهای واقعه == | ||
* '''تعمیق شکاف حکومت و مردم و تشدید سیاستهای ضد دینی''': قیام مسجد گوهرشاد که با سرکوب و تبعید پایان یافت، نقطه اوج مقاوت مردمی و مذهبی در برابر سیاستهای ضد دینی رضاشاه محسوب میشود. این واقعه، علاوه بر شکاف عمیق میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بیپروایی واداشت و زمینهٔ اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنانکه رضاشاه در گفتوگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بیدرنگ برنامهٔ رسمی کشف حجاب دانست.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | * '''تعمیق شکاف حکومت و مردم و تشدید سیاستهای ضد دینی''': قیام مسجد گوهرشاد که با سرکوب و تبعید پایان یافت، نقطه اوج مقاوت مردمی و مذهبی در برابر سیاستهای ضد دینی رضاشاه محسوب میشود. این واقعه، علاوه بر شکاف عمیق میان مردم و حکومت پهلوی،<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش. ص189.</ref> حکومت را به بیپروایی واداشت و زمینهٔ اجرای [[کشف حجاب]]، را فراهم کرد؛ چنانکه رضاشاه در گفتوگو با وزیر وقت معارف، وقایع مشهد را دلیل اجرای بیدرنگ برنامهٔ رسمی کشف حجاب دانست.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | ||
* '''انحراف اتهام و مدیریت نمایشی بحران''': بهدنبال کشتار گسترده و انزجار [[افکار عمومی]] داخلی و بینالمللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبری کند.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.</ref> وی در مجلس، مقامات حکومتی مشهد را به بیکفایتی متهم کرد<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.</ref> و تغییرات گستردهای در مدیریت استانی اعمال کرد. محمدولیخان اسدی، نایبالتولیهٔ آستان قدس رضوی و داماد محمدعلی فروغی، بهعنوان عامل اصلی واقعه، [[اعدام]] شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408؛ فروغی، خاطرات، 1383ش، ص26.</ref> این اعدام به استعفای [[محمدعلی فروغی]] از نخستوزیری و روی کار آمدن کابینهٔ محمود جم انجامید. این اقدامات نمایشی، تلاشی برای مهار اعتراضات و انحراف افکار عمومی از نقش دستور مستقیم شاه و سیاستهای مرکزی بود.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | * [[پرونده:واقعه مسجد گوهرشاد۳.jpg|جایگزین=محمدولیخان اسدی|بندانگشتی|محمدولیخان اسدی، نایبالتولیه آستان قدس رضوی]]'''انحراف اتهام و مدیریت نمایشی بحران''': بهدنبال کشتار گسترده و انزجار [[افکار عمومی]] داخلی و بینالمللی، رضاشاه تلاش کرد با معرفی مقصران خود را از فاجعه مبری کند.<ref>. شوشتری، خاطرات سیاسی، 1379ش، ص198.</ref> وی در مجلس، مقامات حکومتی مشهد را به بیکفایتی متهم کرد<ref>. مجد، رضاشاه و بریتانیا، بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، 1389ش، ص189-190.</ref> و تغییرات گستردهای در مدیریت استانی اعمال کرد. محمدولیخان اسدی، نایبالتولیهٔ آستان قدس رضوی و داماد محمدعلی فروغی، بهعنوان عامل اصلی واقعه، [[اعدام]] شد.<ref>. هدایت، خاطرات و خطرات، 1385ش، ص408؛ فروغی، خاطرات، 1383ش، ص26.</ref> این اعدام به استعفای [[محمدعلی فروغی]] از نخستوزیری و روی کار آمدن کابینهٔ محمود جم انجامید. این اقدامات نمایشی، تلاشی برای مهار اعتراضات و انحراف افکار عمومی از نقش دستور مستقیم شاه و سیاستهای مرکزی بود.<ref>. [https://historydocuments.ir/?page=post&id=3215 جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی]</ref> | ||
* '''تقویت نقش تاریخی روحانیت و الگوسازی برای مبارزات آینده''': این واقعه، جایگاه اجتماعی و مرجعیت روحانیت شیعه را بهعنوان مدافع [[هویت دینی]] و حقوق مردم، در برابر حکومت مستبد تقویت کرد. ایستادگی علمایی مانند سیدحسین قمی و محمدتقی بهلول، الگویی عملی از تلفیق رهبری مذهبی با بسیج مردمی ارائه داد که بعدها در مبارزات سیاسی-مذهبی، به ویژه در نهضت [[امام خمینی]]، تأثیرگذار بود.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | * '''تقویت نقش تاریخی روحانیت و الگوسازی برای مبارزات آینده''': این واقعه، جایگاه اجتماعی و مرجعیت روحانیت شیعه را بهعنوان مدافع [[هویت دینی]] و حقوق مردم، در برابر حکومت مستبد تقویت کرد. ایستادگی علمایی مانند سیدحسین قمی و محمدتقی بهلول، الگویی عملی از تلفیق رهبری مذهبی با بسیج مردمی ارائه داد که بعدها در مبارزات سیاسی-مذهبی، به ویژه در نهضت [[امام خمینی]]، تأثیرگذار بود.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | ||
* '''زوال مشروعیت حکومت پهلوی و ترسیم چهرهای خشن از تجدد آمرانه''': خشونت فاجعهبار در حرم امام رضا، به مشروعیت دینی و مردمی حکومت پهلوی اول آسیب جبرانناپذیری زد. از سوی دیگر، از آنجا که سیاستهای مورد اعتراض با عنوان تجدد و الگوبرداری از غرب ترویج میشد، این سرکوب سبب شد تصویر نوسازی غربی در اذهان بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون تهاجم فرهنگی، بیدینی و [[استبداد]] پیوند بخورد و تا دههها بر تقابل گفتمانی در ایران سایه اندازد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | * '''زوال مشروعیت حکومت پهلوی و ترسیم چهرهای خشن از تجدد آمرانه''': خشونت فاجعهبار در حرم امام رضا، به مشروعیت دینی و مردمی حکومت پهلوی اول آسیب جبرانناپذیری زد. از سوی دیگر، از آنجا که سیاستهای مورد اعتراض با عنوان تجدد و الگوبرداری از غرب ترویج میشد، این سرکوب سبب شد تصویر نوسازی غربی در اذهان بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون تهاجم فرهنگی، بیدینی و [[استبداد]] پیوند بخورد و تا دههها بر تقابل گفتمانی در ایران سایه اندازد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/7881/پیامدهای-سیاسی-اجتماعی-قیام-گوهرشاد «پیامدهای سیاسی اجتماعی قیام گوهرشاد»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> | ||
