شرم: تفاوت میان نسخه‌ها

شرم، معادل فارسی واژهٔ حیا، در زبان عربی است و به‌معنای خجالت، آزرم و نوعی بازدارندگی درونی ناشی از ترس از سرزنش، مجازات یا آشکار شدن عیب‌ها و کاستی‌های انسان در برابر دیگران است. همچنین می‌توان آن را الگویی ارتباطی دانست که بر پایهٔ احترام و حفظ کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل وجود شرم، ماهیتی فطری و تغییرناپذیر دارد، اما نمودها و مصادیق آن با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، دچار تغییر و تحول می‌شود. شرم به دو نوع مثبت و منفی تقسیم می‌شود که نوع مثبت آن در سبک‌زندگی اسلامی، یک ویژگی ارزشمند محسوب می‌شود. این نوع شرم نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از جمله پیشگیری از رفتارهای ناپسند و فراهم‌کردن زمینهٔ اصلاح و جبران آسیب‌ها. رعایت ادب، پایبندی به ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اجتماعی در گفتار، رفتار، شنیدن، دیدن، اندیشیدن و پوشش و همچنین پرهیز از ایجاد یا ترویج صحنه‌های بی‌حیایی و تحریک‌کننده، از مهم‌ترین جلوه‌های شرم مثبت به‌شمار می‌آیند.

واژه‌ شرم در [[زبان فارسی]]، مفهومی همسان [[حیا]] دارد و به‌معنای خجالتی است که از ترس ملامت یا آگاهی دیگری بر عیب و نقص در [[سبک‌ زندگی]] فرد پدیدار می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%B1%D9%85-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم]. </ref> کلمهٔ شرم با واژگان شرمنده، شرم‌زدگی، شرم‌آلود، شرمساری، شرم‌آور و شرمگین هم‌خانواده و هم‌معنا بوده و با مفهوم حیا، خجالت، عار و [[عفت]]، ارتباط معنایی دارد.<ref>جلالی، فرهنگ پایه، 1354ش، ص793؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%B1%D9%85-7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شرم].</ref>

 

* منشأ: شرم ریشه در [[فطرت]] و طبیعت انسانی دارد، اما حیا علاوه بر فطرت، با [[ایمان]] و احساس حضور خداوند نیز مرتبط است.<ref>مصباح یزدی، «[https://hawzah.net/fa/Article/View/84022/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AA%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%86 اخلاق و عرفان اسلامی؛ مفهوم حیا و آثار مترتب بر آن]»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref>

=== کاربرد مفهوم شرم دربارۀ خداوند ===

در آموزه‌های اسلامی، کاربرد مفهوم شرم دربارهٔ خداوند با معنای آن در مورد انسان متفاوت است. احساس شرم در انسان با ویژگی‌های جسمانی و روانی همراه است، اما خداوند از جسم و حالات جسمانی منزّه است؛ بنابراین، هنگامی که در قرآن از تعبیر «لا یستحیی» دربارهٔ خداوند استفاده می‌شود،<ref>سوره بقره، آیهٔ 26؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ 53.</ref> مفسران این تعبیر را به معنای منزه بودن خداوند از هرگونه نقص و رفتار ناپسند دانسته‌اند، نه به معنای تجربه یک احساس.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6664 والازاده، دانشنامۀ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص6664].</ref>  

در فرهنگ مادی که سبک زندگی مدرن را به‌همراه دارد، شرم، نه‌تنها ارزش اخلاقی دانسته نمی‌شود، بلکه در برخی موارد، رهایی از آن، نشانه‌ای از اعتماد به نفس یا کمال فردی تلقی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> در این فرهنگ، سنت‌های اخلاقی از جایگاه بالایی برخوردار نیستند<ref>[https://iej.ihu.ac.ir/article_200827.html بناهان و دیگران، «تبیینی از مبانی نظری اندیشۀ مرجعیت‌زدایی اخلاقی پساساختارگرا و نقد آن»، 1391ش، ص141.]</ref> و تشخیص خوبی و بدی به سلیقه و برداشت شخصی افراد وابسته شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/673588 احمدی طباطبایی، «اخلاق در فلسفۀ غرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> شرم نیز در این سبک زندگی کمتر به‌عنوان یک هیجان اخلاقی اجتماعی عمل می‌کند و بیشتر بر معیارهای فردی متکی است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/222266-احساس-شرم-از-عناصر-اخلاق-مدرن قاضی مرادی، «احساس شرم از عناصر اخلاقی مدرن»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref> همچنین برخی اندیشمندان غربی، به‌دلیل پیامدهایی مانند احساس بی‌ارزشی، نالایقی و ترس از قضاوت دیگران، نگاه انتقادی به شرم داشته و آن را هیجانی منفی و نامطلوب دانسته‌اند.<ref>میدلتون موز، ''روان‌شناسی شرم و گناه''، 1373ش، ص28.</ref> در برخی دیدگاه‌ها، شرم به‌عنوان حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان تفسیر شده است.<ref>مونتسکیو، روح‌القوانین، 1339ش، ص440.</ref>  

| شاعر = مولوی

کار مردان، روشنی و گرمی است\\کار دونان، حیله و بی‌شرمی است.

* قرآن مجید