تنبک: تفاوت میان نسخه‌ها

تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنبک، بیش‌تر از چوب، سفال یا فلز ساخته شده و در یک سمت آن از پوستی نازک استفاده می‌کنند. تنبک را برای نواختن، در زیر بغل گرفته و با سر انگشتان به آن ضربه می‌زنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/تنبک معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> برخی تنبک را همچون ساز دهلی می‌دانند که بیش‌تر توسط بازیگران و رقاصان در هنرهای نمایشی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنبک-3 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref>

[[پرونده:تنبک.jpg|جایگزین=حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن|بندانگشتی|حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن]]

آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۳۶ش، ذیل واژه خنبک.</ref> برخی دیگر نیز نام «ضرب» را بر تنبک گذاشته‌اند که برگرفته از نقش تأمین و نگهداری ضرب در [[موسیقی]] است.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۰؛{{سخ}}

ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص192.</ref>

درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص371.</ref> و تمپک، تُنپک، دُمبوک و دیمپَک (در جنوب ایران).<ref>درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref> نام کَش‌دَمبِک در میان مردم مازندران، برگرفته از نحوهٔ حمل این ساز بوده که آن را به‌خاطر سهولت، با بند بسته و در سمت پهلو (کش در زبان مازندرانی) قرار می‌دادند.<ref>پهلوان، موسیقی مازندران، ۱۳۸۸ش، ص۵۵۱.</ref>

تنبک در [[ایران]]، دو نوع کوچک و بزرگ دارد. نوع کوچک تنبک، به‌منظور همراهی با سازهای دیگر یا به‌صورت تک‌نوازی استفاده می‌شود. استفاده از نوع بزرگ آن نیز در ارکسترها متداول است.<ref>حدادی، فرهنگ‌نامهٔ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>

تنبک، از ۵ قسمت اصلی تشکیل شده است:

ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱91؛{{سخ}}

درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref>

در ساخت تنبک، از چوب درخت [[توت]]، گردو، آبنوس یا افرا استفاده می‌کنند.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸9؛{{سخ}}

مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵؛{{سخ}}

ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱90-191.</ref>

[[پرونده:تنبک۲.jpg|جایگزین=عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار|بندانگشتی|عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار]]

از تنبک، در رساله‌های کهن و متعددی یاد شده است. برای مثال، در متن خسرو قبادیان و ریدک، از تنبک با نام‌های دنبلگ و ستخمک یاد شده که طبل‌هایی کوچک با بدنه‌ای استوانه‌ای شکل بودند.<ref>Farmer, Studies in Oriental Musical Instrument, 1939, P83;

آلمانی، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ۱۳۳۵ش، ص201.</ref>

دلریش، زن در دورهٔ قاجار، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۹.</ref> علاوه بر مراسم‌های برگزار شده در اندرونی‌ها، زنان در مراسم‌هایی همچون [[مراسم عروسی|عروسی]] و [[حمام]] [[زایمان]] نیز تنبک می‌نواختند.<ref>نجمی، دارالخلافهٔ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۲۸۸.</ref>

از جمله هنرمندان معاصر و ماهر در نواختن تنبک می‌توان به «حسین تهرانی» اشاره کرد. او، با تحقیق و ترویج این ساز به‌ویژه در تک‌نوازی، تنبک‌نوازی را از حالت ساده و ابتدایی آن جدا کرد. امروزه، نواختن تنبک دارای فنون پیچیده و متنوعی است که نیاز به دقت، سرعت و هماهنگی خاصی دارد. ترکیبات پیچیده‌ای از ضربات انگشتان، حرکات متنوع، توانایی اجرا با سرعت بالا و وضوح صدادهی را می‌توان از جمله این فنون معرفی کرد.

تنبک، همچون سایر واژگان کهن در نثر و نظم [[زبان فارسی|فارسی]]، وارد شده است. برای مثال، [[نظامی گنجوی|نظامی]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/sharafname/sh16 نظامی، خمسه، اسکندرنامه، بخش اول، بخش 16، بیت 136، سایت گنجور.]</ref>

  {{آغاز نستعلیق}}

علاوه‌بر ادبیات رسمی، تنبک در [[ادبیات شفاهی]] فارسی‌زبانان نیز ورود کرده و [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌هایی]] در این‌باره به وجود آمده‌اند، مانند «تنبک دو طرف صورت می‌زند»، «تنبکش زیر بغلش، داغ خوراک بر دل داشت»، «نه به آن دایره و تنبک زدنت، نه به آن زینب و کلثوم شدنت» (اشاره به رفتارها و اعمال ضدونقیض)، «دست به تنبک هر کی بزنه، صدا میده» (همه دردی مشترک دارند).<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج1، ص706.</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ترجمهٔ علی‌محمد فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.

* Kempfer, E. , Amoenitatum exoticarum, Tehran, 1976.

{{پایان منابع}}