آویشن: تفاوت میان نسخه‌ها

| فایل پادکست      =   

| حجم فایلپادکست    =   

| تاریخ پادکست      =   

آویشن گیاهی معطر، خودرو و از خانواده نعناعیان است که در ایران با نام‌های محلی گوناگون شناخته می‌شود. این گیاه از دیرباز در طب سنتی و نوین دارای خواص ضدباکتریایی، بادشکن، تقویت‌کننده سیستم ایمنی و درمان‌گر مشکلات تنفسی بوده و در آشپزی، صنایع آرایشی و آیین‌های کهن نیز کاربرد دارد.

آویشن (آزربه)، گیاهی است معطر، خودرو و صحرایی با گل‌های ریز سفید و متمایل به بنفش. این گیاه، ساقه‌ای کوتاه دارد و به‌صورت بوته‌های کوچک به سمت بالا رشد می‌کند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص55؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آن‌ها، ۱۳۷۷ش، ص۲۶.</ref> آویشن را از دسته نعناعیان می‌دانند و در قفقاز، [[ایران]]، عراق، آمریکای شمالی و سیبری می‌روید.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص547.</ref> آویشن با اسامی دیگری مانند آویشنه، آوشین، آویشه، آوشن یا آویشم، پودینهٔ صحرایی، پودینهٔ کوهی و پودینهٔ بری نیز شناخته می‌شود.<ref>انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۱؛ [https://www.vajehyab.com/moein/آویشن معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه آویشن؛] قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص195.</ref> در زبان ترکی به آویشن، کهلیک اوتی، در [[زبان عربی|عربی]] به آن سعتر بری، صعتر و زعتر، در [[کرمانشاه]]، هه زوه و به آویشن کوهی هه زوه کیویله، در سایر مناطق کردنشین به آن آنخ، اَزوِه، در زبان لری، اوشوم، در [[اصفهان|اصفهان،]] اویشم،<ref>امیری، فرهنگ داروها و واژه‌های دشوار، ۱۳۵۳ش، ص۲۴۵.</ref> در اراک، اوشن،<ref>محتاط، سیمای اراک، ۱۳۶۸ش، ص۲۴.</ref> در [[کرمان|کرمان،]] آب پیشن،<ref>پورحسینی، فرهنگ لغات و اصطلاحات مردم کرمان، ۱۳۷۰ش، ص۱۳.</ref> در [[شهر یزد|یزد،]] آبشن<ref>رمضان‌خانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۳.</ref> و [[گیلان|گیلانی‌ها]] آن را پلنگ مشک می‌گویند. آویشن کوهی و آویشن شیرازی از معروف‌ترین انواع آویشن در ایران است که در جنوب ایران، افغانستان و پاکستان می‌روید.<ref>مظفریان، درختان و درختچه‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص328.</ref>

آویشن در تمام جهان شناخته شده است. مصریان باستان این گیاه را برای مومیایی کردن مُردگان خود، بُخور دادن در حمام و خوش‌بو کردن معابد استفاده می‌کردند. اعراب نیز به این گیاه توجه خاصی داشته و خواص پزشکی آن را تدریس می‌کردند. در زمان ارسطو نیز از ویژگی‌های عجیب و طبی این گیاه سخن گفته‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص56.</ref>

مردمان اروپا از آویشن برای تصفیهٔ اتاق‌ها و برای [[عطر]] و طعم دادن به عرقیات و خوراک‌ها استفاده می‌کردند.<ref>رضی، دانشنامهٔ ایران باستان، ج1، ۱۳۸۱ش، ص184.</ref> در قرون وسطی، این گیاه را زیر بالش‌های خواب خود قرار می‌دادند و معتقد بودند این کار به کیفیت خواب آن‌ها و دفع کابوس کمک می‌کند. ایرانیان پیش از [[اسلام]]، آویشن را گیاهی مقدس می‌شمردند و از آن در سفره‌های نذری و مراسم‌های آیینی خود استفاده می‌کردند.<ref>رضی، ''دانشنامهٔ ایران باستان''، ج1، ۱۳۸۱ش، ص184.</ref>

از این گیاه برای تصفیه و رفع گرفتگی سیستم تنفسی بدن، درمان یرقان و رعشه و درمان مسمومیت نیز استفاده می‌شود.<ref>ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ج3، ۱۹۹۲م، ص111؛ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۴۰۲ق، ص۵۶۴.</ref> نوشیدن دم کردهٔ آویشن با عناب را برای افزایش نور چشم و تقویت آن سفارش می‌کنند. ترکیب آویشن و عسل، مرهمی برای تسکین درد مفاصل، رماتیسم و کاهش درد دندان است.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویه، ۱۸۴۴م، ص۵۶۹؛ حاجی زین عطار، اختیارات بدیعی، ۱۲۹۶ق، ص۳۰۲.</ref> مزاج این گیاه گرم و خشک است. برای جلوگیری از سرمازدگی نوزادان، مخلوطی از روغن و آویشن را بر بدن آنها می‌مالند.<ref>ابن‌سینا، قانون، ۱۳۷۰ش، ص150 و 151.</ref>

'''کاربرد در غذا:''' از آویشن در صنایع غذایی مدرن مانند فست‌فودها و در گذشته برای خوش‌بو کردن گوشت، معطر کردن غذا و طعم‌دهنده نان و دوغ استفاده می‌کردند.<ref>ابن‌وحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص۸۱۰.</ref> حلوای اوشنی، که مردم فسا در روز [[عید فطر]] می‌پزند از همین گیاه تهیه می‌شود و بسیار مغذی است.<ref>رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۳۹۵.</ref>

'''کاربرد بهداشتی:''' در صنایع آرایشی-بهداشتی نیز از آویشن استفاده می‌شود و شستن سر با آویشن را برای کاهش ریزش مو مؤثر می‌دانند. مردم در مناطق مختلف ایران، آن را به صورت‌های مختلف همچون دم‌کرده، کمپرس و مرهم استفاده می‌کنند.<ref>قدامه، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، ۱۹۸۵م، ص۲۷۳.</ref>

زیبایی و خوش‌بویی آویشن همواره در تشبیهات و کنایات نویسندگان و شاعران کاربرد داشته است. مادران شیرازی در لالایی‌های خود، کودکان را به گل‌های ریز آویشن تشبیه می‌کنند.

این گیاه در ضرب‌المثل‌های عامه مردم ایران نیز وارد شده است و گاهی آن را به سبب شباهتش به نعنا و پونه، همسان‌سازی کرده‌اند، مانند: «مار از آویشن بدش می‌آید، جلوی لانه‌اش سبز می‌شود»،<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج2، ۱۳۸8ش، ص1573.</ref> «مرد از کلفتی می‌بُرد، آویشن از باریکی»،<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1654.</ref> «رزق و روزی که به آویشن رسید، بگذار باد آن را ببرد»<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص1079.</ref> و «خر ارزش آویشن را چه می‌داند»<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸8ش، ص881.</ref>

این گیاه باید در مکانی گرم و آفتابی، در فصل [[بهار]] کاشته شود. این گیاه از طریق بذر، قلمه زدن یا تقسیم ریشه‌های آن، قابل تکثیر است. آویشن، تحمل خوبی در برابر خشکی و سرما دارد، چنان‌که گاهی آن را در مناطق سرد و خشک کوهستانی پیدا می‌کنند و به آویشن کوهی معروف است.<ref>[https://agrilib.areeo.ac.ir/book_4482.pdf نظرلی، «آویشن»، 1396ش، ص7.]</ref>