افطاری: تفاوت میان نسخه‌ها

افطاری در فرهنگ عام ایرانی در سه معنای زمان گشودن [[روزه]]، خوراک آماده شده برای باز کردن روزه و مهمانی ویژه برای روزه‌داران به کار می‌رود. افطاری یک آیین کهن دینی و فرهنگی در ماه رمضان است که به خوراک یا مهمانی ویژه روزه‌داران گفته می‌شود. این سنت که بر ثواب «افطاری دادن» تأکید دارد، با آداب و رسوم، زمان‌بندی‌ها و خوراکی‌های متنوع در سراسر ایران برگزار می‌شود.

«افطار»، واژه‌ای [[زبان عربی|عربی]] و برگرفته از ریشه «فَطَر» به‌معنی گشودن و شکستن است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه افطار.</ref> دو واژهٔ افطار و افطاری، در ادبیات عامهٔ ایرانیان در سه معنا به‌کار می‌رود: ۱. زمان گشودن [[روزه]]؛ ۲. خوراک آماده شده برای باز کردن روزه؛ ۳. مهمانی ویژه برای روزه‌داران.<ref>آنندراج، محمد پادشاه، ۱۳۶۳ش؛{{سخ}}

غیاث اللغات، غیاث‌الدین محمد رامپوری، ۱۳۷۵ش؛{{سخ}}

داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ۱۳۶۲ش، ذیل واژه افطار و افطاری.</ref>

[[حضرت محمد|پیامبر خدا]] به افطار با [[خرما]]، [[حلوا]] و [[آب]]، سفارش فراوانی کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11026/4/152 کلینی، الفروع من الکافی، ج4، ۱۳۷۷ق، ص152-153؛]{{سخ}}

[https://lib.eshia.ir/11025/10/156 حرعاملی، وسائل الشیعة، ج10، ۱۴۱۱ق، ص156.]</ref> افطاری دادن به روزه‌داران نیز در آموزه‌های [[اسلام]]، بسیار سفارش شده و پاداش آن، برابرِ ثواب روزه‌دار دانسته شده است.<ref>کلینی، الفروع من الکافی، ج4، ۱۳۷۷ق، ص68.</ref>

از سنت‌های دیرینهٔ [[مسلمان|مسلمانان]]، رسم افطاری دادن است که در [[ایران]] نیز پیشینه‌ای طولانی دارد. در روزگار آل بویه، ضیافت‌هایی در تمامی شب‌های [[رمضان|ماه رمضان]] وجود داشته که گاهی بیش از ۱۰۰۰ نفر در آن حاضر بوده‌اند.<ref>ثعالبی، یتیمة الدهر، ج3، ۱۴۰۳ق، ص230؛{{سخ}}

ابوحیان توحیدی، اخلاق الوزیرین (مثالب الوزیرین)، ۱۹۶۱م، ص۳۶۲–۳۶۵.</ref> این رسم در دوران [[صفویه|صفویان]] نیز بسیار رواج داشت.<ref>افوشته‌ای، نقاوة الآثار، ۱۳۷۳ش، ص۵۶۵–۵۶۶.</ref> در دوره [[قاجاریه|قاجاریان]]، درباریان، وزیران، امیران و اشراف در پیشگاه شاه به افطاری مشغول می‌شدند.<ref>افضل‌الملک، افضل التواریخ، ۱۳۶۱ش، ص۳۹۲.</ref>

آش «قارما» نیز از جمله آش‌های مردم ترکمن‌صحرا است که در مساجد بار گذاشته می‌شود و هنگام افطاری توزیع می‌گردد.<ref>معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۲۶.</ref> رسم «افطار آشدی» (روزه‌گشایی) در میان مردم اردبیل، بیش‌تر در شب‌های احیا صورت می‌گیرد.<ref>رزاقی چالگر، اوروشلوق آیی (ماه رمضان)، ۱۳۷۹ش، ص۳.</ref>

[[پرونده:افطاری.jpg|300px|thumb|left|سفره افطاری خانگی]]

بر اساس آموزه‌های اسلامی، هنگامی که قرص خورشید در افق پنهان شود و سرخی طرف مشرق از بین برود، [[روزه]] به پایان می‌رسد و روزه‌دار می‌تواند افطار کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/10/156 <nowiki>رساله توضیح المسائل مراجع،]بی‌تا[، ج1، مسئله 735.</nowiki>]</ref> در گذشته، روش‌های مختلفی برای تعیین دقیق زمان افطار و اعلام آن، وجود داشت.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص77؛{{سخ}}

«آغیز آچیلدی» نیز در میان ترکمن‌ها، پس از تعیین زمان افطار توسط ملا، نوای افطاری بود که توسط [[کودک|کودکان]] در کوچه‌ها سر داده می‌شد.<ref>معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ص2025-۲۰۲۶.</ref> در سنندج یک ساعت پیش از زمان افطار، نقاره و توپ می‌زدند.<ref>ایازی، آیینهٔ سنندج، ۱۳۶۰ش، ص۱۶۵.</ref> در سیرجان، زمان افطار پس از ظهور ۷ ستاره در آسمان مشخص می‌شد.<ref>ایران‌نژاد، «رمضان در فرهنگ مردم پسوجان کرمان»، ۱۳۸۷ش، ص۶۱.</ref>

ایرانیان معمولاً روزه را با آب ولرم یا نوشیدنی‌های گرم، مانند چای، باز می‌کنند. پس از آن، خوراکی‌های مخصوص هر منطقه خورده می‌شود. در تهران، افطاری شامل یک استکان آب گرم (کمی شیرین)، کمی پیش‌غذا مانند [[تخم مرغ|تخم‌مرغ]] عسلی، حلوا، نان و پنیر، آش رشته یا آش جو، [[بورانی]] ماست و [[اسفناج]] بوده است. پس از آن نیز برخی بلافاصله و برخی دیگر با اندکی فاصله، غذای اصلی را می‌خوردند. غذای اصلی معمولاً شامل انواع [[کوفته]] و [[شامی]] بوده است.<ref>شهری، طهران قدیم، ج3، ۱۳۸۳ش، ص352-353.</ref>

مردم ترکمن نیز از نان‌ها و خوراکی‌های محلی خود مانند «چورک باتیر (نوعی خوراک گوشت)، «بورک (سمبوسه)»، «اون آش (نوعی آش رشته)» و «چوربا (شوربا)» افطار می‌کردند.<ref>معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ج3، ۱۳۸۳ش، ص2025-۲۰۲۶.</ref> طبخ [[حلیم]]، آش کشک، آش جو و آش لوبیا در میان مردم [[بروجرد]] مرسوم است.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۹۱.</ref>

باورهای متنوعی دربارهٔ افطاری در میان مردم [[ایران]] رواج دارد. برای مثال، مردم معتقدند که افطاری با [[نان]] گندم، نان جو و نان خرما، ثواب روزه را افزایش می‌دهد، زیرا [[امام علی]] نیز با همین خوراک‌های ساده روزه خود را باز می‌کرده است. پهن کردن سفره افطار، اندکی پیش از مغرب و نشستن به دور آن پسندیده انگاشته می‌شود.<ref>شاملو، کتاب کوچه، حرف الف، ج1، ۱۳۷۷ش، ص638؛{{سخ}}

ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص۲۴۰.</ref>

خوردن چلو، در هنگام افطار، در نظر مردم بروجرد، موجب افزایش [[برکت]] در خانه می‌شود.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، ۱۳۸۸ش، ص۲۹0.</ref> خرده نان‌های باقی‌مانده از سفره افطار، توسط مردم بلوچستان نگهداری می‌شود زیرا باور دارند که این کار برکت را زیاد می‌کند.<ref>شیخوسی، رمضان در اکبرآباد سیستان و بلوچستان، ۱۳۵۰ش، ص۳.</ref> سیرجانی‌ها نیز بر این باورند که افطار کردن با خوراکی‌های ترش به جنون منتهی می‌شود و مثل معروف «ترشی تو سر میفته و دیوونه میشه» به‌همین مسئله اشاره دارد.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۷.</ref>

[[پرونده:افطاری۲.jpg|جایگزین=برپایی سفره افطار برای بانوان در مسجد مقدس جمکران|بندانگشتی|برپایی سفره افطار برای بانوان در مسجد مقدس جمکران]]

در سال‌های اخیر، فرهنگ «افطاری ساده» به‌عنوان یک حرکت اجتماعی در ایران ترویج یافته است. این حرکت که با تأکیدهای مکرر رهبر جمهوری اسلامی ایران، سید علی خامنه‌ای، گسترش یافت، در نقطه مقابل افطاری‌های پرهزینه و مسرفانه قرار دارد و به‌دنبال تحقق اهداف فرهنگی و اجتماعی مشخصی است.

واژه‌های افطار و افطاری در ادبیات عامه و رسمی مردم ایران، بسیار رایج است. برای مثال، در [[گلستان (کتاب)|گلستان]] [[سعدی شیرازی|سعدی]] آمده است که:<ref>سعدی، گلستان، تهران، پیام عدالت، ۱۳۸۴ش، ص۱۷۸.</ref>

همچین افطاری در تعابیر و [[ضرب‌المثل]]‌های ایرانی نیز حضور دارد، مانند «چند سال است روزه است، با نان جو افطار می‌کند».<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص785.</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* آنندراج، محمد پادشاه، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.

* ایازی، برهان، آیینهٔ سنندج، تهران، مؤلف، ۱۳۶۰ش.

* ایران‌نژاد، عزیزالله، «رمضان در فرهنگ مردم پسوجان کرمان»، نجوای فرهنگ، تهران، س۳، شماره ۸–۹، ۱۳۸۷ش.

* ثعالبی، عبدالملک، یتیمة الدهر، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۳ق.

* حرعاملی، محمد، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۱ق.

*همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به نشر، ۱۳۴۸ش.

{{پایان منابع}}