فخرعظمی ارغون: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|فخرعظمی ارغون}}'''؛ شاعر، روزنامه‌نگار و پیشرو در حقوق زنان و مادر شاعر معروف معاصر ایران، سیمین بهبهانی.<ref group="دیدگاه">اطلاعات فهرست منابع نیاز به بروزرسانی دارد.</ref>

فخرعظمی ارغون از شاعران، نویسندگان و پیشگامان فعال حقوق زنان، در ایرانِ دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی بود. در اشعار او مضامینی چون وطن‌دوستی، آزادی‌خواهی، آگاهی اجتماعی، جایگاه و حقوق زنان و نقش آموزش در پیشرفت جامعه، پررنگ است. وی همچنین زبانی روشن و انتقادی داشت و شعر را ابزاری برای بیدارسازی اجتماعی می‌دانست. فخرعظمی در کنار فعالیت‌های ادبی، حضوری جدی در عرصهٔ اجتماع داشت و با اشتغال در وزارت فرهنگ و معارف، تلاش برای گسترش آموزش زنان و دعوت آنان به مشارکت فرهنگی، نقشی مهم در تقویت حضور زنان در نهادهای رسمی و فرهنگی ایفا کرد. فخرعظمی ارغون، مادرِ سیمین بهبهانی، شاعر برجستهٔ معاصر ایرانی نیز است.

فخرعظمی ارغون یا فخرعادل خلعت‌بری، در سال ۱۲۷۷ش در تهران و در خانواده‌ای وابسته به طبقه صاحب‌منصب و درباری به دنیا آمد. پدرش مرتضی‌قلی‌خان ارغون، ملقب به مکرم‌السلطان، از افسران بلندپایهٔ قاجاری و وابسته به خاندان خلعتبری بود. مادرش قمرخانم، معروف به عظمت‌السلطنه، از خاندان‌های صاحب‌نفوذ قاجاری و نوادهٔ امیرتومان و امین‌الملک و از تبار امیرهدایت‌الله خان فومنی، حاکم نامدار گیلان، بود. پدر و مادر فخرعظمی به چند زبان از جمله عربی، ترکی، انگلیسی و فرانسه تسلط داشتند.<ref>بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، ۱۳۴۷ش، ص۳۷.</ref>

قمرخانم، مادر فخرعظمی، همچون همسرش مرتضی‌قلی‌خان، به آموزش و سوادآموزی اعتقاد راسخ داشت و بر این باور بود که دخترش نیز، همانند دو پسر خانواده، باید از آموزش کامل برخوردار باشد. ازاین‌رو، برای فخرعظمی و دو برادرش معلمان سرخانهٔ ایرانی و فرانسوی استخدام کردند. کودکان این خانواده به‌طور هم‌زمان به فراگیری دیوان‌ها و متون کهن ایرانی، زبان عربی، فقه و اصول، زبان فرانسه و علوم جدید پرداختند.<ref>پیرنیا، سالار زنان ایران، 1374ش، ص65.</ref>

فخرعظمی تحصیلات مقدماتی خود را در مکتب سرخانه و در کنار برادران و فرزندان دیگر بستگان آغاز کرد. او ادبیات فارسی، فقه، اصول، قرآن و زبان عربی را نزد آقا شیخ کاظم یزدی فراگرفت و علوم جدید از جمله فیزیک، شیمی، ریاضیات، هیئت و اندکی نجوم را از میرزاطالب‌خان بحرالعلوم آموخت. زبان فرانسه را نیز نزد معلمی سوئیسی به نام مادام مرون، از مهاجرانی که سال‌ها همراه همسرش در خانهٔ پدری فخرعظمی زندگی می‌کردند، فراگرفت. پس از آن، وارد مدرسهٔ ژاندارک شد و توانست در مدت‌زمانی کوتاه دیپلم فرانسهٔ این مدرسه را دریافت کند.<ref>مشیرسلیمی، زنان سخنور، تهران، 1335ش، ص33.</ref> افزون بر این، فخرعظمی آموزش موسیقی سنتی ایرانی را نیز نزد بانویی کلیمی به نام خانم جان مشاق، دنبال کرد.<ref>[https://socialliterature.ir/index.php/10-shakhsiyat/28-2023-01-20-19-00-03 «فخرعظمی»، وب‌سایت ادبیات اجتماعی ایران.]</ref>

فخرعظمی در سال ۱۳۰۳ش با عباس خلیلی، مدیر روزنامه ''اقدام''، ازدواج کرد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/2D731J/ازدواج_میرزا_عباس_خلیلی_با_فخر_عظمی_ارغون?rowNumber=1 «ازدواج میرزا عباس خلیلی با فخرعظمی ارغون»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref> آشنایی آن دو از جایی آغاز شد که فخرعظمی غزلی انقلابی برای چاپ به روزنامه فرستاد. حاصل این ازدواج دختری به نام سیمین (سیمین بهبهانی) بود که بعدها از برجسته‌ترین شاعران معاصر شد. این ازدواج در حدود سال ۱۳۱۰ش به جدایی انجامید و فخرعظمی پس از آن زندگی مستقل‌تری را در عرصهٔ کار و فعالیت اجتماعی دنبال کرد.<ref>[http://karbanoo.com/فخرعظمی-ارغون-فخر-عادل-خلعتبری-یکی-از/ «فخرعظمی ارغون، فخر عادل خلعتبری–یکی از نخستین بانوان روزنامه‌نگار ایرانی و مادر سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>

=== ازدواج دوم ===

بعد از مدتی، فخرعظمی ارغون با عادل خلعتبری، مدیر روزنامه آینده ایران، ازدواج کرد و به خواست همسرش نام خود را به فخر عادل، تغییر داد.<ref>بهبهانی، با مادرم همراه: زندگی‌نامه خودنوشت، 1390ش، ص214.</ref> او از این ازدواج صاحب سه فرزند به نام‌های عادل‌نژاد (غوغا)، عادل‌دخت (ترانه) و عادلفر (سهراب) شد.<ref>[http://karbanoo.com/فخرعظمی-ارغون-فخر-عادل-خلعتبری-یکی-از/ «فخرعظمی ارغون، فخر عادل خلعتبری–یکی از نخستین بانوان روزنامه‌نگار ایرانی و مادر سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>

 

مضمون اشعار فخرعظمی بیشتر اجتماعی، میهنی، عدالت‌خواهانه و در پیوند با نابسامانی‌های زمانه، استبداد، اشغال بیگانگان و محرومیت فرودستان است. همچنین شعر او از نظر زبانی ساده، روان و نزدیک به زبان محاوره است و از تعقید و تکلّف لفظی و معنوی به‌دور توصیف شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12296/1/99 سنجابی، «ارغون»، وب‌سایت دانشنامه تهران بزرگ.]</ref> او در بسیاری از اشعار، زنان را به سوادآموزی، حضور اجتماعی و مطالبهٔ حق فرامی‌خوانَد و جمال زن را در خرد، آگاهی و مشارکت فعال اجتماعی می‌بیند، نه در ظاهر و آرایش.<ref>[https://baghebala-gergeriolia.blogfa.com/post/668 «شعر ماه: جمال زن-فخرعظمی ارغوان»، وبلاگ مجله باغ بالا.]</ref>

فعالیت‌های فخرعظمی ارغون حوزه‌های متنوعی از شعر و ادب، روزنامه‌نگاری، آموزش و کنش‌گری زنان را دربر می‌گیرد.<ref>[https://www.aparat.com/v/n673m1e «فخر عظمی ارغون؛ پیشگام جنبش زنان»، دقیقه 10-15، وب‌سایت آپارات.]</ref>

 

 

ارغون در حوزهٔ شعر، با سرودن غزل‌هایی با مضامین اجتماعی، میهنی و زن‌محور، جایگاهی برجسته در میان شاعران دورهٔ مشروطه به‌دست آورد. او اشعار خود را غالباً با تخلّص فخری، منتشر می‌کرد و از شعر به‌عنوان ابزاری برای بیان دغدغه‌های اجتماعی و دفاع از جایگاه زنان بهره می‌برد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1420528/فخر-عظمی-ارغون-مادر-شاعر-و-روزنامه-نگار-سیمین-بهبهانی پروین، «فخر عظمی ارغون»، 1393ش، ص139.]</ref> حضور فعال او در انجمن‌های ادبی، از جمله انجمن ادبی دانشوران، زمینهٔ تعامل او با چهره‌های برجسته‌ای چون سعید نفیسی، ملک‌الشعرای بهار، رشید یاسمی و شهریار را فراهم ساخت. این محافل ادبی، که با همراهی همسرش عادل خلعتبری برگزار می‌شد، نقش مهمی در شکل‌گیری هویت ادبی و فکری او داشت.<ref>[https://lib.eshia.ir/12296/1/99 سنجابی، «ارغون»، وب‌سایت دانشنامه تهران بزرگ.]</ref>

=== '''آموزش و تدریس''' ===

در کنار فعالیت‌های مطبوعاتی و ادبی، ارغون به تدریس زبان نیز اشتغال داشت. او زبان فرانسه را در دبیرستان‌های دخترانهٔ ناموس و دارالمعلمات و نیز مدرسهٔ نوباوگان تدریس می‌کرد<ref>[https://www.imna.ir/news/434242/زندگی-نامه-سیمین-بهبهانی-از-زن-تا-کولی-عکس-و-اشعار «زندگی‌نامه سیمین بهبهانی از زن تا کولی+عکس و اشعار»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> و مدتی نیز به آموزش زبان عربی در دبیرستان پهلوی پرداخت. فعالیت آموزشی او با هدفی فراتر از تدریس صرف همراه بود و در راستای ترویج آموزش دختران و تقویت جایگاه علمی زنان دنبال می‌شد.<ref>بهبهانی، با مادرم همراه: زندگی‌نامه خودنوشت، 1390ش، ص208.</ref>

او در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، در دوره‌ای که حضور زنان در ساختارهای رسمی آموزشی محدود بود، به‌عنوان معاون تعلیمات نسوان در وزارت فرهنگ و معارف استخدام شد و در این سمت، به جذب و سازمان‌دهی زنان برای مشارکت در امور آموزشی پرداخت.<ref>بهبهانی، با مادرم همراه: زندگی‌نامه خودنوشت، 1390ش، ص208.</ref> همچنین مدیریت مدرسهٔ زنان بزرگسال را برای سال‌ها بر عهده داشت و با وجود دشواری‌های مالی، از سر تعهد به آموزش، فعالیت آن را ادامه داد. برگزاری کلاس‌های حقوقی و نشست‌های ادبی از دیگر اقدامات او برای ارتقای آگاهی و مشارکت فرهنگی زنان به‌شمار می‌رفت.<ref>حجازی، تذکرهٔ اندرونی، 1382ش، ص152.</ref>

=== '''کنش‌گری زنان و انجمن‌ها''' ===

ارغون از بنیان‌گذاران هستهٔ مرکزی جمعیت نسوان وطن‌خواه بود و در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۰۸ خورشیدی، همراه با زنانی چون نورالهدی منگنه، محترم اسکندری، ملوک اسکندری و فخرآفاق پارسا، در پیشبرد اهداف این جمعیت نقش داشت. این انجمن با هدف ارتقای سطح سواد زنان، آموزش مهارت‌های حرفه‌ای و هنری، حمایت از زنان بی‌سرپرست و تقویت استقلال اجتماعی آنان فعالیت می‌کرد.<ref>شیخ‌الاسلامی، زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایران، 1351ش، ص145-146.</ref>

پس از تعطیلی این جمعیت در دورهٔ رضاشاه، ارغون به عضویت فعال کانون بانوان درآمد و در کنار چهره‌هایی چون صدیقه دولت‌آبادی، هاجر تربیت، فاطمه سیاح، مهکامه محصص و بدرالملوک بامداد به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی ادامه داد.<ref>بامداد، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، ۱۳۴۷ش، ص38.</ref>

فعالیت‌های ارغون در سال‌های بعد نیز استمرار یافت و او پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی به عضویت حزب دموکرات ایران درآمد و در انتشار نشریهٔ آزادی خلق مشارکت داشت. او حتی پس از بازنشستگی و در دورهٔ اقامت خارج از کشور، پیوند خود را با فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی حفظ کرد و همچنان در مسیر آگاهی‌بخشی و ارتقای جایگاه فرهنگی و اجتماعی زنان کوشید.<ref>[http://karbanoo.com/فخرعظمی-ارغون-فخر-عادل-خلعتبری-یکی-از/ «فخرعظمی ارغون، فخر عادل خلعتبری–یکی از نخستین بانوان روزنامه‌نگار ایرانی و مادر سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>

آثار فخرعظمی ارغون در سه حوزهٔ اصلیِ شعر، ترجمه و نوشته‌های مطبوعاتی و داستانی قابل بررسی است.:

از فخرعظمی حدود ۱۵۰ قطعه شعر در قالب‌های گوناگون، از جمله غزل، رباعی، قصیده و ترجیع‌بند باقی مانده است. این شعرها غالباً در جراید و مجلات دورهٔ مشروطه و پهلوی اول منتشر شده‌اند و در یک دیوان مستقل به‌طور کامل گرد نیامده‌اند. مضامین اصلی اشعار او میهن‌دوستی، آزادی‌خواهی، نقد استبداد و فساد، حمایت از کارگران و فرودستان و دفاع از حقوق و آموزش زنان است. از شعرهای مشهور او می‌توان به قطعاتی مانند مهر میهن، درد وطن و پاینده باد ایران، اشاره کرد. نمونه‌هایی از اشعار او با تخلّص فخری در مجموعه‌هایی مانند با مادرم همراه، (کتاب زندگی‌نامه سیمین بهبهانی) و نیز در تذکره‌ها و تارنماهای ادبی و آرشیوهای متن‌باز درج شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12296/1/99 سنجابی، «ارغون»، وب‌سایت دانشنامه تهران بزرگ.]</ref>

فخرعظمی علاوه بر سرودن شعر، به ترجمهٔ ادبی نیز پرداخته است. او شماری از اشعار و متون شاعر و نویسندهٔ انگلیسی، الا ویلکاکس و نیز آلفرد دووینیی، شاعر فرانسوی، را به فارسی برگردانده است.<ref>مشیرسلیمی، زنان سخنور، تهران، 1335ش، ص35-38.</ref>

بخش مهمی از آثار فخرعظمی، مقالات و نوشته‌های او در روزنامه‌ها و مجلات است که در حوزهٔ مسائل زنان، آموزش، خانواده، انتقاد اجتماعی و سیاست روز نوشت که بیشتر به‌صورت پراکنده در آرشیو مطبوعات به‌جا مانده است. در کنار این مقالات، داستان‌هایی نیز از او ثبت شده که در آن‌ها به سختی‌های زندگی دختران و زنان، از جمله موضوع ازدواج اجباری، پرداخته و تجربهٔ زنانه را از زاویه‌ای انتقادی و اجتماعی روایت کرده است.<ref>[http://karbanoo.com/فخرعظمی-ارغون-فخر-عادل-خلعتبری-یکی-از/ «فخرعظمی ارغون، فخر عادل خلعتبری–یکی از نخستین بانوان روزنامه‌نگار ایرانی و مادر سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>

== سال‌های پایانی و درگذشت ==

فخرعظمی ارغون در سال ۱۳۳۷ش، پس از بازنشستگی، به‌منظور دیدار دو پسرش، عادل‌نژاد و عادل‌فر، راهی آمریکا شد و سرانجام در ۲۸ اسفند ۱۳۴۴ش، در شهر واشینگتن چشم از جهان فروبست. بنا بر وصیت خودش، پیکرش پس از مرگ به ایران منتقل شد و در گورستان ابن‌بابویه، کنار پدر و مادرش، به خاک سپرده شد. بر سنگ مزار او این جمله نقش بسته است: «فخرعظمی ارغون، مدافع حقوق زنان».<ref>[https://lib.eshia.ir/12296/1/99 سنجابی، «ارغون»، وب‌سایت دانشنامه تهران بزرگ.]</ref>

شعر جمالِ زنِ فخر ارغون، با نگاهی آگاهانه و اجتماعی، زیبایی زن را فراتر از ظاهر دانسته و آن را در خرد، شخصیت، آگاهی و نقش سازندهٔ او در جامعه معنا می‌کند:<ref>[http://karbanoo.com/فخرعظمی-ارغون-فخر-عادل-خلعتبری-یکی-از/ «فخرعظمی ارغون، فخر عادل خلعتبری–یکی از نخستین بانوان روزنامه‌نگار ایرانی و مادر سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کاربانو.]</ref>{{شعر جدید

}}غزل فخری که در روزنامهٔ ''اقدام'' منتشر و سرآغاز آشنایی او با عباس خلیلی شد، شعری انقلابی و جسورانه است که با لحنی صریح به اعتراض اجتماعی می‌پردازد و روحیهٔ آزادی‌خواهی و مبارزه با استبداد را بازتاب می‌دهد: