وطن: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =وطن.jpg

| حجم فایلپادکست    =8/49

| زیرنویس عنوان    = زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف می‌شود

| عنوان اصلی        = وطن

| نوع مفهوم        = مفهوم حقوقی-سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی

| معنای اصطلاحی      = سرزمینی که فرد به‌واسطه تولد یا اقامت در آن، احساس تعلق و هویت می‌کند و در پیوند با تاریخ، فرهنگ، زبان و حاکمیت سیاسی آن قرار دارد

| حوزه کاربرد      = جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، مطالعات فرهنگی، حقوق، ادبیات، روان‌شناسی

| گستره جغرافیایی  =

| منشأ تاریخی      =

| نخستین کاربرد    =

| ریشه واژه        = واژه عربی «وطن» به‌معنای اقامتگاه دائمی، زادگاه

| مرتبط با          = [[همبستگی اجتماعی]]، [[هویت ملی]]، [[تمامیت ارضی]]، [[جهان‌وطنی]]، [[ناسیونالیسم]]، [[ملت]]

| اهمیت            = عامل بنیادین همبستگی اجتماعی و هویت جمعی؛ بستر شکل‌گیری احساس تعلق؛ ارزش معنوی و قداست در اندیشه اسلامی؛ عامل تاب‌آوری در بحران‌ها

| مبدع              =

| مروج              =

| مقدس برای        =

| مورد احترام      =

| آثار مرتبط        =

{{درشت|'''وطن'''}}؛ زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف می‌شود.

وطن یا میهن، سرزمینی است که انسان‌ها به دلیل [[تولد]] یا اقامت دائمی در آن، [[هویت]] خود را در پیوند با [[جغرافیا]]، [[تاریخ]]، [[فرهنگ]] و [[حاکمیت سیاسی]] آن، تعریف می‌کنند. با پیدایش دولت‌ملت‌ها در اروپای قرن هجدهم میلادی، وطن از بار حقوقی ویژه‌ای برخوردار شد و مفهومی مدرن یافت. مفهوم وطن در [[ایران]] نیز در [[دوره مشروطه]] با تلفیق هویت تاریخی بومی و مفاهیم غربی، تکامل یافت. وطن از منظر جامعه‌شناسی، عامل بنیادین [[همبستگی اجتماعی]] است و در [[اندیشه اسلامی]] نیز محترم و [[مقدس]] دانسته شده است. این مفهوم از گذشته تا کنون، بازتابی گسترده و پربسامد در [[هنر ایرانی|هنر]] و [[ادبیات فارسی]] نیز داشته است.

== مفهوم‌شناسی ==

واژهٔ عربی وطن به‌معنای اقامتگاه دائمی، زادگاه و محل رشد فرد است و گسترهٔ جغرافیایی آن می‌تواند روستا، شهر یا کشور باشد.<ref>[https://www.alketab.org/ریشه_وطن «ریشۀ وطن»، وب‌سایت الکتاب؛] [https://vajehyab.com/dehkhoda/وطن?q=وطن دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن؛] [http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاث‌آبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.]</ref> این واژه در زبان‌های دیگر (نظیر Homeland در انگلیسی، Heimat در آلمانی و Patrie در فرانسوی) معادل‌هایی با بارهای معنایی متفاوت دارد.<ref>[https://indifferentlanguages.in/word/persian/63bd9a9/وطن «وطن در زبان‌های مختلف»، وب‌سایت in different languages.]</ref> در اصطلاح، وطن مفهومی چندوجهی است که با تلفیق عناصر جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی، زبانی و حقوقی، بستر شکل‌گیری [[هویت]] و [[احساس تعلق]] را فراهم می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/وطن-به-مثابه-جغرافیای-پیوند-گودرز-رشتیانی «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

=== معیار تعیین وطن ===

* دیدگاه نَسبی: وطن بر اساس عمق ریشه‌های وجودی و روانی فرد تعریف می‌شود و حتی در صورت دوری فیزیکی مشابه [[پیوند خونی]] با [[والدین]] حفظ می‌گردد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/514296/آیا-وطن-دوستی-ارزش-است «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.]</ref>

[[جغرافیا]] هستهٔ مرکزی مفهوم وطن است و چهار مؤلفهٔ دیگر نیز بر پایهٔ آن شکل می‌گیرند:

مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیده‌ای است که از قرن هجدهم میلادی و هم‌زمان با شکل‌گیری دولت‌ملت‌ها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسان‌ها به [[دین]]، [[قبیله]]، [[شاه]] یا [[امپراتوری]] معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، [[انقلاب فرانسه]] در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستین‌بار ملت را منبع حاکمیت و وطن را قلمروی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. در این چارچوب، مفهوم وطن به‌عنوان یک ساختار سیاسی، از [[اروپا]] به سایر نقاط جهان صادر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی».]</ref> در [[ایران]] نیز این مفهوم بدین معنا در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و سپس در [[دوران مشروطه]] شکل گرفت.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref>

دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است:

* '''رویکرد مدرن‌گرایانه:''' مفهوم سیاسی وطن در پی مواجهه با تهدیدات خارجی و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با [[نهضت مشروطه]] و گذار از [[نظام پادشاهی]]، واژهٔ ملت جایگزین رعیت شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] از طریق سیاست‌های دستوری یکسان‌سازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانه‌های مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref>

* '''رویکرد دیرینه‌گرا:''' [[وطن‌دوستی]] ایرانیان ریشه در اندیشهٔ [[ایران‌شهر (مفهوم)|ایران‌شهر]] و هویت تاریخی دارد. کاربرد مفاهیمی چون ایران‌زمین در ادبیات کلاسیک نظیر اشعار [[فردوسی]] و [[حافظ]] گواه وجود یک وطن فرهنگی دیرینه است. منتقدان بر این باورند که این رویکرد، احساس تعلق فرهنگی را با مفهوم حقوقی-سیاسیِ دولت-ملت مدرن خلط می‌کند.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.]</ref>

* '''رویکرد میانه:''' زیرساخت‌های بومی و کهن مانند سرزمین یکپارچه، [[زبان فارسی]] و [[حافظه تاریخی|حافظهٔ تاریخی]] در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای اقتباس‌شده از غرب مانند [[پارلمان]]، [[قانون اساسی]] و [[شهروندی]] درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.<ref>اشرف، مفاهیم و نظریه‌ها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.</ref>

* '''ارزش معنوی:''' در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیش‌شرط تحقق اهداف و آرمان‌های جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمان‌هاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمی‌شود؛<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref> با این حال، میان وطن‌دوستی و ناسیونالیسم برتری‌طلبانه تمایز وجود دارد.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست است و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمان‌هاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref>

* '''همبستگی ملی:''' مفهوم وطن و حفظ تمامیت ارضی همواره عامل بنیادین و فراجناحی همبستگی ملی در ایران بوده است. نمودهای عینی این [[همبستگی اجتماعی]] در حضور و مقاومت مردمی طی بحران‌ها و رویدادهای مختلفی نظیر [[جنگ عراق با ایران|جنگ تحمیلی هشت‌ساله]]، [[جنگ دوازده روزه]]<ref>[https://www.irna.ir/news/86089745/وطن-دوستی-ایرانیان-در-بزنگاه-ها یاشاپور، عیسی، «وطن‌دوستی ایرانیان در بزنگاه‌ها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> و [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴|حوادث دی ۱۴۰۴ش]]، مشاهده شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/live/6719595/قیام-باشکوه-ملت-ایران-علیه-اغتشاشگران-مام-وطن-خط-قرمز-است « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر.]</ref> شکل‌گیری حرکت‌های اجتماعی و نمادین مانند [[تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵|تجمعات شبانه]]<ref>[https://www.alef.ir/news/4041225046.html بنی‌اسدی، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف.]</ref> و [[پویش جان‌فدا]] در [[جنگ رمضان]]،<ref>[https://irannewspaper.ir/9015/1/153085 افشین‌فر، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وب‌سایت روزنامه ایران.]</ref> نشان‌دهنده آن است که [[هویت ایرانی]] در مواجهه با تهدیدات و بحران‌ها فراتر از مرزبندی‌های سیاسی و ایدئولوژیک عمل می‌کند و اقشار مختلف [[مردم]] فارغ از اختلافات داخلی، منحصراً حول محور دفاع از موجودیت سرزمین، یکپارچه شده و این همبستگی را به عنوان مستحکم‌ترین رکن امنیت ملی و عامل بازدارندگی کشور به نمایش می‌گذارند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6764632/اتحاد-ملی-سپر-نامرئی-دفاع-وطن-در-میادین-نبرد-با-دشمن «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر؛] [https://www.khabaronline.ir/news/2195080/امروز-چون-موجودیت-ایران-زیر-تهاجم-است-همه-ملتف-حتی-لیبراتها-و آزاد ارمکی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپ‌ها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستاده‌اند»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref>

در برابر مفهوم جغرافیامحور وطن، دیدگاه جهان‌وطنی قرار دارد که انسان را شهروند جهان دانسته<ref>[https://www.iisajournals.ir/article%2041967.html?lang=fa میرکوشش،  «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازه‌انگاری جهان‌وطنی»، 1393ش، ص12.]</ref> و همبستگی جهانی انسان‌ها را بر مرزهای جغرافیایی مقدم می‌شمارد.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/256015/نفی-وطن-با-دستاویز-جهانی‌شدن «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> این رویکرد در چهار نوع اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تصویر شده است.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article%2041967.html?lang=fa میرکوشش،  «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازه‌انگاری جهان‌وطنی»، 1393ش، ص13-14.]</ref> جهان‌وطنی در نقطهٔ مقابل ناسیونالیسم افراطی که به خودبرتربینی ملی می‌انجامد قرار دارد،<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبهه‌ای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبهه‌ای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> با این حال، لزوماً نافی [[وطن‌دوستی]] و علایق طبیعی انسان به زادگاهش نیست.<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبهه‌ای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبهه‌ای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> [[اندیشه اسلامی|اندیشهٔ اسلامی]] نیز با نفی تعصبات قومی، رویکردی جهان‌شمول و فراملی را در آموزه‌های خود ارائه می‌دهد؛<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبهه‌ای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبهه‌ای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> اما علاقه به وطن را محترم دانسته و آن را به رسمیت شناخته است.<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref>

 

== وطن در فقه اسلامی ==

در [[فقه اسلامی]]، وطن از آن حیث که به محل اقامت فرد اشاره می‌کند، در احکام [[نماز]] و [[روزه]] نقش دارد. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارت‌اند از:

* '''وطن عرفی:''' محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص به‌شمار می‌رود. این نوع به دو دسته تقسیم می‌شود:

 

مفهوم وطن در [[شعر فارسی]] همواره متأثر از شرایط سیاسی، اجتماعی و جهان‌بینی شاعران در ادوار مختلف بوده است.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref> سیر تطور این مفهوم در موارد زیر خلاصه می‌شود:

* حماسه (شاهنامه): وطن به معنای سرزمین ایران و دفاع از آن در برابر بیگانگان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

* دورهٔ مشروطه: تبدیل‌شدن وطن به پربسامدترین مضمون شعری تحت تأثیر اندیشه‌های مدرن غربی و مفاهیم [[هویت]] و فردیت.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref>

* دورهٔ پهلوی: گرایش شاعران به استفاده از نماد برای بیان مفاهیم میهنی و انتقادی به دلیل سانسور و فضای بسته سیاسی.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref>

* [[ادبیات مهاجرت]]: بازسازی وطن در غیاب [[سرزمین مادری]] از طریق زبان و تخیل.<ref>[https://etelaat.news/news/روایت-عشق-به-وطن،-بهدوراز-شعارزدگی/ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.]</ref>

 

 

==== از خون جوانان وطن لاله دمیده ====

[[عارف قزوینی]] این [[تصنیف]] نمادین و اعتراضی را در [[دوره مشروطه]] به یاد کشته‌شدگان این جنبش سرود. این اثر با الهام از اسطورهٔ روییدن لاله از خون [[سیاوش]]، به نماد تاریخی [[فداکاری]] در راه [[آزادی]] بدل شده است. این اثر به دلیل مضمون وطن‌پرستانه و انتقادی، در دوره‌های مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1071554/ترانه‌ای-به-وسعت-تاریخ-معاصر-ایران-از-خون- «ترانه‌ای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref>

در سایهٔ گل، بلبل ازین غصه خزیده\\گل نیز چو من در غمشان جامه دریده<ref>[https://snn.ir/fa/news/352845/تصنیف-از-خون-جوانان-وطن-لاله-دمیده-به-چه-مناس «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>}}

 

این سروده از [[سیمین بهبهانی]]، شعری است با مضمون پایداری که بازتاب‌دهنده اراده جمعی برای بازسازی میهن به‌رغم ویرانی‌ها و مصائب است.{{شعر جدید

ستون به سقف تو می‌زنم\\اگرچه با استخوان خویش.<ref>[https://www.tebyan.net/news/270453/دوباره-می-سازمت-وطن «دوباره می‌سازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان.]</ref>}}

 

 

بنگر کزین رهِ پرخون\\خورشیدی خجسته رسید<ref>[https://www.khabaronline.ir/live/2198465/%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DA%98%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D «نوستالژی‌هایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.]</ref>}}

 

* وطن تاریخی (۱۳۴۰–۱۳۵۷ش): تأکید بر میراث باستانی در برابر تهاجم بیگانگان در آثاری مانند [[سیاوش در تخت جمشید]].

* وطن مقدس (۱۳۶۰–۱۳۷۰ش): پیوند مقاومت‌های محلی با جنبش‌های ملی و مذهبی در آثاری مانند [[دلیران تنگستان]] و [[کوچک جنگلی]] و تجسم میهن در قامت رزمندگان آسیب‌دیده در آثاری مانند [[آژانس شیشه‌ای]].

* وطن فرامرزی (۱۳۸۰–۱۳۹۰ش): گسترش مفهوم میهن به مقیاس مقاومت منطقه‌ای و فراتر از مرزهای سیاسی در آثاری مانند مجموعه [[در چشم باد]] و فیلم [[به وقت شام]].

* وطن در سینمای اجتماعی: رویکرد نمادین و جامعه‌شناختی به میهن؛ ازجمله تجسم وطن در جایگاه مادر در آثاری مانند گیلانه یا بررسی مسئله مهاجرت و گسست از ریشه‌ها در آثاری مانند [[جدایی نادر از سیمین]].<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/10/3551936/سینمای-ایران-چگونه-از-مفهوم-وطن-حراست-Ú©Ø «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

 

== پانویس ==

== منابع ==

* «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش.

* اشرف، احمد، مفاهیم و نظریه‌ها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، به‌ترجمهٔ حمید احمدی، تهران، نی، ۱۳۹۵ش.

* « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش.

* بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعهٔ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۲ش.

* بنی‌اسدی، غلامرضا، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.

* «تا آخرین قطرهٔ خون‌مان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «ترانه‌ای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: ۳ تیر ۱۴۰۴ش.

* «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: ۱۰ شهریور ۱۳۹۳ش.

* «تلقی قدما از وطن»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «جهان وطنی، تشکیل جبهه‌ای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۳ش.

* چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «دوباره می‌سازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ش.

* «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.

* روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، ۱۴۰۳ش.

* «ریشهٔ وطن»، وب‌سایت الکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.

* کاشانی ثابت، فیروزه، افسانه‌های مرزی ۱۹۴۶–۱۸۰۴، به‌ترجمهٔ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، ۱۳۸۹ش.

* گریباوی، حسین، «در جست‌وجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش.

* محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامهٔ کارشناسی ارشد، ۱۳۹۲ش.

* میرجلیلی، علی محمّد و دیگران، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، مجله کتاب قیم، شماره ۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۱ش.

* میرکوشش، امیر هوشنگ، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازه‌انگاری جهان‌وطنی»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۳ش.

* «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.

* «نوستالژی‌هایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.

* «وطن در زبان‌های مختلف»، وب‌سایت in different languages، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «وطن‌دوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشه‌دار در هویت ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمان‌هاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.

* «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.