شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

شرم؛ الگوی ارتباطی مبتنی بر کرامت انسانی و حفظ ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی.

شرم، معادل فارسی واژهٔ حیا، در زبان عربی است و به‌معنای خجالت، آزرم و نوعی بازدارندگی درونی ناشی از ترس از سرزنش، مجازات یا آشکار شدن عیب‌ها و کاستی‌های انسان در برابر دیگران است. همچنین می‌توان آن را الگویی ارتباطی دانست که بر پایهٔ احترام و حفظ کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل وجود شرم، ماهیتی فطری و تغییرناپذیر دارد، اما نمودها و مصادیق آن با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، دچار تغییر و تحول می‌شود. شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده، از مهم‌ترین جلوه‌های شرم مثبت به‌شمار می‌آیند.

شرم در عربی به‌معنای بریدن،<ref>[https://lib.eshia.ir/86578/7/332/شرم صاحب بن عباد، المحیط فی‌اللغه، 1414ق، ج7، ص332.]</ref> در فارسی به‌جای حیا<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و در عرف جامعه نیز، شرم و حیا به‌صورت مترادف به‌کار رفته<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین‌داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»،  1396ش، ص76.]؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref> و به‌معنای خجالت، آزرم، انفعال و آن حیرت و وحشتی است که از ترس ملامت، مجازات و آگاهی دیگری بر عیب و نقص در سبک‌زندگی آدمی پدیدار می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617؛ [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/4173/25743/حیا،-فضیلتی-انسانی نساجی، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کلمهٔ شرم باواژه‌هایی همچون شرمنده، شرم‌زده، شرم‌زدگی، شرمندگی، شرم‌آلود، شرم‌آلودگی، شرمساری، شرمسار گشتن، شرم‌آور، شرمگین و شرمناک هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با واژه‌هایی همچون حیا، استحیا، خجالت، خجلت، خجل، عار و عفت، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج2، ص14237-14242؛ عمید، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ذیل واژهٔ شرم؛ انصاف پور، فرهنگ فارسی، 1374ش، ص629.</ref>

=== شرم و مفاهیم مشابه ===

==== تفاوت شرم با حیا ====

* شرم از نظر زبانی واژه‌ای فارسی است، در حالی که حیا واژه‌ای عربی محسوب می‌شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126.]</ref>

* از نظر منشأ، شرم بیشتر ریشه در نفس، فطرت و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با ایمان و احساس حضور و ترس از خداوند نیز مرتبط است.<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج18، ص843؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/اخلاق-و-عرفان-اسلامی-مفهوم-حیاء-و-آثار-مترتب-بر-آن مصباح یزدی، «اخلاق وعرفان اسلامی؛ مفهوم حیاء و آثارمترتب برآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر ناظر، شرم معمولاً در ارتباط با نگاه و قضاوت دیگران و ناظران بیرونی شکل می‌گیرد،<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص286-287.</ref> در حالی که حیا علاوه بر ناظران بیرونی، به ناظران درونی مانند وجدان، احساس حضور خداوند و باورهای معنوی نیز وابسته است.<ref name=":0">[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>

* از نظر ارادی بودن، شرم غالباً حالتی غیرارادی و انفعالی است که به‌طور طبیعی در انسان پدید می‌آید، اما حیا حالتی ارادی و آگاهانه است که از درک خوبی‌ها و بدی‌ها و انتخاب آگاهانه فرد ناشی می‌شود.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15.</ref>

* از نظر ارزشمندی، شرم به‌دلیل طبیعی و انفعالی بودن، ارزش ذاتی مستقلی ندارد و ارزش آن بیشتر به پیامدهایی مانند پشیمانی و اصلاح رفتار وابسته است؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص130-131 و134.]</ref> در مقابل، حیا به‌سبب ارتباط با اراده، ایمان و بُعد معنوی انسان، دارای ارزش ذاتی است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص11 و 14-15.</ref>

* از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام کار ناپسند یا پس از آن ایجاد شود، اما حیا معمولاً پیش از انجام کار ناپسند شکل می‌گیرد و مانع ارتکاب آن می‌شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref>

* از نظر آثار نیز، شرم بیشتر دارای پیامدهای روانی و احساسی است، در حالی که حیا علاوه بر آثار روانی، آثار رفتاری، اخلاقی و معنوی نیز به‌همراه دارد.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص14-15؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/105461/آثار-فردی-و-اجتماعی-حیا «آثار فردی و اجتماعی حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

==== تفاوت شرم با خجالت ====

واژهٔ خجالت در زبان فارسی معمولاً برای بیان مفهوم شرم به‌کار می‌رود، اما در زبان عربی این واژه به‌همین صورت رایج نیست و به‌جای آن از واژهٔ خَجَل، استفاده می‌شود. خجل در عربی به حالتی اشاره دارد که نشان‌دهندهٔ شرم، شرمساری یا شرمندگی فرد است.<ref>دهخدا، لغت نامهٔ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537 و 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1381ش، ص401.</ref> با این حال، خجالت در فارسی از برخی جهات با شرم، تفاوت دارد:

* از نظر کیفیت، شرم احساسی عمیق و درونی است، در حالی که خجالت احساسی گذرا و ناگهانی است که معمولاً به‌صورت موقتی و در ظاهر فرد، مانند تغییر حالت چهره، نمایان می‌شود.<ref>سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی، ج1-2، (ترجمهٔ المنجد لوئیس معلوف با اضافات)، 1387ش، ص447؛ رازی، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، 1366ش، ص88؛ [https://adibefazel.com/2025/10/فرق-خجالت-و-شرم-درک-عمیق-احساسات-انسانی/ فاضل، «فرق خجالت و شرم: درک عمیق احساسات انسانی و تأثیرات آن‌ها»، وب‌سایت ادیب فاضل؛] [https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>

* از نظر ارزشی، شرم می‌تواند هم جنبه مثبت و هم جنبه منفی داشته باشد،<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت بیشتر به جنبهٔ منفی شرم اشاره دارد و اغلب با ویژگی‌هایی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس ناکامی و ناتوانی در حضور در جمع همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>

* از نظر زمان بروز، شرم می‌تواند پیش از انجام یک عمل یا پس از آن ایجاد شود، اما خجالت معمولاً پس از انجام عمل و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664؛] [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش،  ص61.]</ref>

* از نظر عامل، شرم ممکن است در اثر عوامل درونی مانند وجدان یا عوامل بیرونی مانند قضاوت دیگران ایجاد شود، در حالی که خجالت بیشتر در نتیجهٔ عوامل بیرونی و واکنش دیگران شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>

==== تفاوت شرم با احساس‌گناه ====

شرم و احساس گناه هر دو از هیجانات اخلاقی خودآگاه هستند که پس از ارتکاب خطا یا انجام رفتار ناشایست در زندگی فرد پدید می‌آیند. هنگامی که انسان نادرستی یک رفتار را درک می‌کند، ممکن است دچار احساس بی‌کفایتی و حقارت شود و از خود احساس شرم کند، یا با تجربهٔ احساس گناه، به جبران رفتار نادرست و اصلاح آن تمایل پیدا کند. با وجود شباهت مفهومی، شرم و احساس گناه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند:

* از نظر موضوع تمرکز، در شرم توجه فرد بیشتر بر خودِ او و احساس نالایق بودنش متمرکز است، در حالی که در احساس گناه، تمرکز بر رفتار نادرست است، نه بر ارزشمندی کلی فرد.

* از نظر عامل، شرم معمولاً با احساس حضور یک ناظر واقعی یا حتی خیالی و نگرانی از قضاوت دیگران همراه است، اما احساس گناه بیشتر ناشی از آگاهی فرد نسبت به نادرستی عمل خود است، حتی اگر کسی از آن آگاه نباشد.

* از نظر پیامد، شرم اغلب سبب تمایل فرد به پنهان‌شدن، کناره‌گیری یا حتی واکنش‌های منفی می‌شود و می‌تواند احتمال بروز رفتار مطلوب را کاهش دهد. در مقابل، احساس گناه معمولاً فرد را به پذیرش خطا، اعتراف و تلاش برای جبران آن سوق می‌دهد و زمینهٔ اصلاح رفتار را فراهم می‌کند.<ref>سهراب‌زاده و دیگران، فرهنگ‌نامهٔ آسیب‌های اجتماعی، 1389ش، ص235.</ref>

* از نظر محل بروز، شرم بیشتر زمانی تجربه می‌شود که خطا، آشکارشده یا احتمال آشکارشدن آن وجود دارد، در حالی که احساس گناه می‌تواند حتی در صورت پنهان‌ماندن خطا نیز در فرد شکل بگیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/بررسی-رابطه-معنویت-و-احساس-شرم-و-گناه جوکار و کمالی، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، 1394ش، ص5-6].</ref>

=== مفهوم شرم در روان‌شناسی ===

در رویکرد روان‌شناختی، شرم نوعی هیجان اخلاقی خودآگاه و احساسی منفی است که فرد آن را در ارتباط با ارزیابی کلی خود تجربه می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص208 و 212؛] [https://ensani.ir/fa/article/366100/بررسی-رابطه-معنویت-و-احساس-شرم-و-گناه جوکار و کمالی، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، 1394ش، ص4.].</ref> این هیجان زمانی شکل می‌گیرد که فرد میان خود واقعی و خود آرمانی، یا انتظارات کمال‌گرایانهٔ خود تعارض احساس کند و تصور کند که از معیارهای مطلوب، به‌ویژه در نگاه دیگران، فاصله گرفته است. در صورتی که شرم به‌صورت افراطی و غیرمنطقی تجربه شود، می‌تواند پیامدهای منفی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد؛ از جمله کاهش عزت نفس، کناره‌گیری و انزوای روانی، و شکل‌گیری احساساتی مانند پریشانی، تحقیر، خواری، ننگ، فضاحت و بدنامی.<ref>[https://phm.znu.ac.ir/article_32207.html اعتماد و دیگران، «بررسی مفهوم شرم: مقایسۀ دیدگاه شناختی ودیدگاه روان تحلیلی فرویدی در حوزه روان‌شناسی با یک‌دیدگاه الهیاتی - اخلاقی»، 1397ش، ص116 و 121-122.] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص209-211؛] [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>

بر اساس دیدگاه برگو، شرم نوعی تهدید نسبت به احساس ارزشمندی فرد است. از منظر روان‌شناختی، این هیجان در چهار شکل اصلی بروز می‌کند:

# '''شرم ناشی از نادیده گرفته شدن:''' که در آن فرد احساس بی‌اهمیتی و بی‌ارزشی می‌کند و تصور می‌کند در نظر دیگران مورد توجه و احترام قرار ندارد.<ref name=":2">برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>

اگرچه شرم از منظر روان‌شناختی هیجانی مرتبط با ارزیابی فرد از خود و رابطهٔ او با خویشتن محسوب می‌شود، از منظر جامعه‌شناختی تجربه‌ای ارتباطی است که به نگاه، ارزیابی و داوری دیگران وابسته است. به بیان دیگر، شرم در بستر روابط اجتماعی معنا پیدا می‌کند و با آگاهی فرد از قضاوت دیگران شکل می‌گیرد.<ref>برگو، شرم‌کاوی، رها ساختن خود، یافتن شعف و ساخت احساس ارزشمندی اصیل، 1402ش، ص31-33؛ [https://civilica.com/note/17321/ امیدی مقدم، «مفهوم شرم در روان‌کاوی ار دیدگاه جوزف برگو»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> شرم به‌عنوان یک هیجان اخلاقی، نقش مهمی در تنظیم سبک زندگی اجتماعی دارد. این هیجان زمانی پدید می‌آید که فرد، رفتار خود را در تعارض با هنجارهای اخلاقی و اجتماعی درک کند. در چنین وضعیتی، فرد ممکن است احساساتی مانند ناراحتی، پشیمانی و خودسرزنشی را تجربه کند. این تجربه موجب می‌شود فرد برای حفظ جایگاه، اعتبار و پیوند خود با جامعه،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم» فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،  1387ش، ص72.]</ref> از رفتارهای ناهنجار و ضد اجتماعی پرهیز کند و رفتار خود را با ارزش‌ها و الگوهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی هماهنگ سازد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص126؛] [https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref>

== شرم در فرهنگ اسلام ==

=== مفهوم شرم در اسلام ===

در سبک زندگی اسلامی، شرم با اخلاق فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. از نظر فردی، شرم به‌عنوان یک خصلت اصیل و ارزشمند انسانی<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> و احساسی اخلاقی شناخته می‌شود که نقش مهمی در رشد معنوی و تعالی انسان ایفا می‌کند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-236-fa.pdf کاشانکی و کشمیری، «بررسی نقش شرم و گناه در سلامت روان»، 1398ش، ص211.]</ref> از نظر اجتماعی نیز، شرم الگویی ارتباطی مبتنی بر حرمت و کرامت انسانی است که به تنظیم روابط اجتماعی و حفظ احترام متقابل میان افراد کمک می‌کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص221.</ref> بر اساس اعتقاد به خدا و آخرت در آموزه‌های اسلامی، شرم به‌مثابهٔ یک‌بازدارندهٔ درونی عمل کرده و با ایجاد حساسیت اخلاقی، سبک زندگی فرد را به سمت پیروی از احکام دینی و دوری از محرمات سوق می‌دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص99.]</ref>

در قرآن کریم، یکی از معانی استحیا، شرم دانسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیاء در قرآن»، وب‌سایت راسخون.]</ref> این مفهوم در چند مورد با واژگانی برگرفته از ریشهٔ استحیا، به‌کار رفته است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]</ref> گاه در قالب فعل منفی دربارهٔ خداوند،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> گاه در توصیف رفتار پیامبر،<ref>سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> و نیز در بیان ویژگی عفت و حیا در داستان دختر حضرت شعیب.<ref>سورهٔ قصص، آیهٔ 25.</ref> همچنین، با توجه به آیاتی که به معرفی رفتارهای پسندیده و ناپسند، جایگاه والای انسان و حضور ناظران الهی بر اعمال انسان اشاره دارند، نوعی نظام مراقبت اخلاقی در زندگی مؤمن شکل می‌گیرد. در این چارچوب، فرد با آگاهی از جایگاه خود و توجه به نظارت الهی، از انجام رفتارهای ناشایست شرم می‌کند و همین احساس، او را به انتخاب رفتارهایی هماهنگ با کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی هدایت می‌کند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/463365/حیا-و-شرم-در-قرآن-کریم «حیا و شرم در قرآن کریم» وب‌سایت تبیان.]</ref>

در روایات اسلامی نیز، شرم جایگاهی والا دارد و از آن به‌عنوان عامل روشنگری عقل، زینت اسلام و از ویژگی‌های اساسی دینداری یاد شده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1404ق، ج1، ص107؛ کلینی، کافی، 1365ش، ج27، ص82.</ref> همچنین، ارتباط نزدیک شرم و حیا با ایمان سبب شده است که این مفهوم با عفت و پاکدامنی پیوند یابد.<ref>ابن‌منظور، لسان‌العرب، بی‌تا، ج3، ص429.</ref> در برخی روایات، شرم همراه و یاور عفاف<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، 1366ش، ح 5423.</ref> و از عوامل مهم حفظ پاکی و سلامت اخلاقی انسان معرفی شده است.<ref>تمیمی آمدی، تصنیف غررالحکم و درر الکلم، 1366ش، ج2، ح5444.</ref>

=== کاربرد مفهوم شرم در مورد خداوند ===

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. شرم در انسان یک حالت احساسی است که با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، در حالی که خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود، مقصود آن است که خداوند از بیان حق یا انجام امور درست و حکیمانه بازنمی‌ایستد و از بیان حقیقت خودداری نمی‌کند. مفسران این تعبیر را به معنای پاکی و منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس انسانی.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664.]؛ [https://rasekhoon.net/article/show/1274722 کوثری، «واژۀ استحیا در قرآن»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مقابل، شرم در انسان ریشه در گرایش فطری او به حفظ کرامت و بی‌نقص جلوه کردن دارد. انسان به دلیل نگرانی از آشکار شدن نقص‌ها و ترس از سرزنش یا کاهش اعتبار اجتماعی، از انجام رفتارهای ناپسند پرهیز می‌کند. از این‌رو، شرم در زندگی انسان نقش مهمی در حفظ شخصیت اخلاقی و تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی ایفا می‌کند.<ref>[https://pasokhgoo.ir/content/منظور-از-شرم-و-حیاء،-و-کارکردهای-آن «منظور از شرم و حیاء و کار کردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی.]</ref>

در سبک‌زندگی مدرن و مادی، مرجعیت‌های سنتی اخلاق، مانند ایده‌های ثابت، متون مقدس و الگوهای شخصی، جایگاه و قداست پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده‌اند.<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت زدایی اخلاقی پسا ساختار گرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> در نتیجه، ارزش‌های اخلاقی حالتی نسبی و فردی یافته و تشخیص خوبی و بدی بیش از آنکه بر معیارهای مشترک اجتماعی استوار باشد، به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> به‌همین دلیل، شرم در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی و خودتعریف‌شده متکی است؛ برخلاف سبک زندگی سنتی که در آن، شرم با هنجارهای پذیرفته‌شدهٔ اجتماعی و اخلاقی، پیوندی مستقیم دارد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref>

 

همچنین برخی روان‌شناسان و متفکران غربی، به دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>جین میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref> بر این اساس، در چارچوب سبک زندگی مادی، شرم نه‌تنها ارزش اخلاقی پیشین خود را از دست داده، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن و بی‌شرمی به‌عنوان نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref>

شرم در سبک زندگی، از منظرهای مختلف به انواع گوناگونی تقسیم می‌شود که هر یک نشان‌دهندهٔ منشأ، کارکرد و آثار متفاوت این هیجان اخلاقی است.

* از نظر موضوع، شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود. شرم مثبت، احساس آگاهانه نسبت به نقص‌ها و خطاهای واقعی است که فرد را از رفتارهای ناپسند بازمی‌دارد و زمینهٔ رشد اخلاقی او را فراهم می‌کند. در مقابل، شرم منفی ناشی از ضعف درونی و خودکم‌بینی است<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص146.]</ref> و با افراط در شرم<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147]</ref> یا شرم از امور غیرواقعی<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج90، ص372؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص85؛ [https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> همراه است و می‌تواند مانع پیشرفت و کمال انسان شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/84021/اخلاق_و_عرفان_اسلامی_;_تفاوت_حیا_با_خجالت مصباح یزدی، «اخلاق و عرفان اسلامی؛ تفاوت حیا با خجالت»  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* از نظر منشأ، شرم می‌تواند ناشی از قوت یا ضعف باشد. شرم ناشی از قوت، ریشه در ایمان، عزت‌نفس و استحکام روحی دارد، در حالی که شرم ناشی از ضعف، از کمرویی و ناتوانی روانی سرچشمه می‌گیرد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref>

* از نظر ارزشمندی نیز، شرم از خداوند بالاترین مرتبه، و شرم از مردم پایین‌ترین مرتبه دانسته شده است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص136-137.]</ref>

* از نظر قلمرو کاربرد، شرم می‌تواند در حوزهٔ اخلاق، به‌عنوان بازدارنده از رفتارهای ناپسند، یا در حوزهٔ جرم‌شناسی، به‌عنوان عامل بازدارنده از رفتارهای مجرمانه مطرح شود.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص132-133]</ref>

* شرم از نظر شدت، درجات متفاوتی از ضعیف تا شدید دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص140.]</ref>

* از نظر پیامد اجتماعی نیز، شرم می‌تواند دو کارکرد متفاوت داشته باشد: گاهی موجب طرد و بدنامی فرد می‌شود و گاهی به اصلاح رفتار، بازپذیری و بازگشت فرد به جامعه کمک می‌کند. این نوع دوم، نقش سازنده‌تری در بهبود فرد و حفظ انسجام اجتماعی دارد.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص133.]</ref>

 

# '''فاعل شرم‌کننده:''' فرد زمانی شرم می‌کند که به کرامت نفس و ارزش خود باور داشته باشد، از زشتی رفتار خود آگاه باشد و برای ناظر رفتار خود ارزش و احترام قائل باشد.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص59.</ref>

# '''حضور و نظارت ناظر:''' شرم زمانی برانگیخته می‌شود که فرد حضور و نظارت ناظری محترم را درک کند؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> این ناظر می‌تواند خداوند، وجدان، مردم، فرشتگان یا اولیاء الهی باشد.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص148-149.]</ref>

 

 

هرچند موجودیت شرم، ماهیت فطری و تغییرناپذیر دارد؛ اما مصادیق آن به‌تبع تفاوت فرهنگ‌ها و نظام‌های ارزشی تغییرپذیرند. شرم در دو قلمرو خانواده و جامعه مصادیقی دارد؛ حفظ ادب، احترام، وقار، ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عرفی در تعاملات سبک زندگی اعم از گفتار، رفتار، شنیدار، دیدار، پندار، پوشش در ارتباطات با دیگران و در مقابل، خودداری از تولید صحنه‌های بی‌شرمی و هوس‌انگیز، از مصادیق شرم به‌شمار می‌آیند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص47-51 و 191، 202، 208، 219-222، 225، 227-228؛ بانکی‌پور فرد، حیا، 1389ش، ص52-64.</ref>

 

 

 

 

 

* '''فردی و رفتاری:''' محرومیت<ref>تمیمی‌آمدی، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ح7678؛ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327.</ref> از فرصت‌های مفید مانند یادگیری، کسب درآمد، بخشش، احترام به دیگران و انجام کارهای درست.<ref>[https://www.abpedia.ir/wp-content/uploads/2019/01/خاستگاه،-عوامل-و-آثار-شرم-و-حيا-در-نگاه-قرآن-و-حديث.pdf خادم‌پیر، «خاستگاه، عوامل و آثار شرم وحیا در نگاه قرآن و حدیث»، 1394ش، ص147؛] پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص327-328.</ref>

مفهوم شرم، شرمساری یا بی‌شرمی در اشعار شاعران نیز به‌عنوان یک‌عنصر مؤثر در تنظیم روابط اجتماعی بازتاب یافته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237-14241. [https://vajehyab.com/dehkhoda/بی-شرمی?q=بی%20شرمی%20و%20بی%20حیایی دهخدا، بی‌شرمی، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>

| شاعر = مولوی

کار مردان، روشنی و گرمی است\\کار دونان، حیله و بی‌شرمی است.

* قرآن مجید

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامهٔ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.

* رازی، فریده، فرهنگ واژه‌های فارسی سره برای واژه‌های عربی در فارسی معاصر، تهران، مرکز، ۱۳۶۶ش.

* معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، سرایش، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.

* «منظور از شرم و حیاء و کارکردهای آن»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به‌سؤالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۳ش.

* میردامادی، سیدمحمد و صیامی، لیلا، «آثار تربیتی شرم و حیا از منظر قرآن و احادیث»، فصلنامهٔ مطالعات روان‌شناسی»، ش۲۶، زمستان ۱۳۹۶ش.

* نساجی، زهرا، «حیا، فضیلتی انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.