آفتاب‌مهتاب: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =آفتاب مهتاب.jpg

| زیرنویس تصویر    =بازی آفتاب مهتاب دانش‌آموزان در جشنواره بازی‌های محلی، ۱۳۹۴ش

| image_alt        =بازی آفتاب مهتاب دانش‌آموزان در جشنواره بازی‌های محلی

| فایل پادکست      =آفتاب مهتاب.ogg

| زیرنویس عنوان    = یک بازی سنتی در مناطق مختلف ایران

| عنوان اصلی        = آفتاب‌مهتاب

| عنوان انگلیسی    =

| عنوان عربی        =

| عنوان علمی        =

| شاخه علمی        = بازی‌های بومی و محلی، [[مطالعات فرهنگی]]

| نوع مفهوم        = بازی سنتی و گروهی

| معنای اصطلاحی      = بازی سنتی که در آن دو بازیکن پشت به هم می‌ایستند، بازوهای خود را در هم قلاب می‌کنند و با گفت‌وگویی موزون و نوبتی یکدیگر را از زمین بلند می‌کنند

| گستره جغرافیایی  = [[ایران]]

{{درشت|'''آفتاب‌مهتاب'''}}؛ یک بازی سنتی در مناطق مختلف ایران.

 

== معرفی بازی ==

آفتاب‌مهتاب، نوعی بازی مرسوم در نقاط مختلف ایران است. در این بازی، دو بازیکن، در یک فضای باز، پشت به‌هم می‌ایستند و بازوها را در هم قلاب می‌کنند. در مرحله بعد، یکی از بازیکنان خم شده و دیگری را از زمین بلند کرده و می‌گوید: آفتاب‌مهتاب چه رنگه؟ بازیکن دوم که روی به [[آسمان]] شده، پاسخ می‌دهد: سرخ و سفید، دو رنگه، دوباره نفر پایینی می‌پرسد: کی گفته؟ و بالایی می‌گوید: آلاله.<ref>[https://www.beytoote.com/fun/native-games/local1-game-aftab-mahtab.html «بازی آفتاب مهتاب چه رنگه؟»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> سپس، نوبت به دیگری می‌رسد و این ترتیب بازی حفظ می‌شود و ادامه می‌یابد.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج2، ۱۳۵۷ش، ص325؛ جمال‌زاده، فرهنگ لغات عامیانه، ۱۳۴۱ش، ص۳–۴؛ شاملو، کتاب کوچه، ج2، ۱۳۶۱ش، ص۵۳۰؛ صفی‌نژاد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۰.</ref>

 

 

== پیشینه ==

اصطلاح آفتاب‌مهتاب، در گذشته، نام یکی از وسایل [[آتش‌بازی]] بوده است. در [[دوره صفویان]]، آتش‌بازی با وسایل و ابزار خاصی مانند آفتاب‌مهتاب یا کاسه آفتاب‌مهتاب، صورت می‌گرفت. علت نام‌گذاریِ این ابزار به آفتاب‌مهتاب، نورهای رنگارنگی است که به‌هنگام آتش‌گرفتن ایجاد می‌شود.<ref>جناب، فرهنگ مردم اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص263.</ref> هنگام افتتاح دارالسلطنه در [[قزوین]] نیز از آفتاب‌مهتاب در مراسم آتش‌بازی استفاده کردند.<ref>افوشته‌ای، نقاوة الآثار، ۱۳۵۰ش، ص۵۷۸.</ref> در [[دوره قاجار|دوره قاجاریان]]، اسباب آتش‌بازی در اعیاد ملی و مذهبی، بسیار استفاده می‌شد.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج1، ۱۳۷۱ش، ص325.</ref>

این بازی در نقاط مختلف [[ایران]]، تقریباً به‌همین روش صورت می‌گیرد؛ اما، اشعار و گفت‌وگوهای بین بازیکنان، متفاوت است. برای مثال، [[کودک|کودکان]] در [[ایل بختیاری]]، این بازی را شُتر شُترک، می‌نامند.<ref>ارشادی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۰۷–۱۱۰۸.</ref> کودکان در [[لرستان]] نیز، این بازی را هاینه هُوینه، می‌گویند و نحوه بازی آن‌ها کمی متفاوت است. در لرستان، کودکان، پشت به یکدیگر ایستاده و دست‌ها را از زیر کتف یکدیگر رد می‌کنند. پس از آن، هرکدام به نوبت، دیگری را بر دوش کشیده و کسی که قوی‌تر است، دیگری را از بالای سر خود بر زمین می‌کوبد. جایزهٔ بازیکن برنده نیز، سواری خوردن بر کول یا پشت بازیکن بازنده است.<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۱.</ref>

در [[آباده]] و [[سروستان]] نیز این بازی را آسمون چه رنگه، می‌نامند.<ref>صداقت‌کیش، بازی‌های محلی آباده، ۱۳۶۰ش، ص۱۲۶؛ همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۴۵۶.</ref> [[کودک|کودکان]]، در [[شمال ایران|مناطق شمالی ایران]]، این بازی را با نام عمه‌عمه، می‌شناسند. بازی این کودکان دقیقاً، مطابق با بازی آفتاب‌مهتاب است با این تفاوت که، بازیکنی که خم می‌شود می‌گوید: عمه عمه و بازیکن دیگر پاسخ می‌دهد: جان عمه.<ref>پاینده، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۹۲.</ref> در [[سمنان]]، این بازی با نام خرپشتک، معروف است و در قسمت گفت‌وگوی بین بازیکنان، بازیکن اول می‌گوید: آسمون چه رنگه؟ و بازیکن دومی پاسخ می‌دهد: سرخ و سفید و پنبه. این گفت‌وگو، به‌صورت‌های مختلفی ادامه می‌یابد تا نوبت به بازیکن دوم برسد.<ref>ستوده، فرهنگ، ۱۳۴۲ش، ص۱۶۵؛ محمدی، فرهنگ بازی‌های محلی ایلام، ۱۳۸۳ش، ۱ص۳–۴؛ رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص376-377؛ شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص ۴۳۳؛ بیهقی، دایرةالمعارف بزرگ سبزوار، ۱۳۸۳ش، ص۱۹۷؛ محمدی، ائل لر، اویون لار، ۱۳۸۴ش، ص۲۸۵–۲۸۶.</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* جمشاد، نوروز، بازی‌های باستانی کودکان اصفهان، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۵۱ش.

* جناب، علی، فرهنگ مردم اصفهان، اصفهان، سازمان فرهنگی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۵ش.

* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوار، ۱۳۷۱ش.

* رنجبر، حسین و دیگران، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، تهران، آیات، ۱۳۷۳ش.

* ستوده، منوچهر، فرهنگ، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.

* شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۶۱ش.

* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، شاهرود، مؤلف، ۱۳۷۱ش.

* صداقت‌کیش، جمشید، بازی‌های محلی آباده، شیراز، صابرین، ۱۳۶۰ش.

* صفی‌نژاد، جواد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۵ش.

* عسکری عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامهٔ لرستان، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۸۶ش.

* قزل‌ایاغ، ثریا و دیگران، راهنمای بازی‌های ایران، تهران، کمیسیون ملی یونسکو، ۱۳۷۹ش.

* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمهٔ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۵۷ش.

* محمدی، آیت و محمدی، فاطمه، فرهنگ بازی‌های محلی ایلام، تهران، سمیرا، ۱۳۸۳ش.

* محمدی، مهین و کامرانی، حسن، ائل لر، اویون لار، اردبیل، ۱۳۸۴ش.

* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، آستان قدس، ۱۳۴۸ش.