مجلس خبرگان رهبری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''مجلس خبرگان رهبری؛'''

== مفهوم‌شناسی ==

واژه خبرگان برگرفته از کلمه خبره به معنای فرد دارای آگاهی کامل، دانش قطعی و شناخت جامع و دقیق به‌کار می‌رود.<ref>التحقیق، مصطفوی، 1368ش، ج3، ص 9.</ref> بر همین اساس، مجلس خبرگان به نهادی متشکل از آگاهان و متخصصان تعبیر شده و مجلس خبرگان رهبری به مجمعی از کارشناسان دارای تجربه و تخصص در حوزه رهبری اشاره دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1823041 الهام و دیگران، «تحلیل و بررسی بایسته‌های ساختاری مجلس خبرگان رهبری با روی کرد هدف‌گرا»، 1400ش، ص 126-127.]</ref> در اصطلاح حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان رهبری نهادی است متشکل از فقهای واجد شرایط که مطابق اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسئولیت تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط لازم برای رهبری را برعهده دارد. این کاربرد اصطلاحی با معنای لغوی خبره سازگار دانسته شده است؛ زیرا اعضای این مجلس به‌عنوان صاحب‌نظرانی شناخته می‌شوند که از دانش دینی، مهارت فقهی و تجربه لازم برای ارزیابی صلاحیت‌های رهبری برخوردارند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، ج1، ص 731.</ref>

در برخی تحقیقات، زمینه شکل‌گیری مجلس خبرگان رهبری در چارچوب استقرار اصل ولایت فقیه در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران تبیین شده است؛ اصلی که با الهام از دیدگاه امام خمینی و فقه سیاسی شیعه، رهبری جامعه در عصر غیبت را بر عهده فقیهی عادل، باتقوا، آگاه به زمان، مدیر و مدبر می‌گذارد. پیدایش این مجلس در واقع پاسخ حقوقی و نهادی به این نیاز مهم بود که چه نهادی و با چه سازوکاری باید تحقق رهبری و تداوم آن را تضمین کند. برای این منظور، نهادی تخصصی پیش‌بینی شد تا وظیفه تشخیص صلاحیت‌های رهبری و تضمین اجرای درست این اصل را بر عهده گیرد. در این چارچوب مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان نهادی مرکب از فقهای منتخب مردم ایجاد شد. خبرگان رهبری در این دیدگاه، حلقه اتصال مبانی فقهی ولایت فقیه با ساختار حقوقی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138711 ملک‌افضلی، «جایگاه حقوقی و نقش مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی»، 1385ش، ص 123-124.]</ref>

== اهمیت ==

اهمیت مجلس خبرگان از چند جهت قابل توجه قرار گرفته است:

=== شاخص جمهوریت ===

مجلس خبرگان رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایرانوظیفه شناسایی و تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط رهبری را بر عهده دارد.بر پایه برخی تحقیقات، این سازوکار، از ارکان تحقق مردم‌سالاری دینی و از شاخص‌های جمهوریت نظام جمهوری اسلامی به شمار می‌آید؛ زیرا عالی‌ترین مقام سیاسی کشور از طریق نهادی برگزیده مردم تعیین می‌شود و انتخاب رهبر نه موروثی است و نه انتصابی، بلکه در قالب فرآیندی متکی بر رأی عمومی انجام می‌گیرد. بدین ترتیب، مجلس خبرگان حلقه ارتباط میان اراده مردم و نهاد رهبری محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2249392 جبرائیلی، «شاخص‌های اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص 14-15.]</ref> بر اساس این مبنا، رهبر جمهوری اسلامی ایران دارای حق انحلال مجلس خبرگان رهبری نیست.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت، 1402ش، ص 364.</ref>

مجلس خبرگان رهبری تنها نهاد دارای صلاحیت برای تعیین رهبر جمهوری اسلامی به شمار می‌آید و به همین دلیل نقشی محوری در تداوم مشروعیت ساختار سیاسی دارد. در این چارچوب، رهبری باید واجد مجموعه‌ای از شرایط فقهی و مدیریتی از جمله صلاحیت علمی برای استنباط مسائل فقهی، عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلامی، بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و توانایی اداره جامعه باشد. تشخیص تحقق این شرایط امری تخصصی تلقی می‌شود؛ ازاین‌رو نهادی متشکل از فقیهان منتخب مردم پیش‌بینی شده است تا صلاحیت‌های لازم برای رهبری را بررسی کرده و فرد واجد شرایط را شناسایی و معرفی کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref>

=== حفظ ثبات و پیوستگی نظام ===

به سبب جایگاه مجلس خبرگان رهبری در مدیریت وضعیت‌های حساس ناشی از فقدان یا تغییر رهبری، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ ثبات و پیوستگی نظام ایفا می‌کند. افزون بر این، نظارت مجلس خبرگان بر تداوم شرایط رهبری، نوعی تضمین برای سلامت و کارآمدی رکن رهبری در نظام سیاسی ایران محسوب می‌شود. از این منظر، نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد اطمینان و ثبات در جامعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش، ص 14.]</ref>

=== پاسخگویی در برابر خدا و مردم ===

در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخ‌گو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفه تعیین و نظارت بر رهبری قرار می‌گیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> برخی معتقدند فعالیت‌های مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمره کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن به عنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4680/%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86 «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

بر پایه برخی تحقیقات، روش دو‌مرحله‌ای انتخاب رهبر، شیوه‌ای معقول و مرسوم برای تعیین مقام‌های حساس در نظام‌های سیاسی مختلف است؛ زیرا تشخیص صلاحیت‌های رهبری امری تخصصی است و نیاز به بررسی دقیق دارد. در این روش، مردم با انتخاب خبرگان مشارکت می‌کنند و خبرگان با ارزیابی کارشناسانه، فرد واجد شرایط را برمی‌گزینند. مزیت این شیوه آن است که مشارکت مردمی را با تشخیص تخصصی جمع می‌کند، دقت در احراز شرایط را افزایش می‌دهد و احتمال خطا یا تأثیرپذیری از فضای هیجانی را کاهش می‌دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1048.]</ref>

برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر ولی فقیه می‌توان چند فرض را در نظر گرفت که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط خبرگان، و تعیین از سوی رهبر پیشین. بر اساس این دیدگاه همان‌گونه که در شناسایی برترین استاد یک رشته علمی، نظر متخصصان آن حوزه ملاک قرار می‌گیرد و نه رأی عمومی، در تعیین فقیه اصلح برای رهبری نیز تشخیص باید به اهل تخصص واگذار شود. از این رو، در مقایسه میان مراجعه مستقیم به آرای عمومی و تعیین توسط خبرگان، روش دوم منطقی‌تر تلقی می‌شود. در مورد تعیین رهبر از سوی رهبر پیشین نیز گفته می‌شود که هرچند ممکن است به انتخابی مناسب بینجامد، اما می‌تواند زمینه طرح انتقادهایی مانند استبداد یا تأثیر روابط شخصی را فراهم کند؛ از این‌رو کمتر قابل قبول دانسته می‌شود. بر اساس این دیدگاه، در ساختار جمهوری اسلامی مردم اعضای مجلس خبرگان را انتخاب می‌کنند و خبرگان پس از بررسی، فرد واجد شرایط رهبری را شناسایی می‌کنند. مبنای این سازوکار به سیره عقلا بازمی‌گردد؛ یعنی رجوع به نظر متخصصان در امور تخصصی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت، 1402ش، ص 347-350.</ref>

مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار می‌گیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه 43 سوره نحل به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در تفاسیر فقهی به عنوان مستندی برای مراجعه به متخصصان در مسائل دینی و اجتماعی تفسیر شده است. آیه 122 سوره توبه نیز به نقش عالمان دینی در هدایت و ارشاد جامعه اشاره دارد و مبنایی برای اعتبار نظر اهل علم در امور کلان دینی تلقی می‌شود. علاوه بر این، در روایتی از امام صادق درباره وظیفه مردم در صورت فقدان دسترسی به امام، بر مراجعه به آگاهان به امور دینی تأکید شده است. این دسته از روایات در فقه شیعه به عنوان دلیلی بر اعتبار نظر متخصصان دینی در اداره و هدایت جامعه مورد استناد قرار گرفته‌اند. بر پایه این آیات و روایات، در اندیشه فقهی شیعه تشخیص مسائل پیچیده دینی و اجتماعی، از جمله شناسایی رهبر واجد شرایط، امری تخصصی تلقی می‌شود که نیازمند رجوع به فقها و صاحب‌نظران است. از این رو، تشکیل نهادی از فقیهان آگاه برای تشخیص و معرفی رهبر را می‌توان تجلی نهادی اصل مراجعه به اهل خبره دانست؛ اصلی که مبنای قرآنی و روایی آن در منابع دینی مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138692 معصومی، «بازتاب اندیشه: مبانی فقهی- حقوقی مجلس خبرگان رهبری»، 1384ش، ص 153-158.]</ref>

انجام هر عملى که به ‏طور مستقیم، در تأمین هدف مجلس خبرگان، مؤثر باشد، وظیفه اصلى این مجلس است و انجام اعمالى که اثر مستقیم آن، تأمین هدف مزبور نباشد، وظیفه فرعى تلقّى مى ‏گردد که نتیجه نهایى آن‌ها، اجراى بهتر وظایف اصلى خواهد بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1049.]</ref>

 

* '''انتخاب رهبر:''' مهم‌ترین وظیفه مجلس خبرگان رهبری، انتخاب رهبر جمهوری اسلامی ایران است. طبق قانون اساسی و مبانی نظری ولایت فقیه، در عصر غیبت امام مهدی که رهبر و امام جامعه به‌طور خاص تعیین نشده است، شناخت و انتخاب فرد واجد شرایط بر عهده مردم و در عمل از طریق نمایندگان منتخب آنان در مجلس خبرگان رهبری انجام می‌شود. در این فرایند، مردم در مرحله اول خبرگان را به‌عنوان نمایندگان آگاه و متخصص در امور دینی و فقهی انتخاب می‌کنند و این خبرگان در مرحله دوم، رهبر را از میان فقیهان واجد شرایط برمی‌گزینند. شرایط و معیارهای انتخاب رهبر بر اساس اصول 5، 107 و 109 قانون اساسی تعیین شده است؛ ازجمله فقاهت، عدالت، آگاهی سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و مقبولیت عمومی. مجلس خبرگان رهبری با تشکیل کمیسیون تحقیق و بررسی صلاحیت نامزدهای رهبری، وظیفه ارزیابی دقیق این ویژگی‌ها را بر عهده دارد و نتیجه بررسی را به صحن عمومی مجلس خبرگان رهبری ارائه می‌دهد تا بر اساس رأی اعضا، رهبر منتخب تعیین شود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «وظایف خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>  

* '''عزل رهبر:''' بر اساس مبانی فقهی شیعه، مشروعیت حکومت ولیّ فقیه، وابسته به استمرار صلاحیت علمی، اخلاقی و مدیریتی او است و در صورت از بین رفتن هر یک از این شرایط، مقام رهبری از اعتبار ساقط می‌شود. اصل 111 قانون اساسی، تشخیص این وضعیت را بر عهده مجلس خبرگان نهاده است. این اصل سه مورد را برای برکناری رهبر پیش‌بینی می‌کند: ناتوانی از انجام وظایف قانونی، از دست دادن یکی از شرایط رهبری و کشف فقدان شرایط از آغاز.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «وظایف خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

* '''نظارت بر رهبری:''' این نظارت جنبه حقوقی دارد و برخی معتقدند از اصل 111 قانون اساسی استنباط می‌شود؛ بدین معنا که چون خبرگان مسئول تشخیص فقدان شرایط هستند، باید به‌طور مستمر بر تحقق و دوام آنها نظارت داشته باشند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/%D9%88%D8%B8%D8%A7%D9%8A%D9%81-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «وظایف خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> بر پایه برخی تحقیقات، این نظارت، تضادی با اصل ولایت مطلقه فقیه ندارد و به‌منزله تضمین سلامت ساختار رهبری در نظام اسلامی است. مجلس خبرگان برای انجام این وظیفه، کمیسیون تحقیق ویژه‌ای تشکیل داده که مأموریت دارد گزارش‌های مرتبط را بررسی، صحت اطلاعات را احراز و در صورت لزوم، اقدامات لازم را برای پیشگیری از انحراف یا ضعف مدیریتی در نهاد رهبری انجام دهد. نظارت خبرگان مکمل نظارت عمومی مردم محسوب می‌شود، اما جنبه رسمی و حقوقی دارد و مبنای تصمیمات نهادی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1049.]</ref>

ساختار درونی مجلس خبرگان رهبری از دو بخش اصلی هیئت رئیسه و کمیسیون‌ها تشکیل شده است.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

مجلس خبرگان دارای دو نوع هیئت رئیسه است که وظایف و دوران تصدی متفاوتی دارند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> علاوه بر آن، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری زیر نظر هیئت رئیسه فعالیت می‌کند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

انجام مراسم تحلیف اعضا؛

برگزاری انتخابات هیئت رئیسه دائم.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

|منشی‌ها (۲ نفر)

'''هیئت رئیسه دائم:''' اعضای این هیئت برای یک دوره دو ساله و با رأی مخفی انتخاب می‌شوند.

| rowspan="4" |نظارت بر امور اداری، مالی و استخدامی؛

ارتباط با رهبری؛

امضا و ابلاغ مصوبات به نهادها مربوطه؛

ارائه گزارش سالانه به مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

'''دبیرخانه:''' هدف از تشکیل این نهاد، انجام مأموریت‌ها، مسئولیت‌ها و تنظیم امور جاری مربوط به مجلس خبرگان است. برخی از وظایف این نهاد عبارتند از:  

 

* وظیفه تنظیم روابط میان مجلس، کمیسیون‌ها و اعضا با مقام معظم رهبری و سایر دستگاه‌های کشوری؛

* همکاری در فرآیند برگزاری انتخابات خبرگان با نهادهای مربوطه؛

* تدوین دستور کار جلسات، مستندسازی صورت مذاکرات، بایگانی طبقه‌بندی‌شده اسناد و تدوین پیش‌نویس بیانیه‌ها؛  

* تحقیق، تألیف و نشر آثار پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه و تهیه بولتن‌های تحلیلی در زمینه‌های سیاسی، فقهی و اجتماعی.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

|بررسی و تدوین قوانین مربوط به خبرگان (قانون انتخابات و آیین‌نامه داخلی)

|بررسی و مدیریت امور مالی و اداری مجلس خبرگان

|تحقیق درباره شرایط و صفات رهبر و شناسایی افراد در مظان رهبری (گزارش‌های این کمیسیون سری است)

|نظارت بر استمرار شرایط رهبری و تصمیم‌گیری در موارد فقدان شرایط (اجرای نظارت بر رهبری)

|'''بررسى راه‌‏هاى پاسدارى و حراست از ولایت فقیه‏'''

|تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی؛ پاسخ به شبهات و ترویج اندیشه ولایت فقیه در رسانه‌ها و مراکز علمی

|بررسی تحولات اقتصادی داخلی و جهانی با حضور نخبگان و مسئولان ذی‌ربط<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref>

 

==== توزیع کرسی‌های نمایندگی ====

!تعداد نماینده

!استان‌های مشمول

|'''۱۶ نماینده'''

|تهران

|'''۶ نماینده'''

|خراسان رضوی، خوزستان

|'''۵ نماینده'''

|اصفهان، آذربایجان شرقی، فارس

|'''۴ نماینده'''

|گیلان، مازندران

|'''۳ نماینده'''

|آذربایجان غربی، کرمان

|'''۲ نماینده'''

|اردبیل، البرز، سیستان و بلوچستان، قزوین، کردستان، کرمانشاه، گلستان، لرستان، مرکزی، همدان

|'''۱ نماینده'''

|ایلام، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، قم، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان، یزد<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت شورای نگهبان.]</ref>

==== کلیات و کیفیت برگزاری انتخابات ====

!موضوع

!جزئیات قانونی

|'''زمان آغاز فرآیند'''

|حداقل ۶ ماه پیش از پایان دوره قبلی

|وزارت کشور<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت شورای نگهبان.]</ref>

==== شرایط انتخاب‌شوندگان (نامزدها) ====

!ردیف

!شرط الزامی

!ملاحظات و تبصره‌ها

|دارا بودن تابعيت جمهورى اسلامى ايران

|ارائه مدرک سطح ۴ حوزه یا تأییدیه کتبی مدیریت حوزه‌های علمیه (قم، مشهد، اصفهان)

|فاقد سوء سابقه سياسى و اجتماعى به تشخيص مراجع قانونى و رسمى نظام جمهوری اسلامی ایران<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وب‌سایت شورای نگهبان.]</ref>

= فهرست ادوار مجلس خبرگان رهبری و ترکیب هیئت رئیسه =

!'''دوره های زمانی'''

|علی مشکینی

|اکبر هاشمی رفسنجانی

|'''منشی ها:'''

|محمد مومن و حسن طاهری خرم آبادی

|اکبر هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی

|'''منشی ها'''

|حسن طاهری خرم آبادی و محمد مومن

|'''منشی ها:'''

|حسن طاهری خرم آبادی و قربانعلی دری نجف آبادی

|علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدرضا مهدوی کنی، محمد یزدی (این دوره مجلس چهار رئیس را تجربه کرد که به ترتیب از نفر اول تا چهارم آمده است)

|محمد یزدی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمود هاشمی شاهرودی (بعد از تکیه هاشمی رفسنجانی بر کرسی ریاست، هاشمی شاهرودی جایگزین او شد)

|'''منشی ها:'''

|سید احمد خاتمی، قربانعللی دری نجف‌آبادی

| rowspan="3" |سال ۱۳۹۴ تا 1403ش

|احمد جنتی

|محمدعلی موحدی کرمانی، سیدمحمود هاشمی شاهرودی، سید ابراهیم رئیسی (با فوت هاشمی شاهرودی، ابراهیم رئیسی جایگزین او شد)

|'''منشی ها:'''

|سید احمد خاتمی، قربانعللی دری نجف‌آبادی، عباس کعبی (عباس کعبی جایگزین دری نجف آبادی شد)

|سیدهاشم حسینی‌بوشهری، علیرضا اعرافی

|'''منشی ها:'''

|عباس کعبی، محسن اراکی<ref>[https://didgah.net/58438/ «هیات رئیسه ادوار شش گانه مجلس خبرگان زیر ذره بین»، وب‌سایت دیدگاه.]</ref>

بر اساس گزارش برخی منابع، هر یک از دوره‌های مجلس خبرگان رهبری با رخدادهای مهمی همراه بوده است. مهمترین اتفاقات هر دوره عبارتند از:

!'''مهمترین رخدادها و اتفاقات'''

|حسینعلی منتظری به عنوان قائم مقام رهبری انتخاب شد.

 

بعد از خرداد 68 و فوت امام تعیین دومین رهبر جمهوری اسلامی با سرعت انجام گرفت.

تصویب مقدماتی آیین  نامه مجلس خبرگان.

|دوره مجلس خبرگان رهبری 8 سال است و استثنائاً برای آن که انتخابات دوره پنجم آن همزمان با انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی باشد، این دوره 10 ساله شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ozhkd1c5 استیری، «مجلس خبرگان رهبری از آغاز تا به امروز»، وب‌سایت مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

|حضور محسن اسماعلیلی به‌عنوان حقوق‌دان و اولین مجتهد غیرروحانی در مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/4005209-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «تنها عضو غیرروحانی مجلس خبرگان»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

|

== '''محدویت‌ها''' ==

برخی معتقدند مجلس خبرگان رهبری در عمل به وظایف خود با محدودیت‌هایی مواجه است؛ ازجمله:

 

=== '''اشکال در فرآیند نظارت بر رهبری''' ===

برخی معتقدند وابستگی فرایند تأیید صلاحیت نامزدهای خبرگان به فقهای منصوب رهبری، استقلال و کارآمدی این مجلس را محدود می‌کند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وب‌سایت رادیو فردا.]</ref> در برخی تحقیقات این محدودیت موجه دانسته نشده است؛ چرا که شورای نگهبان اعضای مجلس خبرگان را منصوب نمی‌کند، بلکه تنها صلاحیت نامزدهای آن را بررسی می‌کند. این امر مشابه رویه رایج در بسیاری از انتخابات است که در آن شرایط اولیه نامزدها پیش از ورود به رقابت انتخاباتی احراز می‌شود. از این‌رو، اعتبار اعضای خبرگان ناشی از رأی مردم است، نه تأیید شورای نگهبان.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت، 1402ش، ص 355-356.</ref>

=== '''محدودیت در نظارت بر رهبری''' ===

مجلس خبرگان رهبری ابزارهای گسترده برای تحقیق درباره عملکرد نهادهای نظامی، امنیتی و اقتصادی وابسته به رهبری در اختیار ندارد و نتایج تحقیقات آن معمولاً محرمانه و محدود به توصیه‌های جزئی گزارش شده است. در این دیدگاه عزل رهبر از نظر حقوقی با رأی اکثریت مطلق ممکن است، اما جایگاه فرماندهی و اختیارات رهبر در نهادهای کلیدی، اجرای عملی این اختیار را به شرایط ویژهٔ سیاسی محدود می‌کند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وب‌سایت رادیو فردا.]</ref> بر پایه گزارش برخی منابع، برای تحقق عملی نظارت بر رهبری، سازوکارهای نهادی در ساختار این مجلس پیش‌بینی شده است. در این چارچوب، کمیسیون‌های تخصصی مجلس مأمور جمع‌آوری اطلاعات، بررسی وضعیت تحقق شرایط رهبری و تهیه گزارش‌های کارشناسی هستند و نتایج بررسی‌های خود را به صحن مجلس ارائه می‌کنند. این گزارش‌ها در جلسات رسمی مجلس خبرگان مورد بحث و ارزیابی قرار می‌گیرد و بدین ترتیب، امکان پیگیری مستمر وضعیت استمرار شرایط رهبری فراهم می‌شود و نظارت خبرگان در قالب فرآیندی سازمان‌یافته و نهادی اعمال می‌گردد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش. ص 19-31.]</ref>

=== '''محدودیت در حضور زنان''' ===

در برخی دیدگاه‌ها، نبود حضور زنان در مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان یکی از محدودیت‌های عملی این نهاد مطرح شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/178077 راد، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسی های خالی از زنان»، 1385ش، ص 15-17.]</ref> با وجود آنکه منع قانونی برای عضویت زنان ذکر نشده و برخی فقیهان نیز آن را فاقد اشکال فقهی دانسته‌اند،<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت، 1402ش، ص 362-363.</ref> در عمل تاکنون زنی به این مجلس راه نیافته است؛ امری که در برخی تحلیل‌ها به سختگیری در فرایند احراز صلاحیت نامزدها نسبت داده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/178077 راد، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسی های خالی از زنان»، 1385ش، ص 15-17.]</ref>

=== '''محدودیت در ترکیب اعضای مجلس خبرگان رهبری''' ===

برخی منتقدان بر این باورند که شرط اجتهاد باعث شده اعضای مجلس خبرگان رهبری عمدتاً فقیهان باشند و در نتیجه ارزیابی برخی ویژگی‌های رهبری مانند توان مدیریتی یا مسائل سیاسی، اقتصادی و نظامی نیازمند حضور متخصصان دیگر نیز باشد. بر اساس دیدگاهی دیگر، نامزدهای خبرگان علاوه بر اجتهاد باید از آگاهی کافی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی برخوردار باشند؛ بنابراین اعضای این مجلس صرفاً فقیهان فاقد شناخت سیاسی نیستند، بلکه مجتهدانی آشنا با مسائل روز محسوب می‌شوند. همچنین در میان شرایط رهبری، فقاهت اهمیت محوری دارد، زیرا هدایت نظام اسلامی مستلزم شناخت عمیق از احکام اسلام است و تشخیص آن نیز در حوزه تخصص فقیهان قرار می‌گیرد. در سایر حوزه‌های تخصصی، رهبر می‌تواند از نظر مشاوران و کارشناسان بهره گیرد؛ از این‌رو حضور فقیهان آشنا با مسائل سیاسی و اجتماعی در مجلس خبرگان کافی دانسته می‌شود.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت، 1402ش، ص 356-359.</ref>

!'''دوره اول'''<ref>[https://gilkhabar.ir/news/i/149499 «معرفی همه نمایندگان مجلس خبرگان از آغاز تاکنون»، وب‌سایت گیل خبر.]</ref>

!'''دوره دوم'''<ref>[https://gilkhabar.ir/news/i/149499 «معرفی همه نمایندگان مجلس خبرگان از آغاز تاکنون»، وب‌سایت گیل خبر.]</ref>

!'''دوره سوم'''<ref>[https://gilkhabar.ir/news/i/149499 «معرفی همه نمایندگان مجلس خبرگان از آغاز تاکنون»، وب‌سایت گیل خبر.]</ref>

!'''دوره چهارم'''<ref>[https://gilkhabar.ir/news/i/149499 «معرفی همه نمایندگان مجلس خبرگان از آغاز تاکنون»، وب‌سایت گیل خبر.]</ref>

!'''دوره پنجم'''<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/8668375/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%89-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C «اسامى نمایندگان «دوره پنجم» مجلس خبرگان منتشر شد»، خبرگزاری بسیج.]</ref>

!'''دوره ششم'''<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/1454446-%D8%AC%D8%AF%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C «جدول نتایج نهایی انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، خبرگزاری کار ایران.]</ref>

محسن مجتهد شبستری

|علی احمدی میانجی

محمدتقی پورمحمدی

هاشم هاشم‌زاده هریسی

محمدتقی پورمحمدی

محمد فیض سرابی

هاشم هاشم‌زاده هریسی

|سید محمدعلی آل‌هاشم

محمدتقی پورمحمدی

|سید علی‌اکبر قرشی‌

|سید علی‌اکبر قرشی‌

سید علی‌اکبر قره‌باغی(غفاری)

عسکر دیرباز

سید حسن عاملی

یدالله صفری

|سید جلال‌الدین طاهری

سید مهدی یثربی

|حسین مظاهری

سید جلال‌الدین طاهری

سید مهدی یثربی کاشانی‌

مرتضی مقتدایی

سیدمهدی یثربی کاشانی‌

سید ابوالحسن مهدوی

حسن شریعتی نیاسر

سید یوسف طباطبایی‌نژاد

عبدالمحمود عبداللهی

سید ابوالحسن مهدوی

سید یوسف طباطبایی‌نژاد

عبدالمحمود عبداللهی

عبدالنبی نمازی

یوسف طباطبایی‌نژاد

محسن کازرونی

|تهران

|سید علی حسینی خامنه‌ای

سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

محمد محمدی گیلانی

یوسف صانعی

محمدباقر باقری کنی

غلامرضا رضوانی

احمد آذری قمی

سید هادی خسرو شاهی

حسین راستی کاشانی

صادق خلخالی

محمد امامی کاشانی

|احمد آذری قمی‌

علی‌اکبر فیض مشکینی

سید محسن خرازی

سید هاشم رسولی محلاتی

سید احمد خمینی

محمد امامی کاشانی

محمد محمدی ری‌شهری

رضا استادی

محسن قمی

محمدتقی مصباح یزدی

اکبر هاشمی رفسنجانی

سیدمحسن خرازی

محمد امامی کاشانی

قربانعلی دری نجف آبادی

محمدتقی مصباح یزدی

محمدباقر باقری کنی

حسن روحانی

محسن کازرونی

علی‌اکبر مشکینی

محمدحسن مرعشی شوشتری

سید محمود علوی

محمدرضا مهدوی کنی

محمد امامی کاشانی

قربانعلی دری نجف‌آبادی

سید محمود علوی

نصرالله شاه‌آبادی

ابوالفضل میرمحمدی

محسن اسماعیلی

محمدحسن زالی

محمدعلی تسخیری

سید هاشم بطحائی

عباسعلی اختری

غلامرضا مصباحی‌مقدم

علیرضا اعرافی

حسینعلی سعدی

محمدعلی موحدی کرمانی

غلامعلی صفایی

قربانعلی دری نجف‌آبادی

محمود محمدی عراقی

غلامرضا مصباحی‌مقدم

عبدالجواد ابراهیمی‌فر

احمد دانش‌زاده مؤمن

محمدرضا ناصری

عباس واعظ طبسی

ابوالقاسم خزعلی

حسن عالمی  

علی اصغر  معصومی

سید احمد علم الهدی

ابوالقاسم خزعلی

محمدرضا فاکر

سید احمد علم‌الهدی

سید مجتبی حسینی

سید مجتبی حسینی

سید احمد علم‌الهدی

غلامرضا مقیسه

غلامرضا فیاضی

محسن محمدی عراقی

علی فلاحیان

سید محمدعلی موسوی جزایری

علی فلاحیان

محمدحسین احمدی شاهرودی

محسن حیدری آل کثیری

سید محمدعلی موسوی جزایری

محمدحسین احمدی شاهرودی

محسن حیدری آل کثیری

عبدالکریم فرحانی

امیررضا هدایی

|سید محمد موسوی خوئینی‌ها

|حسن روحانی  

|سید محمدمهدی میرباقری

عباسعلی سلیمانی

|محمدصادق حائری شیرازی

سید علی‌محمد دستغیب

اسدالله ایمانی

سید علی‌اصغر دستغیب

سیدمحمد فقیه

سید علی‌اصغر دستغیب

سید علی‌اصغر دستغیب

محی‌الدین حائری شیرازی

سید علی‌محمد دستغیب

سید علی‌اصغر دستغیب

سید محمدعلی مدرسی طباطبایی

|سید مهدی روحانی

سید محمد سعیدی

محمد شیخ الاسلامی

حسام‌الدین مجتهدی

|محمدجواد حجتی کرمانی

محمدعلی موحدی کرمانی

محمد بهرامی خوشکار

امان‌الله علیمرادی

|حسن ممدوحی

محمدحسین زرندی

محمود محمدی عراقی

سید شرف‌الدین ملک‌حسینی

سید کاظم نورمفیدی

حبیب‌الله طاهری گرگانی

سید عبدالهادی حسینی شاهرودی

سید عبدالهادی حسینی شاهرودی

محمدعلی(مختار) امینیان

عباس محفوظی‌

محمدعلی فیض گیلانی‌

عباس محفوظی‌

محمدعلی تسخیری

عباس محفوظی‌

رضا رمضانی

احمد پروایی

|سید حسن طاهری خرم‌آبادی‌

|سید حسن طاهری خرم‌آبادی‌

سید حسن طاهری خرم‌آبادی

|عبدالله واعظ جوادی آملی

عبدالله واعظ جوادی آملی‌

نورالله طبرسی

صادق آملی لاریجانی

صادق لاریجانی آملی

صادق لاریجانی آملی

سید رحیم توکل

سید رحیم توکل

سید صادق پیشنمازی

محمد فاضل لنکرانی

|ابوالفضل نجفی خوانساری‌

احمد محسنی گرکانی

سید مصطفی موسوی‌فراز

سید مصطفی موسوی‌فراز

|سید روح‌الله خاتمی

|سید عباس خاتم یزدی

|ابوالقاسم وافی یزدی