شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

'''شرم؛''' الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم در زبان فارسی مفهومی همسان حیا دارد، اما با این تفاوت که غیرارادی و معطوف به قضاوت دیگران است. از منظر روان‌شناختی، شرم هیجانی اخلاقی و حاصل تعارض خود واقعی با خود آرمانی است و در شکل افراطی به کاهش عزت‌نفس و انزوا می‌انجامد. در نگاه جامعه‌شناختی، شرم تجربه‌ای ارتباطی است که با سازوکاری درونی، فرد را از هنجارشکنی بازداشته و به هماهنگی با ارزش‌های اجتماعی سوق می‌دهد. شرم در فرهنگ اسلامی، به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌ زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله در پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده.

واژه شرم در [[زبان فارسی]]، مفهومی همسان [[حیا]] دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در [[سبک زندگی]] فرد پدیدار می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref> کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و [[عفت]]، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/شرم-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref>

* منشأ: شرم ریشه در [[فطرت]] و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با [[ایمان]] و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>

* ناظر: شرم بیشتر ناظر به قضاوت دیگران است،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا شامل نظارت [[وجدان]] و [[خدا]] نیز می‌شود.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>

* ارادی بودن: شرم حالتی غیرارادی و انفعالی است، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه محسوب می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>

* ارزش: شرم به‌دلیل طبیعی بودن، ارزش ذاتی ندارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و 134.]</ref> ولی حیا به‌سبب ارتباط با ایمان و [[اراده]]، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>

* آثار: شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

=== تفاوت شرم و خجالت ===

* کیفیت: شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که در ظاهر فرد مانند تغییر چهره، نمایان می‌شود.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>

* ارزش: شرم می‌تواند هم مثبت و هم منفی باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر جنبه منفی داشته و با کاهش [[اعتمادبه‌نفس]] همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>

* زمان بروز: شرم ممکن است پیش یا پس از عمل ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش،  ص61.]</ref>

=== تفاوت شرم و احساس گناه ===

* تمرکز: در شرم، توجه فرد بر «خودِ نالایق» متمرکز است، اما در [[احساس گناه]] تمرکز بر «رفتار نادرست» است.

* پیامد: شرم اغلب به کناره‌گیری و پنهان‌شدن می‌انجامد، در حالی که احساس گناه فرد را به سمت پذیرش خطا و جبران آن سوق می‌دهد.

* عامل: شرم با نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز از آگاهی درونی فرد ناشی می‌شود.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>

== شرم در نگاه روان‌شناختی ==

در [[روان‌شناسی]]، شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی تعریف می‌شود که فرد آن را در نتیجهٔ ارزیابی کلی از خویشتن تجربه می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212].</ref> این احساس زمانی پدید می‌آید که فرد میان خود واقعی و [[خود آرمانی]] یا انتظارات کمال‌گرایانه‌اش، تعارضی احساس کند و چنین برداشت کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در دید دیگران، فاصله گرفته است. اگر شرم به‌شکلی افراطی و غیرمنطقی بروز کند، می‌تواند پیامدهای منفی چشمگیری به‌دنبال داشته باشد؛ از جمله کاهش [[عزت نفس]]، گوشه‌گیری و انزوای روانی و بروز احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211].</ref>

بر اساس دیدگاه جوزف برگو که یک روان‌درمانگر و روانکاو است، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

# '''شرم ناشی از افشا شدن:''' که فرد در آن احساس آسیب‌پذیری، ضعف و بی‌دفاعی در برابر دیگران دارد.

# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام نیست.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33.</ref>

== شرم در نگاه جامعه‌شناختی ==

از منظر [[جامعه‌شناسی|جامعه‌شناختی]]، شرم یک تجربه ارتباطی و اجتماعی است که به نگاه، ارزیابی و قضاوت دیگران گره خورده است. شرم هنگامی بروز می‌کند که فرد رفتاری را انجام دهد که با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی ناسازگار می‌داند. در چنین موقعیتی، ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی یا سرزنش خود را تجربه کند. این احساسات او را به بازنگری در رفتارش وامی‌دارد تا جایگاه و اعتبارش را در میان دیگران حفظ کند و پیوندش را با جامعه از دست ندهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> به این ترتیب، شرم می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار درونی، فرد را از رفتارهای ناهنجار و ضداجتماعی دور نگه دارد و او را به هماهنگی با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی سوق دهد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126].</ref>

== شرم در فرهنگ اسلامی ==

در [[سبک زندگی اسلامی]]، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> شناخته می‌شود که نقش مهمی در [[رشد معنوی]] و [[تعالی انسان]] ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به [[خدا]] و [[آخرت]] در [[آموزه‌های اسلامی]]، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>

قرآن، مفهوم شرم را با واژگانی از ریشهٔ حیا، به‌کار برده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و گاهی در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر [[حضرت شعیب]] که [[حضرت موسی|موسی]] را به نزد پدر خویش فراخواند.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> در چارچوب فرهنگ قرآنی، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>

در روایات اسلامی نیز شرم به‌عنوان روشنگر [[عقل]] و از ویژگی‌های اساسی [[دین‌داری]] یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم با ایمان سبب شده است که این مفهوم با [[عفت]] و [[پاک‌دامنی]] پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور [[عفاف]]<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و [[سلامت اخلاقی]] انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>

=== مؤلفه‌های شرم ===

=== کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند ===

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref>

== شرم در فرهنگ مادی ==

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref>

شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، از منظرهای گوناگون به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این احساس در زندگی فردی و اجتماعی است.

* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. '''شرم مثبت'''، احساس آگاهانه به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ [[رشد اخلاقی]] او را فراهم می‌کند و امنیت روانی جامعه را نیز در پی دارد.<ref>[https://tahavolejtemaee.ir/storage/store/uploads/tahavol/اطلس-خانواده/00-3-بعد-از-ازدواج-و-تشکیل-خانواده/00-27-نقش-حیا-و-عفت-در-زندگی-خانوادگی/آثار-تربیتی-شرم-و-حیا-از-منظر-قرآن-و-احادیث.pdf میردامادی و صیامی، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، 1396ش، ص43.]</ref> در مقابل، '''شرم منفی''' ناشی از ضعف درونی و [[خودکم‌بینی]] است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در [[ایمان]]، [[عزت‌نفس]] و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از [[کم‌رویی]] و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>

* از نظر ناظر، شرم به دو نوع ایمانی و نفسانی تقسیم می‌شود. شرم ایمانی به احساس مسئولیت در برابر خداوند و ارزش‌های معنوی مربوط است، در حالی که شرم نفسانی بیشتر به نگرانی از قضاوت دیگران مربوط می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129-130.]</ref>

* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>

* از نظر حیطهٔ بروز، شرم ممکن است در روابط اجتماعی عمومی یا در روابط خصوصی و خانوادگی تجربه شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/114790/شرم_و_حیا میرباقری، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر قلمرو، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق و در حوزهٔ جرم‌شناسی از جهات گوناگون مانند زمان بروز، مفید بودن، مخاطب و ناظر، مورد توجه باشد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>

* از نظر پیامد اجتماعی، شرم گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>

* از نظر مصداق، شرم به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی می‌تواند مصادیق گوناگونی داشته باشد، ازجمله: حفظ ادب، احترام و وقار و نیز پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و همچنین خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51، 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:

 

* قرآن.

* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، تنظیم علی شیری، دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.

* احمدی طباطبایی، محمدرضا، «اخلاق در فلسفهٔ غرب»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.

* اعتماد، جلیل و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسهٔ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی تأملات فلسفی، ش۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.

* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.

* برگو، جوزف، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، ترجمهٔ حامد حکیمی، تهران، آبرنگ نوین، چاپ چهارم، ۱۴۰۲ش.

* بهرامی‌زاده، حمید، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.

* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.

* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، تصحیح مصطفی درایتی، ج۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیهٔ قم، ۱۳۶۶ش.

* جلالی، تهمورس، فرهنگ پایه، تهران، کتابخانهٔ ابن‌سینا، ۱۳۵۴ش.

* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.

* «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۷ش.

* خادم‌پیر، علی، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قران و حدیث»، فصلنامهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۴ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.

* سمیعیان، محمدرضا و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریهٔ احساس شرم و حیای شهروندان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، ش۱۱، ۱۳۹۶ش.

* سهراب‌زاده، مهران و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۹ش.

* صاحب بن عباد، إسماعیل بن عبادبن‌العباس، أبوالقاسم الطالقانی، المشهور بالصاحب‌بن عباد، المحیط فی‌اللغه، ج۷، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.

* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از تکرار جرم، سال چهارم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.

* قاضی مرادی، حسن، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ش.

* کاشانکی، حمید و کشمیری، مرتضی، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، رویش روان‌شناسی، ش۵ و پیاپی ۳۸، مرداد ۱۳۹۸ش.

* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری صفت، ج۲۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.

* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لجامعة درر أخبار الأئمة ألاطهار، ج۱، ج۷۴ و ج۹۰، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.

* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، به نقل از مجلهٔ معرفت، شماره ۵۳، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۸ آبان ۱۳۸۸ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، سجاده‌های سلوک، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، ج۱، ص۱۰۰، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.

* مولوی، مثنوی معنوی، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.

* مونتسکیو، روح‌القوانین، ترجمه علی‌اکبر مهتدی، تهران، اقبال، چاپ چهارم، ۱۳۳۹ش.

* میدلتون موز، جین، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.

* میرباقری، سیدمحسن، «شرم و حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۸ مهر ۱۳۹۷ش.

* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.

* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.

* والازاده، ابوالفضل، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.