وطن: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''وطن'''</big>؛ قلمروی سرزمینی و کانون سکونت دائمی جهت تثبیت هویت فردی، پیوند‌های اجتماعی و میراث فرهنگی.<br>

وطن بستری جغرافیایی و انسانی بوده که فراتر از مرزهای رسمی، محل تلاقی خاطرات فردی با میراث جمعی و زبان مادری محسوب می‌شود. این قلمرو، آشیانه‌ای برای تکوین شخصیت و هویت است که بر پایۀ پیوند عاطفی با زادگاه یا اقامتگاه دائمی شکل گرفته و در بزنگاه‌های تاریخی، عامل اصلی همبستگی و فداکاری گروه‌های مختلف مردم برای صیانت از تمامیت سرزمین و فرهنگ مشترک به‌شمار می‌رود. وطن، همچنین، تکیه‌گاهی عینی است که از ترکیب طبیعت، سنت‌ها و حافظۀ تاریخی پدید آمده و مسئولیت‌پذیری در برابر بقای زیست‌محیطی و فرهنگی آن، جوهرۀ اصلی تعلق به این فضا را تشکیل می‌دهد.

==ریشه‌شناسی==

واژۀ وطن از ریشۀ عربی «و-ط-ن» به‌معنای اقامت‌گزیدن و سکونت داشتن گرفته شده است. در زبان عربی، وطن به محل اقامت دائمی یا زادگاه اطلاق می‌شود.<ref> [https://www.alketab.org/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%88%D8%B7%D9%86 «ریشۀ وطن»، وب‌سایت الکتاب.]</ref> در زبان‌های دیگر نیز معادل‌هایی برای این مفهوم وجود دارد که هرکدام بار معنایی متفاوتی دارند؛ ازجمله انگلیسی Fatherland و Homeland یا  Motherland، آلمانی Heimat و فرانسوی Patrie.<ref>[https://indifferentlanguages.in/word/persian/63bd9a9/%D9%88%D8%B7%D9%86 «وطن در زبان‌های مختلف»، وب‌سایت in different languages.]</ref> 

==مفهوم‌شناسی==

وطن مفهومی چندوجهی است که هم‌زمان عناصر زبانی، فرهنگی، تاریخی، حقوقی و جغرافیایی را در خود دارد. این مفهوم که از دیرباز یکی از عناصر بنیادی هویت انسانی بوده نه‌تنها مکانی برای زیست روزمره بلکه بستری تاریخی، فرهنگی و اجتماعی برای شکل‌گیری معنا و تعلق است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B2-%D8%B1%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  همچنین، وطن در لغت به محل تولد، رشد یا اقامت فرد گفته می‌شود<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%88%D8%B7%D9%86?q=%D9%88%D8%B7%D9%86 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن.]</ref>  و می‌تواند شامل روستا، شهر، کشور یا هر واحد جغرافیایی دیگر باشد.<ref>[http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاث‌آبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.]</ref> <br>

# دوم، نظریه‌ای که زندگی به‌تنهایی را کافی ندانسته و شرط می‌گذارد فرد با آن مکان پیوندهای طبیعی مانند تولد و پذیرش فرهنگ، دین و حقوق آن جامعه یا پیوندهای قراردادی داشته باشد؛

# سوم، رویکردی که این پیوند را به‌صورت نسبی می‌داند و تأکید می‌کند هرچه ریشه‌های وجودی فرد در جایی قوی‌تر باشد، حساسیت عاطفی و روانی او نسبت به آن مکان، حتی در صورت دوری از آن، پایدارتر و لطیف‌تر خواهد ماند، درست مانند پیوند یک انسان با پدر و مادر خود که هرگز به‌صورت گسسته نمی‌شود.<ref> [https://www.tebyan.net/news/514296/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.]</ref>

==اهمیت و جایگاه وطن==

در گفتمان‌های اجتماعی و رسانه‌ایِ معاصر، وطن به‌عنوان عامل همبستگی اجتماعی و هویت جمعی مطرح می‌شود. در شرایط بحران، به‌ویژه شرایط جنگی، این مفهوم با مشارکت‌های اجتماعی و کنش‌های جمعی مانند فعالیت‌های امدادی یا داوطلبانه از جمله اهدای خون همراه است.<ref>[https://farsnews.ir/Parasto/1775641284702339540/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%8 چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.]</ref>  وطن، همچنین، گاهی در پیوند با مفاهیمی مانند غرور، مسئولیت‌پذیری و تعهد اجتماعی مورد تأکید قرار می‌گیرد. در متون رسانه‌ای و اظهارنظرهای عمومی، برای بیان پیوند عاطفی میان فرد و سرزمین، گاه از استعاره‌هایی مانند «وطن به‌مثابۀ مادر» استفاده شده و این مفهوم با مقولاتی همچون فداکاری، دفاع و حفظ تمامیت سرزمینی ارتباط می‌یابد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1548217/%D8%AA%D8%A7-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%85 «تا آخرین قطرۀ خون‌مان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.]</ref>

==تفاوت وطن با مفاهیم مشابه==

# کشور: واحدی سیاسی-جغرافیایی با مرزهای مشخص، حکومت مرکزی و شناسایی بین‌المللی است و مفهومی حقوقی دارد.

# میهن: مفهومی هویتی و فرهنگی است که به تعلق ملی و جمعی اشاره داشته و بار عاطفی و ملی‌گرایانۀ بیشتری نسبت به وطن دارد.

# سرزمین: اصطلاحی جغرافیایی برای اشاره به یک قلمرو مشخص است که می‌تواند دارای پیوندهای تاریخی یا فرهنگی باشد.

# وطن: مفهومی شخصی‌تر و عاطفی‌تر بوده که به محل زندگی یا تعلق فرد اشاره داشته و می‌تواند زادگاه یا محل انتخابی اقامت باشد.<ref>[https://virgool.io/@zoghal/%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%87%D9%86-%D9%88%D8%B7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-j46smn5v4jbq «تفاوت بین مهین/ وطن/ کشور چیست؟»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

==رویکردها و دیدگاه‌های نظری درباره وطن==

در تحلیل مفهوم وطن، چند رویکرد اصلی وجود دارد:

# رویکرد زبان‌محور: زبان را عنصر اصلی شکل‌گیری هویت جمعی و انتقال حافظۀ تاریخی می‌داند.

# رویکرد فرهنگ‌محور: فرهنگ، شامل آداب، ارزش‌ها و نمادها را عامل پیوند اجتماعی معرفی می‌کند.

# رویکرد سیاسی-حقوقی: وطن را قلمرو حاکمیت سیاسی و چارچوب حقوق شهروندی تعریف می‌کند.

# رویکرد مکان‌محور: جغرافیا را بستر اصلی شکلگیری سایر مؤلفه‌های هویتی می‌داند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B2-%D8%B1%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

بازتاب این رویکردها در آثار ادبی نیز دیده می‌شود. برای مثال، در شاهنامه، وطن به‌معنای سرزمین ایران و موضوع دفاع از آن در برابر بیگانگان بارها مطرح شده است. در ادبیات غنایی و اقلیمی، وطن به‌عنوان زادگاه و محل خاطرات شخصی بازنمایی شده و عناصری مانند طبیعت، آب‌وهوا و دوستان در آن مورد توجه قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  در ادبیات مهاجرت، نویسنده در غیاب سرزمین مادری، وطن را در زبان و تخیل خود بازمی‌سازد و زبان به قلمرو تازه‌ای از معنا تبدیل می‌شود.<ref> [https://etelaat.news/news/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%B4%D9%82-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B7%D9%86%D8%8C-%D8%A8%D9%87%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%AF%DA%AF%DB%8C/ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.]</ref> <br>

دیدگاه عرفانی در این میان رویکردی متمایز دارد. در ادبیات صوفیانه، وطن به‌معنای عالم معنوی و بازگشت به مبدأ الهی تفسیر شده است. از این منظر، وطن حقیقی همان عالم روح یا عالم الهی بوده و جهان مادی محل اقامتی موقتی تلقی می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  مولانا در بیتی این اندیشه را به‌خوبی بیان کرده است: «از دم حب‌الوطن بگذر مه‌ایست / که وطن آنسوست جان اینسوی نیست».<ref>[https://www.masnavi.net/2/25/eng/4/2202/ «قصۀ آن آبگیر است ای عنود»، وب‌سایت مثنوی.]</ref>  در سنت مسیحی نیز تفکر مشابهی وجود دارد؛ آگوستین قدیس<ref>از تأثیرگذارترین فیلسوفان، الهی‌دانان و آباء کلیسا در اواخر باستان بود که پل ارتباطی میان اندیشه افلاطونی و کلام مسیحی ایجاد کرد.</ref>  گفته است: «آسمان وطن مشترک تمامی مسیحیان است».<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==پیشینۀ مفهوم وطن==

===در جهان===

مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، از قرن ۱۸ میلادی و هم‌زمان با شکل‌گیری دولت-ملت‌ها در اروپا گسترش یافت. پیش از آن، وفاداری بیشتر به دین، قبیله یا امپراتوری معطوف بود. پس از انقلاب‌هایی مانند انقلاب فرانسه (1789م)، مفهوم «ملت» و «وطن» اهمیت سیاسی یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی».]</ref>

مفهوم مدرن وطن در دورۀ قاجار و سپس در دوران مشروطه تحت تأثیر اندیشه‌های جدید سیاسی شکل گرفت. در این دوره، مفهوم ملت و دولت-ملت وارد گفتمان سیاسی و جایگزین ساختارهای پیشین شد.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref>  از جمله رویکردهای اصلی دربارۀ شکل‌گیری وطن در ایران، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

# رویکرد مدرن‌گرایانه: وطن را مفهومی وارداتی از غرب می‌داند که با جایگزینی «ملت» به‌جای «رعایا»،<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref>  تعریف جدیدی از سرزمین و هویت سیاسی شکل گرفته و در دورۀ پهلوی از طریق سیاست‌های زبانی، تاریخی و آموزشی تقویت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانه‌های مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> 

# رویکرد دیرینه‌گرا: برای وطن ریشه‌های تاریخی در فرهنگ ایران قائل است. این رویکرد، هویت ملی را امری فراتاریخی می‌داند اما به‌دلیل نادیده گرفتن تحولات عصر تجدد و گرایش به ذات‌گرایی مورد انتقاد است<ref>  [https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.]</ref> 

# رویکرد میانه: ترکیب تداوم تاریخی و شکل‌گیری مدرن را مطرح می‌کند.<ref>اشرف، مفاهیم و نظریه‌ها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.</ref>

در فقه اسلامی، وطن در احکام نماز و روزه نقش داشته و به محل اقامت فرد اشاره می‌کند. مهم‌ترین انواع آن عبارت‌اند از:

# وطن اصلی: محل تولد یا رشد اولیه فرد؛

# وطن حُکمی: محل اقامت طولانی بدون قصد دائمی.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%88%D8%B7%D9%86 «وطن»، ویکی شیعه.]</ref>

===وطن در آموزه‌ها و روایات اسلامی===

در آموزه‌های اسلامی و روایات، «وطن» حقیقتی طبیعی و مقدس دانسته شده است. علاقه به وطن، نشانهۀ شخصیت انسانی و مایهۀ آبادی شهرها شمرده می‌شود. به‌همین دلیل، حبّ وطن مذموم نبوده و دفاع از وطن در برابر دشمن، وظیفه‌ای شرعی و منطقی به شمار می‌رود زیرا وطن بستر حفظ ارزش‌ها و اعتقادات است. همچنین اگر در وطنی حق و حقیقت حاکم نباشد و انسان نتواند شخصیت دینی و ایدئولوژیک خود را حفظ کند، هجرت از آن جایز و گاه ضروری می‌شود؛ چنان‌که قرآن کریم مسلمانان صدر اسلام را به ترک وطن ناسازگار با ایمان و مهاجرت به سرزمینی که زمینۀ رشد معنوی فراهم باشد، فرمان داده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_97_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1 سورۀ نساء، آیۀ 97.]</ref>  علاوه بر آن، در نگاه اسلامی، وطن‌دوستی مطلوب است، مشروط به آن‌که وطن مانع تکامل روحی و پایبندی به حق نباشد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/514296/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.]</ref>

==وطن در ادبیات و هنر==

===تصویرسازی وطن در رسانه و هنر===

در رسانه‌های دیداری و هنری، «وطن» اغلب به‌عنوان مفهومی فراتر از مرزهای جغرافیایی بازنمایی شده و ابعادی عاطفی، فرهنگی و هویتی پیدا می‌کند. این مفهوم در بسترهای مختلف، به‌ویژه در شرایط بحرانی مانند جنگ، از طریق روایت‌های تصویری، مستندها و هنرهای شهری بازتولید می‌شود. تصویرسازی از وطن در این زمینه‌ها اغلب با تأکید بر عناصر مشترک جمعی همچون حافظه، سوگ، مقاومت و همبستگی شکل گرفته و رسانه‌ها نقش مهمی در تثبیت و انتقال این معانی ایفا می‌کنند. در چنین آثاری، فضاهای شهری، چهره‌ها و نمادهای بصری به ابزارهایی برای بازنمایی تجربۀ زیستۀ مردم و تقویت حس تعلق به وطن تبدیل می‌شوند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6538404/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%AF-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نام جاوید وطن به تصویر کشیده شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>

وطن‌دوستی به‌معنای پیوند عاطفی و مسئولیت‌پذیری فرد نسبت به سرزمین، فرهنگ، زبان و ارزش‌های مشترک است. این مفهوم در ادبیات فارسی از طریق ستایش سرزمین و بیان دلتنگی بازتاب یافته و زبان فارسی به‌عنوان مهم‌ترین ابزار حفظ حافظۀ تاریخی و هویتی ایرانیان شناخته می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286689/%D9%88%D8%B7%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%9B-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E «وطن‌دوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشه‌دار در هویت ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  عواملی مانند دوران رشد، پیشینۀ خانوادگی، سنت‌ها و تجربۀ مهاجرت در شکل‌گیری این تعلق عاطفی نقش دارند.<ref> [https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> در منابع دینی نیز به احترام به سرزمین، دفاع از آن و منع اخراج مردم از دیار آنها تأکید شده است.<ref>سورۀ ممتحنه، آیات 8 و 9.</ref> همچنین میان وطن‌دوستی به‌عنوان یک احساس طبیعی با ناسیونالیسم افراطی که رویکردی برتری‌طلب و حذف‌کننده دارد، تمایز قائل می‌شوند.<ref> [https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref>

==وطن و محیط‌زیست<ref group="دیدگاه">عنوان خوبی نیست. شما میتونید در ذیل همان دیدگاهی که جغرافیا رو معیار اصلی وطن میدونه این تهدیدها و چالش ها رو مطرح کنید در امتداد تبیین همان نظریه</ref>==

از مهم‌ترین مسائل مرتبط با وطن در زمان معاصر، بحران‌های زیست‌محیطی و سرزمینی است، از جمله فرسایش خاک، فرونشست زمین، خشک‌شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، بحران آب، بیابان‌زایی، کاهش پوشش جنگلی، افزایش ریزگردها و تهدید مهاجرت جمعیتی که این مسائل به‌عنوان تهدیدهایی برای پایداری سرزمین و در نهایت هویت ملی مطرح می‌شوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B2-%D8%B1%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند/ گودرز رشتیانی»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* قرآن کریم.

* اشرف، احمد، مفاهیم و نظریه‌ها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، به‌ترجمۀ حمید احمدی، تهران، نی، 1395ش.

* بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعۀ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، 1382ش.

* «تا آخرین قطرۀ خون‌مان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: 21 فروردین 1405ش.

* «تفاوت بین مهین/ وطن/ کشور چیست؟»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

* «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

* «جانفدای ایران»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: 19 فروردین 1405ش.

* چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: 19 فروردین 1405ش.

* «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ بارگذاری: 12 مرداد 1404ش.

* روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، 1403ش.

* «ریشۀ وطن»، وب‌سایت الکتاب، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

* شفیعی کدکنی، محمدرضا، صور خیال در شعر فارسی، تهران، نیل، 1350ش.

* کاشانی ثابت، فیروزه، افسانه‌های مرزی 1946-1804، به‌ترجمۀ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، 1389ش.

* «قصۀ آن آبگیر است ای عنود»، وب‌سایت مثنوی، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

* «نام جاوید وطن به تصویر کشیده شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: 31 تیر 1404ش.

* «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: 14 شهریور 1396ش.

* «وطن به‌مثابه جغرافیای پیوند/ گودرز رشتیانی»، وب‌سایت دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: 23 تیر 1404ش.

* «وطن در زبان‌های مختلف»، وب‌سایت in different languages، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

* «وطن‌دوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشه‌دار در هویت ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: 17 فروردین 1405ش.

* «وطن»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 25 فروردین 1405ش.

* «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: 25 فروردین 1405ش.