نشوز: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''نشوز؛'''</big> سرپیچی از وظایف زناشویی نسبت به همسر.

==مفهوم‌شناسی==

نشوز در اصل به‌معنای ارتفاع و بلندشدن<ref> - [https://lib.eshia.ir/86531/3/899/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2 جوهری، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربية، 1407ق، ج3، ص899.]</ref> و در اصطلاح فقهی به‌معنای نافرمانی از انجام وظایف زناشویی، نسبت به همسر است.<ref> - محقق حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.</ref> به زن و مردی که از انجام وظایف زناشویی نسبت به یکدیگر خودداری کند، «ناشزه» و «ناشز» گفته می‌شود.<ref> - مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.</ref>  

طبق دیدگاه مفسران این مراحل سه‌گانه باید به ترتیب انجام شود و با برخورد شناختی (پند و اندرز) به جهتِ کشف مشکل شروع می‌شود و با مواجهه عاطفی (دوری کردن) ادامه پیدا می‌کند و در صورت مؤثر نبودن مراحل قبلی به مقابلۀ رفتاری (تنبیه) با قیود مشخص منتهی می‌شود.<ref> - [https://ensani.ir/file/download/article/20160220161451-9878-84.pdf ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص142.]</ref>  

امر به رفتارهای سه‌گانه در آیۀ مذکور واجب شرعی نبوده و تنها رهنمودی از جانب خداوند در مواقع خوف از نشوز زن به جهت پیشگیری از طلاق و حفظ کیان خانواده است و قوامیت مرد برای پاسداری از خانواده اقتضا می‌کند از هر تلاشی برای حفاظت از آن کوتاهی نکند.<ref> - [https://jqr.isca.ac.ir/article_22310_e986de0d160329c80816a8b9bf78e646.pdf حکیم‌باشی، «آیۀ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، 1380ش، ص15 و 16.]</ref> آیـۀ 128 سورۀ نساء به مسئلۀ نشوز مرد اشاره می‌کند. در شأن نزول آیه نقل است؛ شخصی به نام رافع بن خدیج دو همسر داشت که یکی مسن و دیگری جوان بود. رافع به خاطر برخی اختلافات همسر مسن خود را طلاق داد، اما قبل از اتمام عده به او گفت اگر بخواهی با تو آشتی می‌کنم اما باید قبول کنی که همسر جوانم مقدم بر تو باشد. او پذیرفت و با هم آشتی کردند. آیۀ شریفه نازل شد که هرگاه زنی احساس کند که شوهرش بنای سرکشی دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیت، از برخی از حقوق خود صرف نظر کند و با هم صلح کنند. اصل صلح و سازش ذکر شده در آیه، منطبق با طبیعت انسان است. آیۀ شریفه علت سازش نکردن و نزاع انسان‌ها را حب ذات و بخل معرفی می‌کند و در انتهای آیه برای ‌آن‌که سازش و گذشت مورد سوءاستفادۀ مردان قرار نگیرد آنها را به احسان و تقوا دعوت می‌کند.<ref> - [https://lib.eshia.ir/27569/1/458 مکارم شیرازی و دیگران، «برگزیدۀ تفسیر نمونه»، 1386ش، ج1،  ص458 و 459.]</ref>

نشوز از جهت اینکه از سمت کدام‌ یک از زوجین صورت گیرد به دو قسم نشوز زوج و زوجه تقسیم می‌شود. اگر زیرپا گذاشتن حقوق خانواده توسط مرد صورت پذیرد، نشوز زوج و اگر از سمت زن باشد نشوز زوجه است که به‌تناسب هر کدام در فقه و حقوق اسلامی رفتارهای متفاوتی در نظر گرفته‌شده‌است.<ref> - [https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1202674/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA خواجه‌پور وخان‌بابا، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، 1395ش، ص51.]</ref>

در فقه شیعه نشوز مرد به دو معنا تبیین شده است. عده‌ای از فقها نشوز مرد را به‌معنای کراهت مرد از زن و اهتمام برای طلاق دادن زن معنا کرده‌اند؛ اما عدۀ دیگری از علما مثل محقق حلی (602-676ق)، شهید ثانی (911-965ق)، صاحب جواهر (1202-1266ق) و سبحانی تبریزی (1308ش) نشوز مرد را به‌معنای ایفا نکردن وظایف زناشویی توسط مرد تعریف کرده‌اند؛<ref> - [http://ensani.ir/file/download/article/1608552509-10058-19-8.pdf شعربافچی‌زاده و دیگران، «بررسی نشوز زوج و راهکارهای مواجهه با آن»، 1383ش، ص192.]</ref>  مانند اینکه از پرداخت نفقه و تمتع جنسی همسر خود امتناع بورزد.<ref> - [https://lib.eshia.ir/12427/2/420/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2 موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله،1390ش، ج2، ص420.]</ref>

گسترۀ اطاعت از همسر توسط زوجه حقوق مرد است نه تمایلات شخصی او. در متون فقهی حقوق مرد بر زن که به‌موجب رعایت نکردن آن زن ناشزه محسوب می‌شود در سه حوزه تعریف می‌شود؛ بهرۀ جنسی، پیراستگی از اموری که باعث تنفر مرد می‌شود و خارج نشدن از منزل بدون اجازۀ همسر.<ref> - [https://lib.eshia.ir/10254/28/5/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2 صدر، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»،1390ش، ج28، ص5.]</ref>  اموری که بر زن شرعاً نسبت به همسر واجب است و اموری که زن بر اساس عرف و محبت مانند غذا پختن و نظافت منزل انجام می‌دهد در صورت ترک، شامل نشوز نمی‌شود.<ref> - [https://lib.eshia.ir/12427/2/420/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2 موسوی بجنوردی، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، 1390ش، ج2، ص420.]</ref>  همچنین تمکین جنسی زن تنها شامل خواسته‌هاي جنسی مشروع و در حد متعارف شوهر می‌شود؛ اما اطاعت زن از شوهر در روابط جنسی غیرمتعارف و همچنین مواردي که زن عذر شرعی دارد یا براي سلامتی زن ضرر داشته باشد، واجب نیست و سرپیچی کردن زن از چنین خواسته‌هايی، نشوز به شمار نمی‌رود.<ref>  - [https://ensani.ir/file/download/article/20160220161451-9878-84.pdf ترکاشوند، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، 1394ش، ص135.]</ref>

کلمۀ نشوز در مادۀ 1109 قانون مدنی در مورد زوجه به‌کار رفته و سخنی از نشوز زوج در قانون مدنی نیامده است؛ اما در مادۀ 1129، 1111 و 1112 برای مصادیق نشوز مرد مانند نپرداختن نفقه مجازات تعیین شده است. در مادۀ 1108 هم از کلیت مفهوم نشوز سخن آورده شده است.<ref> - [https://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/92778 جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، 1314ش، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  بر اساس این ماده تعریف قانونی نشوز خروج زوجه از ایفای وظایف زوجیت است. <ref> - [http://www.jwss.ir/article_12020_a7358094f0c58f90fef232ca7b97fcb1.pdf شاکری گلپایگانی و دیگران، «بررسی فقهی حقوقی نشوز زوجین و شیوۀ مواجهه با آن»، 1393ش، ص166.]</ref> مادۀ 1130 نیز با مطرح کردن مسئلۀ عسر و حرج در ادامۀ زندگی مشترک، حق مراجعه به دادگاه و درخواست طلاق را برای زوجه، قانونی می‌شمرد. حقوق‌دانان با استناد به این ماده نشوز زوج را از مصادیق عسر و حرج معرفی کرده‌اند.<ref>  - [http://ensani.ir/file/download/article/1608552509-10058-19-8.pdf شعربافچی‌زاده و دیگران، «بررسی نشوز زوج و راهکارهای مواجهه با آن»، 1383ش، ص.196.]</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* ترکاشوند، جواد، «تحلیل روانشناختی نشوز و راهکارهای سه‌گانه قرآن»، دوفصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، شماره 17، 1394ش

* جوهری،‌ ابونصر إسماعيل بن حماد، الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربية، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دار‌العلم للملايين، 1407ق.

* جمعی از نویسندگان، قانون مدنی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 12 شهریور 1402ش.

* خواجه‌پور، رزیتا و دیگران، «نشوز از دیدگاه آیات و روایات»، مطالعات هنر و فرهنگ، 1395ش.

* حبیبی‌تبار، جواد و فراهانی، انسیه، «قانون حمایت خانواده و ضمانت اجرای موثر در مورد نشوز زوج»، شماره دوم، 1394ش.

* حکیم‌باشی، حسن، «آیۀ نشوز و ضرب از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 27، 1380ش.

* شاکری گلپایگانی، طوبی و دیگران، «بررسی فقهی و حقوقی نشوز زوجین و شیوۀ مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، سال شانزدهم، شمارۀ 64، 1393ش.

* شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «بررسی نشوز و راهکارهای مواجهه با آن»، نشریۀ علمي مطالعات حقوقي معاصر، شمارۀ دهم، سال نوزدهم، پاییز و زمستان 1383ش.

* شفیعی مازندرانی، سیدمحمد، «علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، شماره 9، سال 7، 1390ش.

* صدر، سید موسی، «تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون»، پژوهش‌های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم،1380ش.

* طباطبایی، محمدحسین، ترجمۀ تفسیر المیزان، قم، اسلامی، 1374ش.

* مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده، قم، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.  

* مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، برگزیدۀ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386ش.

* موسوی بجنوردی، سید محمد، مباحث حقوقی تحریرالوسیله، تهران، مجد، چاپ اول،1390ش.

* مهریزی، مهدی، «تمکین و نشوز در فقه و قانون (قسمت دوم)»، مجلۀ پیام زن، شماره 87، 1378ش.