بدون خلاصۀ ویرایش |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۲۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =مجلس خبرگان رهبری.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =ساختمان مجلس خبرگان رهبری | |||
| image_alt =ساختمان مجلس خبرگان رهبری | |||
| فایل پادکست =مجلس خبرگان رهبری.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =10/4 | |||
| تاریخ پادکست =16-1-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
== | | نخستین کاربرد = | ||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|مجلس خبرگان رهبری؛}}''' نهادی تخصصی و انتخابی در نظام جمهوری اسلامی ایران برای تعیین رهبر. | |||
مجلس خبرگان رهبری نهادی تخصصی و متشکل از ۸۸ فقیه منتخب مردم ایران است که بر پایه اصول ۱۰۷، ۱۰۸ و ۱۱۱ [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، مسئولیت کلیدی تعیین، نظارت بر استمرار صلاحیتها و عزل [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] را بر عهده دارد. این مجلس بهعنوان حلقه اتصال اراده عمومی (جمهوریت) و مشروعیت فقهی نظام (اسلامیت) شناخته میشود و اعضای آن برای دورههای هشتساله از طریق رأی مستقیم مردم انتخاب میشوند. هیئترئیسه، کمیسیونهای داخلی، دبیرخانه و اعضای عمومی، ارکان مجلس خبرگان رهبری را تشکیل میدهد. با وجود جایگاه راهبردی این نهاد در حفظ ثبات و پیوستگی نظام، ساختار و فرایند احراز صلاحیت نامزدها توسط [[فقهای شورای نگهبان]]، همواره موضوع بحثهای حقوقی و انتقادی دربارهٔ استقلال نظارتی، فراگیری جنسیتی و انحصار ترکیب اعضا به مجتهدان بوده است. | |||
== | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ خبرگان برگرفته از کلمهٔ خبره به معنای فرد دارای آگاهی کامل، دانش قطعی و شناخت جامع و دقیق بهکار میرود.<ref>مصطفوی، التحقیق، 1368ش، ج3، ص 9.</ref> بر همین اساس، مجلس خبرگان به نهادی متشکل از آگاهان و متخصصان تعبیر شده و مجلس خبرگان رهبری به مجمعی از کارشناسان دارای تجربه و تخصص در حوزهٔ رهبری اشاره دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1823041 الهام و دیگران، «تحلیل و بررسی بایستههای ساختاری مجلس خبرگان رهبری با روی کرد هدفگرا»، 1400ش، ص 126-127.]</ref> در اصطلاح حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان رهبری نهادی است متشکل از فقهای واجد شرایط که مطابق اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسئولیت تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط لازم برای رهبری را برعهده دارد. این کاربرد اصطلاحی با معنای لغوی خبره سازگار دانسته شده است؛ زیرا اعضای این مجلس بهعنوان صاحبنظرانی شناخته میشوند که از دانش دینی، مهارت فقهی و تجربهٔ لازم برای ارزیابی صلاحیتهای رهبری برخوردارند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، 1382ش، ج1، ص 731.</ref> | |||
== | == زمینهٔ شکلگیری == | ||
مجلس خبرگان رهبری در نظام جمهوری اسلامی | در برخی تحقیقات، زمینهٔ شکلگیری مجلس خبرگان رهبری در چارچوب استقرار اصل [[ولایت فقیه]] در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران تبیین شده است؛ اصلی که با الهام از دیدگاه [[سید روحالله خمینی]] و [[فقه سیاسی شیعه]]، رهبری جامعه در [[عصر غیبت]] را بر عهده فقیهی عادل، باتقوا، آگاه به زمان، مدیر و مدبر میگذارد. طراحی این مجلس، پاسخ حقوقی و نهادی به این نیاز مهم بوده است که چه نهادی و با چه سازوکاری باید تعیین رهبری و تداوم آن را تضمین کند. برای این منظور، نهادی تخصصی پیشبینی شد تا وظیفهٔ تشخیص صلاحیتهای رهبری و تضمین اجرای درست این اصل را بر عهده گیرد. در این چارچوب مجلس خبرگان رهبری بهعنوان نهادی مرکب از فقهای منتخب مردم معرفی شد. خبرگان رهبری در این دیدگاه، حلقهٔ اتصال مبانی فقهی ولایت فقیه با ساختار حقوقی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138711 ملکافضلی، «جایگاه حقوقی و نقش مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی»، 1385ش، ص 123-124.]</ref> | ||
مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی ۱۳۵۸ش پیشبینی و قانون نخستین دوره آن توسط فقهای شورای نگهبان در سال ۱۳۵۹ش تدوین شد و پس از طی مراحل اداری و مکاتبات رسمی میان وزارت کشور، شورای نگهبان و رهبر انقلاب، به مرحله فعالیت رسید. در پی اعلام آمادگی وزارت کشور و موافقت سید روحالله خمینی در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۶۱ش، مقدمات انتخابات فراهم شد و ثبتنام داوطلبان از [[آبان]] همان سال انجام شد. نخستین انتخابات این مجلس، با شرایط مقرر در قانون از جمله شرط [[اجتهاد]] برای نامزدها، در [[۱۹ آذر]] ۱۳۶۱ش و همزمان با ادامه [[جنگ عراق با ایران]] و ناآرامیهای داخلی برگزار شد<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n21457/سرویس_های_اطلاع_رسانی/امام_خمینی_و_انقلاب_اسلامی/روزنگار_برگزاری_انتخابات_نخستین_دوره_مجلس_خبرگان_رهبری «روزنگار/ برگزاری انتخابات نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری»، پرتال امام خمینی.]</ref> و اولین دوره آن در [[۲۳ تیر]] ۱۳۶۲ش با پیام امام خمینی آغاز به کار کرد.<ref>[https://www.cafetarikh.com/vand2o2f6yt0j.a2y.html «۲۳ تیر: آغاز به کار نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری (1362 ش)»، وبسایت کافه تاریخ.]</ref> | |||
مجلس خبرگان رهبری | |||
== | == اهمیت و جایگاه == | ||
اهمیت و جایگاه مجلس خبرگان در ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران از چند جهت مورد توجه قرار گرفته است: | |||
* '''جمهوریت''': بر پایهٔ برخی تحقیقات، سازوکار شناسایی و تعیین رهبر و نظارت بر استمرار شرایط رهبری، از ارکان تحقق [[مردمسالاری دینی]] و از شاخصهای جمهوریت نظام جمهوری اسلامی بهشمار میآید؛ زیرا عالیترین مقام سیاسی کشور از طریق نهادی برگزیدهٔ مردم تعیین میشود و انتخاب رهبر نه موروثی است و نه انتصابی، بلکه در قالب فرآیندی متکی بر رأی عمومی انجام میگیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2249392 جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص 14-15.]</ref> بر اساس این مبنا، رهبر جمهوری اسلامی ایران دارای حق انحلال مجلس خبرگان رهبری نیست.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 364.</ref> | |||
در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت | * '''مشروعیت''': مجلس خبرگان رهبری تنها نهاد دارای صلاحیت برای تعیین رهبر جمهوری اسلامی بهشمار میآید و به همین دلیل نقشی محوری در تداوم مشروعیت ساختار سیاسی دارد. در این چارچوب، رهبری باید واجد مجموعهای از شرایط فقهی و مدیریتی از جمله صلاحیت علمی برای استنباط مسائل فقهی، [[عدالت]] و تقوای لازم برای رهبری [[امت اسلامی]]، بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت و توانایی ادارهٔ [[جامعه]] باشد. تشخیص تحقق این شرایط امری تخصصی تلقی میشود؛ ازاینرو نهادی متشکل از فقیهان منتخب مردم پیشبینی شده است تا صلاحیتهای لازم برای رهبری را بررسی کرده و فرد واجد شرایط را شناسایی و معرفی کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> | ||
* '''ثبات و پیوستگی نظام''': به سبب جایگاه مجلس خبرگان رهبری در مدیریت وضعیتهای حساس ناشی از فقدان یا تغییر رهبری، نقش تعیینکنندهای در حفظ ثبات و پیوستگی نظام ایفا میکند. افزون بر این، نظارت مجلس خبرگان بر تداوم شرایط رهبری، نوعی تضمین برای سلامت و کارآمدی رکن رهبری در نظام سیاسی ایران محسوب میشود. از این منظر، نقش تعیینکنندهای در ایجاد اطمینان و ثبات در جامعه دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش، ص 14.]</ref> | |||
* '''ساختار قدرت''': در ساختار قدرت در جمهوری اسلامی مجلس خبرگان جایگاهی متمایز دارد. در حالی که بسیاری از نهادهای سیاسی در برابر نهادهای دیگر پاسخگو هستند، مجلس خبرگان در رأس هرم قدرت از جهت وظیفهٔ تعیین و نظارت بر رهبری قرار میگیرد و نقش آن در نهایت در برابر خداوند و نیز در برابر افکار عمومی و رأی مردم ارزیابی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1046-1047.]</ref> برخی معتقدند فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری در جریان امور اجرایی روزمرهٔ کشور نمود مستقیمی ندارد، اما کارکرد آن بهعنوان نهادی نظارتی و پشتیبان برای بقای ساختار ولایت فقیه، از عوامل اصلی ثبات و استمرار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران بهشمار میرود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4680/اهميت-مجلس-خبرگان «اهمیت مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | |||
== مبانی تشکیل مجلس خبرگان رهبری == | == مبانی تشکیل مجلس خبرگان رهبری == | ||
=== مبنای عقلی === | === مبنای عقلی === | ||
بر | بر پایهٔ برخی تحقیقات، روش دو مرحلهای انتخاب رهبر، شیوهای معقول و مرسوم برای تعیین مقامهای حساس در نظامهای سیاسی مختلف است؛ زیرا تشخیص صلاحیتهای رهبری امری تخصصی است و نیاز به بررسی دقیق دارد. در این روش، مردم با انتخاب خبرگان، در تعیین رهبر جامعه مشارکت میکنند و خبرگان با ارزیابی کارشناسانه، فرد واجد شرایط را برمیگزینند. مزیت این شیوه آن است که مشارکت مردمی را با تشخیص تخصصی جمع میکند، دقت در احراز شرایط را افزایش میدهد و احتمال خطا یا اثرپذیری از فضای هیجانی را کاهش میدهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1048.]</ref> | ||
برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر ولی فقیه میتوان چند فرض را در نظر گرفت که مهمترین آنها عبارتاند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط | برخی معتقدند برای تعیین و نظارت بر [[ولی فقیه]] میتوان چند فرض را در نظر گرفت که مهمترین آنها عبارتاند از: تعیین از طریق رأی مستقیم مردم، تعیین توسط خبرگان و تعیین از سوی رهبر پیشین. بر اساس این دیدگاه همانگونه که در شناسایی برترین استاد یک رشتهٔ علمی، نظر متخصصان آن حوزه ملاک قرار میگیرد و نه رأی عمومی، در تعیین فقیه اصلح برای رهبری نیز تشخیص باید به اهل تخصص واگذار شود. از اینرو، در مقایسه میان مراجعهٔ مستقیم به آرای عمومی و تعیین توسط خبرگان، روش دوم منطقیتر تلقی میشود. در مورد تعیین رهبر از سوی رهبر پیشین نیز گفته میشود که هرچند ممکن است به انتخابی مناسب بینجامد، اما میتواند زمینهٔ طرح انتقادهایی مانند استبداد یا تأثیر روابط شخصی را فراهم کند؛ از اینرو کمتر قابل قبول دانسته میشود. بر اساس این دیدگاه، در [[ساختار جمهوری اسلامی ایران]] مردم اعضای مجلس خبرگان را انتخاب میکنند و خبرگان پس از بررسی، فرد واجد شرایط رهبری را شناسایی میکنند. مبنای این سازوکار به سیرهٔ عقلا بازمیگردد؛ یعنی رجوع به نظر متخصصان در امور تخصصی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 347-350.</ref> | ||
=== مبنای دینی === | === مبنای دینی === | ||
مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار میگیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه ۴۳ سوره نحل به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در | مبانی قرآنی و روایی رجوع به خبرگان که در تبیین جایگاه نهادی مانند مجلس خبرگان رهبری مورد استناد قرار میگیرد، عمدتاً بر اصل مراجعه به خبره استوار است. آیه ۴۳ [[سوره نحل|سورهٔ نحل]] به لزوم رجوع افراد فاقد دانش به اهل آگاهی دلالت دارد و در مباحث فقهی بهعنوان مستندی برای مراجعه به متخصصان در مسائل دینی و اجتماعی تفسیر شده است. آیه ۱۲۲ [[سوره توبه|سورهٔ توبه]] نیز به نقش عالمان دینی در هدایت و ارشاد جامعه اشاره دارد و مبنایی برای اعتبار نظر اهل علم در امور کلان دینی تلقی میشود. علاوه بر این، در روایتی از [[امام صادق]] دربارهٔ وظیفهٔ مردم در صورت فقدان دسترسی به امام، بر مراجعه به آگاهان به امور دینی تأکید شده است. این دسته از روایات در [[فقه شیعه]] بهعنوان دلیلی بر اعتبار نظر متخصصان دینی در اداره و هدایت جامعه مورد استناد قرار گرفتهاند. بر پایهٔ این آیات و روایات، در فقه شیعه تشخیص مسائل پیچیده دینی و اجتماعی، از جمله شناسایی رهبر واجد شرایط، امری تخصصی تلقی میشود که نیازمند رجوع به فقها و صاحبنظران است. از اینرو، تشکیل نهادی از فقیهان آگاه برای تشخیص و معرفی رهبر را میتوان تجلی نهادی اصل مراجعه به اهل خبره دانست.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/138692 معصومی، «بازتاب اندیشه: مبانی فقهی- حقوقی مجلس خبرگان رهبری»، 1384ش، ص 153-158.]</ref> | ||
== وظایف == | == وظایف == | ||
انجام هر عملی که بهطور مستقیم، در تأمین هدف مجلس خبرگان، مؤثر باشد، | انجام هر عملی که بهطور مستقیم، در تأمین هدف مجلس خبرگان، مؤثر باشد، وظیفهٔ اصلی این مجلس است و انجام اعمالی که اثر مستقیم آن، تأمین هدف مزبور نباشد، وظیفهٔ فرعی تلقّی میشود که نتیجه نهایی آنها، اجرای بهتر وظایف اصلی خواهد بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1049.]</ref> | ||
=== وظایف اصلی مجلس خبرگان رهبری === | === وظایف اصلی مجلس خبرگان رهبری === | ||
* '''انتخاب رهبر:''' مهمترین | * [[پرونده:مجلس خبرگان رهبری1.jpg|جایگزین=علی خامنهای در حال قرائت وصیتنامه روحالله خمینی در جلسه مجلس خبرگان رهبری |بندانگشتی|[[سید علی خامنهای]]، رئیسجمهور وقت، در حال قرائت وصیتنامه [[سید روحالله خمینی]] در جلسه مجلس خبرگان رهبری برای انتخاب رهبر جدید، ۱۴ خرداد ۱۳۶۸]]'''انتخاب رهبر:''' مهمترین وظیفهٔ مجلس خبرگان رهبری انتخاب [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]] است. خبرگان بهعنوان نمایندگان متخصص مردم، با توجه به شرایطی مانند [[فقاهت]]، [[عدالت]]، آگاهی سیاسی، توان مدیریتی و مقبولیت عمومی که در اصول ۵، ۱۰۷ و ۱۰۹ [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] آمده است، رهبر را از میان فقیهان واجد شرایط انتخاب میکنند. بررسی و ارزیابی این شرایط در مجلس خبرگان با کمک کمیسیونهای تخصصی انجام میشود.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
* '''عزل رهبر:''' بر اساس مبانی فقهی شیعه، مشروعیت حکومت ولیّ فقیه، وابسته به استمرار صلاحیت علمی، اخلاقی و مدیریتی او است و در صورت از بین رفتن هر یک از این شرایط، مقام رهبری از اعتبار ساقط میشود. اصل ۱۱۱ قانون اساسی، تشخیص این وضعیت را بر عهده مجلس خبرگان نهاده است. این اصل سه مورد را برای برکناری رهبر پیشبینی میکند: ناتوانی از انجام وظایف قانونی، از دست دادن یکی از شرایط رهبری و کشف فقدان شرایط از آغاز.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | * '''عزل رهبر:''' بر اساس مبانی فقهی شیعه، مشروعیت حکومت ولیّ فقیه، وابسته به استمرار صلاحیت علمی، اخلاقی و مدیریتی او است و در صورت از بین رفتن هر یک از این شرایط، مقام رهبری از اعتبار ساقط میشود. اصل ۱۱۱ قانون اساسی، تشخیص این وضعیت را بر عهده مجلس خبرگان نهاده است. این اصل سه مورد را برای برکناری رهبر پیشبینی میکند: ناتوانی از انجام وظایف قانونی، از دست دادن یکی از شرایط رهبری و کشف فقدان شرایط از آغاز.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
* '''نظارت بر رهبری:''' این نظارت | * '''نظارت بر رهبری:''' این نظارت جنبهٔ حقوقی دارد و برخی معتقدند از اصل ۱۱۱ قانون اساسی استنباط میشود؛ بدین معنا که چون خبرگان مسئول تشخیص فقدان شرایط هستند، باید بهطور مستمر بر تحقق و دوام آنها نظارت داشته باشند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> بر پایه برخی تحقیقات، این نظارت، تضادی با اصل ولایت مطلقه فقیه ندارد و بهمنزلهٔ تضمین سلامت ساختار رهبری در نظام اسلامی است. مجلس خبرگان برای انجام این وظیفه، کمیسیون تحقیق ویژهای تشکیل داده که مأموریت دارد گزارشهای مرتبط را بررسی، صحت اطلاعات را احراز و در صورت لزوم، اقدامات لازم را برای پیشگیری از انحراف یا ضعف مدیریتی در نهاد رهبری انجام دهد. نظارت خبرگان مکمل نظارت عمومی مردم محسوب میشود، اما جنبه رسمی و حقوقی دارد و مبنای تصمیمات نهادی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301602 نوری و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص 1049.]</ref> | ||
=== وظایف فرعی مجلس خبرگان رهبری === | === وظایف فرعی مجلس خبرگان رهبری === | ||
* '''تصویب و تفسیر قوانین داخلی مجلس خبرگان:''' طبق اصل ۱۰۸ قانون اساسی، تدوین قوانین مربوط به تعداد اعضا، کیفیت انتخاب، آییننامه داخلی و سایر مقررات مجلس خبرگان بر عهده خود این مجلس است. نخستین | * '''تصویب و تفسیر قوانین داخلی مجلس خبرگان:''' طبق اصل ۱۰۸ قانون اساسی، تدوین قوانین مربوط به تعداد اعضا، کیفیت انتخاب، آییننامه داخلی و سایر مقررات مجلس خبرگان بر عهده خود این مجلس است. نخستین دورهٔ این قوانین توسط فقهای شورای نگهبان تهیه شد و پس از آن مسئولیت بازنگری و اصلاح آن بر عهده مجلس خبرگان قرار گرفت.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
* '''بررسی و تصویب بودجه سالانه مجلس خبرگان:''' بررسی و تصویب بودجه و امور مالی مربوط به فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری بر عهده کمیسیونهای داخلی آن است. هدف از این اقدام، شفافیت مالی و تضمین کارآمدی عملکرد اداری این نهاد است.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | * '''بررسی و تصویب بودجه سالانه مجلس خبرگان:''' بررسی و تصویب بودجه و امور مالی مربوط به فعالیتهای مجلس خبرگان رهبری بر عهده کمیسیونهای داخلی آن است. هدف از این اقدام، شفافیت مالی و تضمین کارآمدی عملکرد اداری این نهاد است.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4689/وظايف-خبرگان-رهبری «وظایف خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
| خط ۴۹: | خط ۷۴: | ||
=== هیئت رئیسه === | === هیئت رئیسه === | ||
[[پرونده:مجلس خبرگان رهبری2.png|جایگزین=هیئت رئیسه پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری |بندانگشتی|هیئت رئیسه پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری ]] | |||
مجلس خبرگان دارای دو نوع هیئت رئیسه است که وظایف و دوران تصدی متفاوتی دارند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/ساختار-مجلس-خبرگان-رهبری «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> علاوه بر آن، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری زیر نظر هیئت رئیسه فعالیت میکند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/دبيرخانه-مجلس-خبرگان-رهبری «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | مجلس خبرگان دارای دو نوع هیئت رئیسه است که وظایف و دوران تصدی متفاوتی دارند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/ساختار-مجلس-خبرگان-رهبری «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> علاوه بر آن، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری زیر نظر هیئت رئیسه فعالیت میکند.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/دبيرخانه-مجلس-خبرگان-رهبری «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
| خط ۶۰: | خط ۸۶: | ||
|مسنترین فرد از خبرگان حاضر | |مسنترین فرد از خبرگان حاضر | ||
| rowspan="3" |اداره جلسه افتتاحیه؛ | | rowspan="3" |اداره جلسه افتتاحیه؛ | ||
انجام مراسم تحلیف | انجام مراسم تحلیف اعضا. | ||
برگزاری انتخابات هیئت رئیسه دائم.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/ساختار-مجلس-خبرگان-رهبری «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | برگزاری انتخابات هیئت رئیسه دائم.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/ساختار-مجلس-خبرگان-رهبری «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
|- | |- | ||
| خط ۶۶: | خط ۹۳: | ||
|دومین فرد مسن از خبرگان حاضر | |دومین فرد مسن از خبرگان حاضر | ||
|- | |- | ||
|منشیها | |منشیها | ||
|دو نفر از جوانترین خبرگان حاضر | |دو نفر از جوانترین خبرگان حاضر | ||
|} | |} | ||
'''هیئت رئیسه دائم:''' اعضای این هیئت برای یک | '''هیئت رئیسه دائم:''' اعضای این هیئت برای یک دورهٔ دو ساله و با رأی مخفی انتخاب میشوند. | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
!'''سمت''' | !'''سمت''' | ||
| خط ۷۹: | خط ۱۰۶: | ||
|۱ نفر | |۱ نفر | ||
|اکثریت مطلق حاضران (مرحله اول) یا نسبی (مرحله دوم) | |اکثریت مطلق حاضران (مرحله اول) یا نسبی (مرحله دوم) | ||
| rowspan="4" |نظارت بر امور اداری، مالی و | | rowspan="4" |نظارت بر امور اداری، مالی و استخدامی | ||
ارتباط با | ارتباط با رهبری | ||
امضا و ابلاغ مصوبات به | |||
ارائه گزارش سالانه به | امضا و ابلاغ مصوبات به نهادهای مربوطه | ||
ارائه گزارش سالانه به اعضای عمومی<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4683/ساختار-مجلس-خبرگان-رهبری «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | |||
|- | |- | ||
|'''نایبرئیس''' | |'''نایبرئیس''' | ||
| خط ۹۷: | خط ۱۲۶: | ||
|} | |} | ||
'''دبیرخانه:''' هدف از تشکیل این نهاد، انجام مأموریتها، مسئولیتها و تنظیم امور جاری مربوط به مجلس خبرگان است. برخی از وظایف این نهاد عبارتند از: | '''دبیرخانه:''' هدف از تشکیل این نهاد، انجام مأموریتها، مسئولیتها و تنظیم امور جاری مربوط به مجلس خبرگان است. برخی از وظایف این نهاد عبارتند از: | ||
* | * تنظیم روابط میان مجلس، کمیسیونها و اعضا با رهبری و سایر دستگاههای کشوری؛ | ||
* همکاری در فرایند برگزاری انتخابات خبرگان با نهادهای مربوطه؛ | * همکاری در فرایند برگزاری انتخابات خبرگان با نهادهای مربوطه؛ | ||
* تدوین دستور کار جلسات، مستندسازی صورت مذاکرات، بایگانی طبقهبندیشده اسناد و تدوین پیشنویس بیانیهها؛ | * تدوین دستور کار جلسات، مستندسازی صورت مذاکرات، بایگانی طبقهبندیشده اسناد و تدوین پیشنویس بیانیهها؛ | ||
* تحقیق، تألیف و نشر آثار پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه و تهیه بولتنهای تحلیلی در زمینههای سیاسی، فقهی و اجتماعی.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/دبيرخانه-مجلس-خبرگان-رهبری «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | * تحقیق، تألیف و نشر آثار پیرامون [[حکومت اسلامی]] و ولایت فقیه و تهیه بولتنهای تحلیلی در زمینههای سیاسی، فقهی و اجتماعی.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/4682/دبيرخانه-مجلس-خبرگان-رهبری «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
=== کمیسیونها === | === کمیسیونها === | ||
| خط ۱۰۹: | خط ۱۳۸: | ||
|- | |- | ||
|'''اصل ۱۰۸ قانون اساسی''' | |'''اصل ۱۰۸ قانون اساسی''' | ||
|بررسی و تدوین قوانین مربوط به خبرگان (قانون انتخابات و آییننامه داخلی) | |بررسی و تدوین قوانین مربوط به مجلس خبرگان رهبری (قانون انتخابات و آییننامه داخلی) | ||
|- | |- | ||
|'''امور مالی و اداری''' | |'''امور مالی و اداری''' | ||
|بررسی و مدیریت امور مالی و اداری مجلس خبرگان | |بررسی و مدیریت امور مالی و اداری مجلس خبرگان رهبری | ||
|- | |- | ||
|'''اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون اساسی''' | |'''اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون اساسی''' | ||
|تحقیق دربارهٔ شرایط و صفات رهبر و شناسایی افراد در مظان رهبری | |تحقیق دربارهٔ شرایط و صفات رهبر و شناسایی افراد در مظان رهبری | ||
|- | |- | ||
|'''سیاسی - اجتماعی و فرهنگی''' | |'''سیاسی - اجتماعی و فرهنگی''' | ||
| خط ۱۲۱: | خط ۱۵۰: | ||
|- | |- | ||
|'''تحقیق (موضوع اصل ۱۱۱)''' | |'''تحقیق (موضوع اصل ۱۱۱)''' | ||
|نظارت بر استمرار شرایط رهبری و تصمیمگیری در موارد فقدان شرایط | |نظارت بر استمرار شرایط رهبری و تصمیمگیری در موارد فقدان شرایط | ||
|- | |- | ||
|'''بررسی راههای پاسداری و حراست از ولایت فقیه''' | |'''بررسی راههای پاسداری و حراست از ولایت فقیه''' | ||
|تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی؛ پاسخ به شبهات و ترویج | |تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی؛ پاسخ به شبهات و ترویج نظریه ولایت فقیه در رسانهها و مراکز علمی | ||
|- | |- | ||
|'''اقتصادی''' | |'''اقتصادی''' | ||
| خط ۱۳۱: | خط ۱۶۰: | ||
== انتخابات == | == انتخابات == | ||
بر اساس اصل ۱۰۸ | بر اساس اصل ۱۰۸ قانون اساسی، قانون مربوط به تعداد، شرایط و شیوۀ انتخاب خبرگان و آییننامه داخلی نخستین دوره مجلس خبرگان باید توسط فقهای اولین شورای نگهبان تدوین و با تأیید رهبر انقلاب تصویب میشد. پس از آن، هرگونه اصلاح یا تغییر در این قوانین و دیگر مقررات مرتبط با وظایف خبرگان، در صلاحیت خود مجلس خبرگان قرار دارد. آخرین اصلاحات این قانون در هفت فصل، ۳۱ ماده و ۲۳ تبصره در دوازدهمین اجلاسیه رسمی مجلس خبرگان رهبری (دوره پنجم)، در تاریخ [[۵ مهر]] ۱۴۰۲ به تصویب رسیده است.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/قانون-انتخابات-مجلس-خبرگان-رهبری «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> | ||
=== توزیع کرسیهای نمایندگی === | === توزیع کرسیهای نمایندگی === | ||
تعداد کل نمایندگان مجلس خبرگان ۸۸ نفر است که بر اساس تقسیمات کشوری به شرح زیر توزیع شدهاند: | تعداد کل نمایندگان مجلس خبرگان ۸۸ نفر است که بر اساس تقسیمات کشوری به شرح زیر توزیع شدهاند: | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
!''' | !'''ردیف''' | ||
!''' | !'''استان''' | ||
|- | |- | ||
| | |۱ | ||
|تهران | |[[استان تهران]] ۱۶ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۲ | ||
|خراسان | |استانهای [[خراسان رضوی]] و [[خوزستان]] هر کدام ۶ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۳ | ||
| | |استانهای [[استان اصفهان|اصفهان]]، [[آذربایجان شرقی]] و [[استان فارس|فارس]] هر کدام ۵ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۴ | ||
| | |استانهای [[گیلان]] و [[مازندران]] هر کدام ۴ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۵ | ||
|آذربایجان | |استانهای [[آذربایجان غربی]] و [[استان کرمان|کرمان]] هر کدام ۳ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۶ | ||
| | |استانهای [[استان اردبیل|اردبیل]]، [[استان البرز|البرز]]، [[سیستان|سیستان و بلوچستان]]، [[استان قزوین|قزوین]]، [[کردستان]]، [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان گلستان|گلستان]]، [[لرستان]]، [[استان مرکزی|مرکزی]] و [[استان همدان|همدان]] هر کدام ۲ نماینده | ||
|- | |- | ||
| | |۷ | ||
| | |استانهای [[استان ایلام|ایلام]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، [[خراسان جنوبی]]، [[خراسان شمالی]]، [[استان زنجان|زنجان]]، [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان قم|قم]]، [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[هرمزگان]] و [[استان یزد|یزد]] هر کدام ۱ نماینده.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/قانون-انتخابات-مجلس-خبرگان-رهبری «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> | ||
|} | |} | ||
| خط ۱۷۰: | خط ۱۹۹: | ||
|- | |- | ||
|'''زمان آغاز فرایند''' | |'''زمان آغاز فرایند''' | ||
|حداقل ۶ ماه پیش از پایان | |حداقل ۶ ماه پیش از پایان دورهٔ قبلی | ||
|- | |- | ||
|'''نحوه رأیگیری''' | |'''نحوه رأیگیری''' | ||
| خط ۱۹۸: | خط ۲۲۷: | ||
|- | |- | ||
|'''تحصیلات حوزوی''' | |'''تحصیلات حوزوی''' | ||
|ارائه مدرک سطح ۴ حوزه یا تأییدیه کتبی مدیریت حوزههای علمیه (قم، | |ارائه مدرک سطح ۴ حوزه یا تأییدیه کتبی مدیریت حوزههای علمیه (قم، مشهد و اصفهان) | ||
|- | |- | ||
|'''صلاحیت اخلاقی''' | |'''صلاحیت اخلاقی''' | ||
| خط ۲۲۴: | خط ۲۵۳: | ||
| rowspan="3" |۸۲ نفر | | rowspan="3" |۸۲ نفر | ||
|'''رئیس:''' | |'''رئیس:''' | ||
|علی مشکینی | |[[علی مشکینی]] | ||
|- | |- | ||
|'''نائب رئیس:''' | |'''نائب رئیس:''' | ||
|اکبر هاشمی رفسنجانی | |[[اکبر هاشمی رفسنجانی]] | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها:''' | |'''منشیها:''' | ||
|محمد مؤمن و حسن طاهری خرمآبادی | |[[محمد مؤمن]] و [[حسن طاهری خرمآبادی]] | ||
|- | |- | ||
! rowspan="3" |'''دوره دوم''' | ! rowspan="3" |'''دوره دوم''' | ||
| خط ۲۳۹: | خط ۲۶۸: | ||
|- | |- | ||
|'''نائب رئیس:''' | |'''نائب رئیس:''' | ||
|اکبر هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی | |اکبر هاشمی رفسنجانی و [[ابراهیم امینی]] | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها''' | |'''منشیها''' | ||
| خط ۲۵۴: | خط ۲۸۳: | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها:''' | |'''منشیها:''' | ||
|حسن طاهری خرمآبادی و قربانعلی دری نجف آبادی | |حسن طاهری خرمآبادی و [[قربانعلی دری نجف آبادی]] | ||
|- | |- | ||
! rowspan="3" |'''دوره چهارم''' | ! rowspan="3" |'''دوره چهارم''' | ||
| خط ۲۶۰: | خط ۲۸۹: | ||
| rowspan="3" |۸۶ نفر | | rowspan="3" |۸۶ نفر | ||
|'''رئیس:''' | |'''رئیس:''' | ||
|علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدرضا مهدوی | |علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، [[محمدرضا مهدوی کنی]]، محمد یزدی (این دوره مجلس چهار رئیس را تجربه کرد که به ترتیب از نفر اول تا چهارم آمده است) | ||
|- | |- | ||
|'''نائب رئیس:''' | |'''نائب رئیس:''' | ||
|محمد یزدی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمود هاشمی شاهرودی (بعد از تکیه هاشمی رفسنجانی بر کرسی ریاست، هاشمی شاهرودی جایگزین او شد) | |محمد یزدی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمود هاشمی شاهرودی (بعد از تکیه هاشمی رفسنجانی بر کرسی ریاست، [[سید محمود هاشمی شاهرودی]] جایگزین او شد) | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها:''' | |'''منشیها:''' | ||
|سید احمد | |[[سید احمد خاتمی]] و قربانعلی دری نجفآبادی | ||
|- | |- | ||
! rowspan="3" |'''دوره پنجم''' | ! rowspan="3" |'''دوره پنجم''' | ||
| خط ۲۷۲: | خط ۳۰۱: | ||
| rowspan="3" |۸۸ نفر | | rowspan="3" |۸۸ نفر | ||
|'''رئیس:''' | |'''رئیس:''' | ||
|احمد جنتی | |[[احمد جنتی]] | ||
|- | |- | ||
|'''نائب رئیس:''' | |'''نائب رئیس:''' | ||
|محمدعلی موحدی | |[[محمدعلی موحدی کرمانی]]، سیدمحمود هاشمی شاهرودی، [[سید ابراهیم رئیسی]] (با فوت هاشمی شاهرودی، ابراهیم رئیسی جایگزین او شد) | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها:''' | |'''منشیها:''' | ||
|سید احمد خاتمی، | |سید احمد خاتمی، قربانعلی دری نجفآبادی و [[عباس کعبی]] (عباس کعبی جایگزین دری نجف آبادی شد) | ||
|- | |- | ||
! rowspan="3" |'''دوره ششم''' | ! rowspan="3" |'''دوره ششم''' | ||
| خط ۲۸۷: | خط ۳۱۶: | ||
|- | |- | ||
|'''نائب رئیس:''' | |'''نائب رئیس:''' | ||
|سیدهاشم | |[[سیدهاشم حسینیبوشهری]] و [[علیرضا اعرافی]] | ||
|- | |- | ||
|'''منشیها:''' | |'''منشیها:''' | ||
|عباس | |عباس کعبی و [[محسن اراکی]]<ref>[https://didgah.net/58438/ «هیئت رئیسه ادوار ششگانه مجلس خبرگان زیر ذره بین»، وبسایت دیدگاه.]</ref> | ||
|} | |} | ||
| خط ۳۰۱: | خط ۳۳۰: | ||
|- | |- | ||
!'''دوره اول''' | !'''دوره اول''' | ||
|حسینعلی منتظری | |انتخاب [[حسینعلی منتظری]] بهعنوان قائم مقام رهبری. | ||
بعد از فوت سید روحالله خمینی در سال ۱۳۶۸ش، | بعد از فوت [[سید روحالله خمینی]] در سال ۱۳۶۸ش، [[سید علی خامنهای]] بهعنوان [[رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران]] به سرعت تعیین شد. | ||
تصویب مقدماتی آییننامه مجلس خبرگان رهبری. | تصویب مقدماتی آییننامه مجلس خبرگان رهبری. | ||
|- | |- | ||
| خط ۳۱۵: | خط ۳۴۵: | ||
|- | |- | ||
!'''دوره پنجم''' | !'''دوره پنجم''' | ||
|حضور محسن اسماعلیلی بهعنوان حقوقدان و اولین مجتهد غیرروحانی در مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/4005209-تنها-عضو-غیرروحانی-مجلس-خبرگان-عکس «تنها عضو غیرروحانی مجلس خبرگان»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>تصویب آییننامه جدید مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/قانون-انتخابات-مجلس-خبرگان-رهبری «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> | |حضور [[محسن اسماعلیلی]] بهعنوان حقوقدان و اولین مجتهد غیرروحانی در مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/4005209-تنها-عضو-غیرروحانی-مجلس-خبرگان-عکس «تنها عضو غیرروحانی مجلس خبرگان»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>تصویب آییننامه جدید مجلس خبرگان رهبری.<ref>[https://www.shora-gc.ir/fa/news/5922/قانون-انتخابات-مجلس-خبرگان-رهبری «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان.]</ref> | ||
|- | |- | ||
!'''دوره ششم''' | !'''دوره ششم''' | ||
|بعد از ترور | |بعد از [[ترور سیدعلی خامنهای]] توسط آمریکا و اسرائیل در [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، [[سیدمجتبی خامنهای]] بهعنوان [[رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران]] تعیین شد. | ||
برگزاری جلسه تعیین رهبری با توجه به شرایط جنگی کشور، انهدام ساختمان دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در قم توسط آمریکا و | برگزاری جلسه تعیین رهبری با توجه به شرایط جنگی کشور، انهدام ساختمان دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در قم توسط آمریکا و اسرائیل و علیرغم تهدیدات آمریکا و اسرائیل مبنی بر هدف قرار دادن محل جلسه، حایز اهمیت دانسته شده است.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5123/مجلس-خبرگان؛-مجلس-لحظههاست «مجلس خبرگان؛ مجلس لحظههاست»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | ||
|} | |} | ||
== | == چالشها == | ||
در شش دورهای که مجلس خبرگان رهبری، سپری کرده است، برخی چالشها از سوی منتقدان مورد توجه قرار گرفته است:: | |||
=== | === فرایند تأیید صلاحیت نامزدهای مجلس خبرگان === | ||
برخی معتقدند وابستگی فرایند تأیید صلاحیت نامزدهای خبرگان به فقهای منصوب رهبری، استقلال و کارآمدی این مجلس را محدود میکند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وبسایت رادیو فردا.]</ref> در | برخی معتقدند وابستگی فرایند تأیید صلاحیت نامزدهای خبرگان به فقهای منصوب رهبری، استقلال و کارآمدی این مجلس را محدود میکند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وبسایت رادیو فردا.]</ref> این در حالی است که تإییذ صلاحیت نامزدهای مجلس خبرگان توسط شورای نگهبان، مشابه رویه رایج در بسیاری از انتخابات است که در آن شرایط اولیه نامزدها پیش از ورود به رقابت انتخاباتی احراز میشود. از اینرو، اعتبار اعضای خبرگان ناشی از [[رأی مردم]] است، نه تأیید شورای نگهبان.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 355-356.</ref> | ||
=== | === نظارت بر رهبری === | ||
مجلس خبرگان رهبری ابزارهای گسترده برای تحقیق دربارهٔ عملکرد نهادهای نظامی، امنیتی و اقتصادی وابسته به رهبری در اختیار ندارد و نتایج تحقیقات آن معمولاً محرمانه و محدود به توصیههای جزئی گزارش شده است. در این دیدگاه عزل رهبر از نظر حقوقی با رأی اکثریت مطلق ممکن است، اما جایگاه فرماندهی و اختیارات رهبر در نهادهای کلیدی، اجرای عملی این اختیار را به شرایط ویژهٔ سیاسی محدود میکند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وبسایت رادیو فردا.]</ref> بر پایه گزارش برخی منابع، برای تحقق عملی نظارت بر رهبری، سازوکارهای نهادی در ساختار این مجلس پیشبینی شده است. در این چارچوب، کمیسیونهای تخصصی مجلس مأمور جمعآوری اطلاعات، بررسی وضعیت تحقق شرایط رهبری و تهیه گزارشهای کارشناسی هستند و نتایج بررسیهای خود را به صحن مجلس ارائه میکنند. این گزارشها در جلسات رسمی مجلس خبرگان مورد بحث و ارزیابی قرار میگیرد و بدین ترتیب، امکان پیگیری مستمر وضعیت استمرار شرایط رهبری فراهم میشود و نظارت خبرگان در قالب فرآیندی سازمانیافته و نهادی اعمال میگردد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش. ص 19-31.]</ref> | مجلس خبرگان رهبری ابزارهای گسترده برای تحقیق دربارهٔ عملکرد نهادهای نظامی، امنیتی و اقتصادی وابسته به رهبری در اختیار ندارد و نتایج تحقیقات آن معمولاً محرمانه و محدود به توصیههای جزئی گزارش شده است. در این دیدگاه عزل رهبر از نظر حقوقی با رأی اکثریت مطلق ممکن است، اما جایگاه فرماندهی و اختیارات رهبر در نهادهای کلیدی، اجرای عملی این اختیار را به شرایط ویژهٔ سیاسی محدود میکند.<ref>[https://www.radiofarda.com/a/f4_Expert_assembly_powerful_disable/1828797.html «مجلس خبرگان رهبری؛ نهادی پر قدرت اما ناتوان»، وبسایت رادیو فردا.]</ref> این در حالی است که بر پایه گزارش برخی منابع، برای تحقق عملی نظارت بر رهبری، سازوکارهای نهادی در ساختار این مجلس پیشبینی شده است. در این چارچوب، کمیسیونهای تخصصی مجلس مأمور جمعآوری اطلاعات، بررسی وضعیت تحقق شرایط رهبری و تهیه گزارشهای کارشناسی هستند و نتایج بررسیهای خود را به صحن مجلس ارائه میکنند. این گزارشها در جلسات رسمی مجلس خبرگان مورد بحث و ارزیابی قرار میگیرد و بدین ترتیب، امکان پیگیری مستمر وضعیت استمرار شرایط رهبری فراهم میشود و نظارت خبرگان در قالب فرآیندی سازمانیافته و نهادی اعمال میگردد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077634 قمی، «جایگاه و اهمیت مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1393ش. ص 19-31.]</ref> | ||
=== محدودیت در حضور زنان === | === محدودیت در حضور زنان === | ||
در برخی دیدگاهها، | در برخی دیدگاهها، حضور نداشتن زنان فقیه در مجلس خبرگان رهبری بهعنوان یکی از محدودیتهای عملی این نهاد مطرح شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/178077 راد، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسیهای خالی از زنان»، 1385ش، ص 15-17.]</ref> با وجود آنکه منع قانونی برای عضویت زنان ذکر نشده و برخی فقیهان نیز آن را فاقد اشکال فقهی دانستهاند،<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 362-363.</ref> در عمل تاکنون زنی به این مجلس راه نیافته است؛ امری که در برخی تحلیلها به سختگیری در فرایند احراز صلاحیت نامزدها نسبت داده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/178077 راد، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسیهای خالی از زنان»، 1385ش، ص 15-17.]</ref> | ||
=== محدودیت در ترکیب اعضای مجلس | === محدودیت در ترکیب اعضای مجلس === | ||
برخی منتقدان بر این باورند که شرط اجتهاد | برخی منتقدان بر این باورند که شرط اجتهاد موجب شده است که اعضای مجلس خبرگان رهبری از میان فقیهان، برگزیده شوند، در حالی که ارزیابی برخی ویژگیهای رهبری مانند توان مدیریتی یا مسائل سیاسی، اقتصادی و نظامی، نیازمند حضور متخصصان دیگر است. بر اساس دیدگاهی دیگر، نامزدهای خبرگان علاوه بر اجتهاد باید از آگاهی کافی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی برخوردار باشند؛ بنابراین اعضای این مجلس صرفاً فقیهان فاقد شناخت سیاسی نیستند، بلکه مجتهدانی آشنا با مسائل روز محسوب میشوند. همچنین در میان شرایط رهبری، فقاهت اهمیت محوری دارد؛ زیرا هدایت نظام اسلامی مستلزم شناخت عمیق از احکام اسلام است و تشخیص آن نیز در حوزهٔ تخصص فقیهان قرار میگیرد. در سایر حوزههای تخصصی، رهبر میتواند از نظر مشاوران و کارشناسان بهره گیرد؛ از اینرو حضور فقیهان آشنا با مسائل سیاسی و اجتماعی در مجلس خبرگان کافی دانسته میشود.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت، 1402ش، ص 356-359.</ref> | ||
== فهرست اعضا == | == فهرست اعضا == | ||
| خط ۳۷۷: | خط ۴۰۷: | ||
مسلم ملکوتی | مسلم ملکوتی | ||
|علی احمدی میانجی | |[[علی احمدی میانجی]] | ||
سید ابوالفضل موسوی تبریزی | سید ابوالفضل موسوی تبریزی | ||
| خط ۴۰۴: | خط ۴۳۴: | ||
هاشم هاشمزاده هریسی | هاشم هاشمزاده هریسی | ||
|سید محمدعلی آلهاشم | |[[سید محمدعلی آلهاشم]] | ||
علی ملکوتی | علی ملکوتی | ||
| خط ۴۷۰: | خط ۵۰۰: | ||
!'''۴''' | !'''۴''' | ||
|اصفهان | |اصفهان | ||
|سید جلالالدین طاهری | |[[سید جلالالدین طاهری]] | ||
عباس ایزدی | عباس ایزدی | ||
| خط ۴۷۶: | خط ۵۰۶: | ||
سید حسین خادمی | سید حسین خادمی | ||
سید مهدی یثربی | [[سید مهدی یثربی کاشانی]] | ||
سید محمد حسینی کاشانی | سید محمد حسینی کاشانی | ||
|حسین مظاهری | |[[حسین مظاهری]] | ||
سید اسماعیل هاشمی اصفهانی | سید اسماعیل هاشمی اصفهانی | ||
سید جلالالدین طاهری | [[سید جلالالدین طاهری]] | ||
سید مهدی یثربی کاشانی | سید مهدی یثربی کاشانی | ||
مرتضی مقتدایی | [[مرتضی مقتدایی]] | ||
|حسین مظاهری | |حسین مظاهری | ||
| خط ۵۰۵: | خط ۵۳۵: | ||
حسن شریعتی نیاسر | حسن شریعتی نیاسر | ||
سید یوسف طباطبایینژاد | [[سید یوسف طباطبایینژاد]] | ||
عبدالمحمود عبداللهی | عبدالمحمود عبداللهی | ||
| خط ۵۱۶: | خط ۵۴۶: | ||
عبدالمحمود عبداللهی | عبدالمحمود عبداللهی | ||
عبدالنبی نمازی | [[عبدالنبی نمازی]] | ||
|سید ابوالحسن مهدوی | |سید ابوالحسن مهدوی | ||
سید سعید حسینی | سید سعید حسینی | ||
یوسف طباطبایینژاد | سید یوسف طباطبایینژاد | ||
مرتضی مقتدایی | مرتضی مقتدایی | ||
| خط ۵۶۱: | خط ۵۹۱: | ||
|- | |- | ||
!'''۸''' | !'''۸''' | ||
|تهران | |[[تهران]] | ||
|سید علی | |[[سید علی خامنهای]] | ||
اکبر هاشمی رفسنجانی | اکبر هاشمی رفسنجانی | ||
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی | [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]] | ||
علیاکبر مشکینی | علیاکبر مشکینی | ||
محمد محمدی گیلانی | [[محمد محمدی گیلانی]] | ||
یوسف صانعی | [[یوسف صانعی]] | ||
محمدباقر باقری کنی | [[محمدباقر باقری کنی]] | ||
محمد باقر اسدی خوانساری | محمد باقر اسدی خوانساری | ||
غلامرضا رضوانی | [[غلامرضا رضوانی]] | ||
احمد آذری قمی | [[احمد آذری قمی]] | ||
سید هادی خسرو شاهی | [[سید هادی خسرو شاهی]] | ||
حسین راستی کاشانی | [[حسین راستی کاشانی]] | ||
صادق خلخالی | [[صادق خلخالی]] | ||
محمد امامی کاشانی | [[محمد امامی کاشانی]] | ||
|احمد آذری قمی | |احمد آذری قمی | ||
محمد یزدی | محمد یزدی | ||
علیاکبر فیض مشکینی | [[علیاکبر فیض مشکینی]] | ||
اکبر هاشمی رفسنجانی | اکبر هاشمی رفسنجانی | ||
| خط ۵۹۹: | خط ۶۲۹: | ||
سید محمدباقر اسدی خوانساری | سید محمدباقر اسدی خوانساری | ||
سید محسن خرازی | [[سید محسن خرازی]] | ||
حسین راستی کاشانی | حسین راستی کاشانی | ||
| خط ۶۰۵: | خط ۶۳۵: | ||
سید هادی خسروشاهی | سید هادی خسروشاهی | ||
سید هاشم رسولی محلاتی | [[سید هاشم رسولی محلاتی]] | ||
غلامرضا رضوانی | غلامرضا رضوانی | ||
سید احمد خمینی | [[سید احمد خمینی]] | ||
محمد امامی کاشانی | [[محمد امامی کاشانی]] | ||
محمدباقر باقری کنی | محمدباقر باقری کنی | ||
| خط ۶۱۷: | خط ۶۴۷: | ||
محمدباقر محیالدین انواری | محمدباقر محیالدین انواری | ||
محمد محمدی ریشهری | [[محمد محمدی ریشهری]] | ||
محمد محمدی گیلانی | محمد محمدی گیلانی | ||
| خط ۶۴۰: | خط ۶۷۰: | ||
احمد جنتی | احمد جنتی | ||
رضا استادی | [[رضا استادی]] | ||
قربانعلی دری نجفآبادی | قربانعلی دری نجفآبادی | ||
محسن قمی | [[محسن قمی]] | ||
محمدتقی مصباح یزدی | [[محمدتقی مصباح یزدی]] | ||
مجید انصاری | مجید انصاری | ||
| خط ۶۷۱: | خط ۷۰۱: | ||
محمدباقر باقری کنی | محمدباقر باقری کنی | ||
حسن روحانی | [[حسن روحانی]] | ||
محسن کازرونی | محسن کازرونی | ||
| خط ۶۸۳: | خط ۷۱۳: | ||
محمد محمدی گیلانی | محمد محمدی گیلانی | ||
سید محمود علوی | [[سید محمود علوی]] | ||
محمدرضا مهدوی کنی | [[محمدرضا مهدوی کنی]] | ||
|اکبر هاشمی رفسنجانی | |اکبر هاشمی رفسنجانی | ||
| خط ۷۱۴: | خط ۷۴۴: | ||
محمدحسن زالی | محمدحسن زالی | ||
محمدعلی تسخیری | [[محمدعلی تسخیری]] | ||
سید هاشم بطحائی | سید هاشم بطحائی | ||
| خط ۷۲۰: | خط ۷۵۰: | ||
علی مؤمنپور | علی مؤمنپور | ||
عباسعلی اختری | [[عباسعلی اختری]] | ||
غلامرضا مصباحیمقدم | [[غلامرضا مصباحیمقدم]] | ||
|محسن قمی | |محسن قمی | ||
علیرضا اعرافی | [[علیرضا اعرافی]] | ||
حسینعلی سعدی | حسینعلی سعدی | ||
| خط ۷۴۳: | خط ۷۷۳: | ||
غلامعلی نعیمآبادی | غلامعلی نعیمآبادی | ||
محمود محمدی عراقی | [[محمود محمدی عراقی]] | ||
غلامرضا مصباحیمقدم | غلامرضا مصباحیمقدم | ||
| خط ۷۶۸: | خط ۷۹۸: | ||
|ابوالحسن مقدسی شیرازی | |ابوالحسن مقدسی شیرازی | ||
عباس واعظ طبسی | [[عباس واعظ طبسی]] | ||
ابوالقاسم خزعلی | [[ابوالقاسم خزعلی]] | ||
محمدمهدی ربانی املشی | محمدمهدی ربانی املشی | ||
| خط ۸۱۹: | خط ۸۴۹: | ||
علیاصغر معصومی | علیاصغر معصومی | ||
سید احمد علم الهدی | [[سید احمد علم الهدی]] | ||
ابوالقاسم خزعلی | ابوالقاسم خزعلی | ||
| خط ۸۶۸: | خط ۸۹۸: | ||
|حبیبالله مهماننواز | |حبیبالله مهماننواز | ||
غلامرضا فیاضی | [[غلامرضا فیاضی]] | ||
|غلامرضا فیاضی | |غلامرضا فیاضی | ||
|- | |- | ||
| خط ۸۹۹: | خط ۹۲۹: | ||
محمدرضا عباسیفرد | محمدرضا عباسیفرد | ||
علی فلاحیان | [[علی فلاحیان]] | ||
عباس کعبی | عباس کعبی | ||
| خط ۹۳۸: | خط ۹۶۸: | ||
!'''۱۴''' | !'''۱۴''' | ||
|زنجان | |زنجان | ||
|سید محمد موسوی خوئینیها | |[[سید محمد موسوی خوئینیها]] | ||
هادی باریکبین | هادی باریکبین | ||
| خط ۹۶۲: | خط ۹۹۲: | ||
|سید محمد شاهچراغی | |سید محمد شاهچراغی | ||
|سید محمد شاهچراغی | |سید محمد شاهچراغی | ||
|سید محمدمهدی میرباقری | |[[سید محمدمهدی میرباقری]] | ||
|- | |- | ||
!'''۱۶''' | !'''۱۶''' | ||
| خط ۹۸۷: | خط ۱٬۰۱۷: | ||
!'''۱۷''' | !'''۱۷''' | ||
|فارس | |فارس | ||
|محمدصادق حائری شیرازی | |[[محمدصادق حائری شیرازی]] | ||
سید علیمحمد دستغیب | [[سید علیمحمد دستغیب]] | ||
اسدالله ایمانی | [[اسدالله ایمانی]] | ||
سید علیاصغر دستغیب | [[سید علیاصغر دستغیب]] | ||
محیالدین فاضل هرندی | محیالدین فاضل هرندی | ||
| خط ۱٬۰۰۰: | خط ۱٬۰۳۰: | ||
سید محمدحسین حسینی ارسنجانی | سید محمدحسین حسینی ارسنجانی | ||
سیدمحمد فقیه | [[سیدمحمد فقیه]] | ||
علی شیخ موحد | علی شیخ موحد | ||
| خط ۱٬۰۱۱: | خط ۱٬۰۴۱: | ||
احمد بهشتی | احمد بهشتی | ||
سید علیاصغر دستغیب | [[سید علیاصغر دستغیب]] | ||
سید علیمحمد دستغیب | سید علیمحمد دستغیب | ||
| خط ۱٬۰۶۵: | خط ۱٬۰۹۵: | ||
|<nowiki>---</nowiki> | |<nowiki>---</nowiki> | ||
|<nowiki>---</nowiki> | |<nowiki>---</nowiki> | ||
|سید مهدی روحانی | |[[سید مهدی روحانی]] | ||
|محمد مؤمن | |محمد مؤمن | ||
|محمد مؤمن | |محمد مؤمن | ||
| خط ۱٬۰۷۱: | خط ۱٬۱۰۱: | ||
محمد یزدی | محمد یزدی | ||
سید محمد سعیدی | [[سید محمد سعیدی]] | ||
|سید محمد سعیدی | |سید محمد سعیدی | ||
|- | |- | ||
| خط ۱٬۱۰۲: | خط ۱٬۱۳۲: | ||
محمد هاشمیان | محمد هاشمیان | ||
|محمدجواد حجتی کرمانی | |[[محمدجواد حجتی کرمانی]] | ||
محمدعلی موحدی کرمانی | محمدعلی موحدی کرمانی | ||
| خط ۱٬۱۳۹: | خط ۱٬۱۶۹: | ||
محمدحسین معصومی زرندی | محمدحسین معصومی زرندی | ||
|حسن ممدوحی | |[[حسن ممدوحی]] | ||
محمدحسین زرندی | محمدحسین زرندی | ||
| خط ۱٬۱۵۶: | خط ۱٬۱۸۶: | ||
|سید کرامتالله ملکحسینی | |سید کرامتالله ملکحسینی | ||
سید شرفالدین ملکحسینی | [[سید شرفالدین ملکحسینی]] | ||
|سید شرفالدین ملکحسینی | |سید شرفالدین ملکحسینی | ||
|سید شرفالدین ملکحسینی | |سید شرفالدین ملکحسینی | ||
| خط ۱٬۱۶۶: | خط ۱٬۱۹۶: | ||
|سید حبیبالله طاهری | |سید حبیبالله طاهری | ||
سید کاظم نورمفیدی | [[سید کاظم نورمفیدی]] | ||
|سید کاظم نورمفیدی | |سید کاظم نورمفیدی | ||
| خط ۱٬۲۰۱: | خط ۱٬۲۳۱: | ||
مختار امینیان | مختار امینیان | ||
محمدعلی تسخیری | [[محمدعلی تسخیری]] | ||
|زینالعابدین قربانی | |زینالعابدین قربانی | ||
عباس محفوظی | عباس محفوظی | ||
رضا رمضانی | [[رضا رمضانی]] | ||
مختار امینیان | مختار امینیان | ||
| خط ۱٬۲۲۹: | خط ۱٬۲۵۹: | ||
محمد باقر سلطانی طباطبایی | محمد باقر سلطانی طباطبایی | ||
|سید حسن طاهری خرمآبادی | |[[سید حسن طاهری خرمآبادی]] | ||
سید محمدباقر سلطانی طباطبائی | سید محمدباقر سلطانی طباطبائی | ||
| خط ۱٬۲۴۷: | خط ۱٬۲۷۷: | ||
!'''۲۷''' | !'''۲۷''' | ||
|مازندران | |مازندران | ||
|عبدالله واعظ جوادی آملی | |[[عبدالله واعظ جوادی آملی]] | ||
هادی روحانیراد | هادی روحانیراد | ||
| خط ۱٬۲۷۷: | خط ۱٬۳۰۷: | ||
سیدجعفر کریمی | سیدجعفر کریمی | ||
صادق آملی لاریجانی | [[صادق آملی لاریجانی]] | ||
|نورالله طبرسی | |نورالله طبرسی | ||
| خط ۱٬۳۰۴: | خط ۱٬۳۳۴: | ||
|سید مهدی روحانی | |سید مهدی روحانی | ||
محمد فاضل لنکرانی | [[محمد فاضل لنکرانی]] | ||
جلال طاهری شمس گلپایگانی | جلال طاهری شمس گلپایگانی | ||
| خط ۱٬۳۳۹: | خط ۱٬۳۶۹: | ||
|احمد صابری همدانی | |احمد صابری همدانی | ||
سید ابوالحسن موسوی همدانی(دبستانی) | سید ابوالحسن موسوی همدانی (دبستانی) | ||
|احمد صابری همدانی | |احمد صابری همدانی | ||
سید ابوالحسن موسوی همدانی(دبستانی) | سید ابوالحسن موسوی همدانی (دبستانی) | ||
|علی رازینی | |علی رازینی | ||
| خط ۱٬۳۵۵: | خط ۱٬۳۸۵: | ||
!'''۳۱''' | !'''۳۱''' | ||
|یزد | |یزد | ||
|سید روحالله خاتمی | |[[سید روحالله خاتمی]] | ||
|[[سید عباس خاتم یزدی]] | |||
|سید عباس خاتم یزدی | |سید عباس خاتم یزدی | ||
| | |[[ابوالقاسم وافی یزدی]] | ||
|ابوالقاسم وافی یزدی | |ابوالقاسم وافی یزدی | ||
|ابوالقاسم وافی یزدی | |ابوالقاسم وافی یزدی | ||
| خط ۱٬۳۷۸: | خط ۱٬۴۰۸: | ||
* «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۰ش. | * «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۰ش. | ||
* راد، الهام، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسیهای خالی از زنان»، حقوق زنان، شماره ۲۸، اسفند ۱۳۸۵ش. | * راد، الهام، «چهارمین مجلس خبرگان و باز هم کرسیهای خالی از زنان»، حقوق زنان، شماره ۲۸، اسفند ۱۳۸۵ش. | ||
* «روزنگار/ برگزاری انتخابات نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۲ش. | |||
* «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۰ش. | * «ساختار مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۰ش. | ||
* «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
| خط ۱٬۳۹۲: | خط ۱٬۴۲۳: | ||
* نوری، جواد و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات علوم سیاسی، دوره یازدهم شماره ۱، بهار ۱۴۰۴ش. | * نوری، جواد و دیگران، «تحلیل جایگاه حقوقی مجلس خبرگان رهبری در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات علوم سیاسی، دوره یازدهم شماره ۱، بهار ۱۴۰۴ش. | ||
* هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش. | * هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش. | ||
* «۲۳ تیر: آغاز به کار نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری (۱۳۶۲ ش)»، وبسایت کافه تاریخ، تاریخ بازدید: ۱ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
