اقتصاد فرهنگ ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

خط ۵:

اقتصاد به‌معنای میانه‌روی در هر کار، در اصطلاح، شاخه‌ای از علوم اجتماعی است که به تحلیل فعالیت‌های فردی و جمعی مرتبط با تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می‌پردازد.<ref> هندرسن و کوانت، تئوری اقتصاد خرد، 1392ش، ص9.</ref> فرهنگ نیز کلیتی است مرکب از خصوصیات مادی، معنوی، فکری و احساسی در یک جامعه یا گروه که شامل [[هنرها]]، حالات [[زندگی]]، حقوق بنیادین فردی، نظام ارزشی، سنت‌ها و [[باورهای جامعه]] می‌شود.<ref>قلی‌زاده، آذر، جامعه‌شناسی فرهنگی، اصفهان، 1392ش، ص26.</ref> اقتصاد فرهنگ، دانشی میان‌رشته‌ای و نوین است که از یک طرف، دربرگیرندۀ اقتصاد، با تمامی مفاهیم آن بوده و از سوی دیگر در برگیرندۀ فرهنگ و موضوعات مرتبط با آن است. اقتصاد فرهنگ، با ارائۀ مدلی کارآمد، مسیر شکوفایی و [[رونق اقتصادی]]- فرهنگی را در جوامع هموار می‌سازد. با گسترش این دانش نوپدید، در بیشتر کشورهای صنعتی صادرات کالاهای فرهنگی و [[تولیدات فکری]]، به‌مراتب با اهمیت‌تر از صادرات کالاهای صنعتی متعارف تلقی شده و در اولویت جوامع [[توسعه‌یافته]] قرار گرفته است؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article%20117843.html مسعودی‌نیا و همکاران، «راهبردهای مؤثر بر تقویت ساختار اقتصاد فرهنگ ایران»، 1397ش، ص80.]</ref> برای مثال، آمارهای چند سال اخیر در برخی کشورها نشان می‌دهد که میزان فروش کالاهای فرهنگی در آنها، گاهی از میزان فروش اسلحه و تجهیزات نظامی فراتر رفته و گردش مالی بیشتری را به‌خود اختصاص داده است.<ref> [https://article.tebyan.net/181485/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%AD-%D8%AC%D8%B2%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF- «تشریح جزئیات همایش اقتصاد فرهنگ»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در این جوامع، صنایع فرهنگی در اولویت برنامه‌ریزی فرهنگی و نیز سبک [[زندگی]] مردم قرار گرفته است و تأثیر بسزایی در تولید ناخالص داخلی کشورها دارد.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article%20117843.html مسعودی‌نیا و همکاران، «راهبردهای مؤثر بر تقویت ساختار اقتصاد فرهنگ ایران»، 1397ش، ص80.]</ref> امروزه تحولات فعالیت‌های فرهنگی در جهان، نگاه اقتصادی به [[تولید]] کالاها و محصولات فرهنگی را اجتناب‌ناپذیر کرده است. در گذشته، هر آن‌چه در زمینۀ فرهنگی تولید می‌شد «اثر فرهنگی» نام داشت که ماهیتی منحصربه‌فرد، غیر قابل تکرار و غیر قابل تکثیر و انتشار داشتند، اما امروزه، اثر فرهنگی به «[[کالای فرهنگی]]» تبدیل شده که با توجه به نیاز مصرف‌کننده تولید می‌شود و برخلاف اثر فرهنگی، تنها برای ارضای ذوق هنرمند تولید نشده، بلکه بیشتر با هدف کسب درآمد و سود، خلق می‌شوند. در این تحول ذائقۀ مصرف‌کننده جایگزین بُعد زیبایی‌شناختی و هنری شده، فعالیت‌های مرتبط با تولید و مصرف کالاها و [[خدمات فرهنگی]] درون یک نظام اقتصادی، بخشی از معاملات اقتصادی در نظر گرفته شده و منطق بازار، ارزش آنها را تعیین می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص193.]</ref>

==پیشینه==

مفهوم «اقتصاد فرهنگ» از دهۀ 1960م، در سطح جهانی مطرح شد. بسیاری، نقطۀ آغازین اقتصاد فرهنگ در جهان را انتشار کتاب «هنرهای نمایشی- تناقض اقتصادی» اثر بامول و یوون می‌دانند که در سال 1966م منتشر شده و نشان داد که تا چه‌اندازه می‌توان با استفاده از ابزارهای معمول بررسی‌های اقتصادی، حوزۀ جدید اقتصاد فرهنگ را بررسی کرد. در سال 1973م، انجمنی به‌نام «اقتصاد فرهنگ» راه‌اندازی و در سال 1977م مجله‌ای اختصاصی در مورد اقتصاد حوزۀ فرهنگ و هنر تأسیس شد. نخستین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد فرهنگ در سال 1979م برگزار شد که در نتیجۀ آن، منابع و ادبیات مربوط به این رشته توسعه یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص195-196.]</ref> در طول این سال‌ها، بررسی اقتصادی فرهنگ و هنر در کشورهای توسعه‌یافته بسیار مورد توجه بوده، ادبیات روزافزونی دربارۀ ابعاد اقتصادی فعالیت‌های فرهنگی و هنری شکل گرفته و نیز مباحث آن در دانشگاه‌های مختلفی تدریس شده است. در ایران اما پیشینۀ اقتصاد فرهنگ، به بیش از دو دهه نمی‌رسد. در این مدت، اقتصاد فرهنگ در ایران، از نظر کمی و کیفی، در وضعیت مناسبی نبوده و مورد غفلت مسئولین و نظام کارشناسی [[حوزۀ فرهنگ]] قرار گرفته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص194.]</ref> تغییر نگرش نسبت به اقتصاد فرهنگ در ایران و کاهش آسیب‌های ناشی از آن، مستلزم فرهنگ‌سازی، ظرفیت‌سازی و مفهوم‌سازی جدیدی در نظام مدیریت کلان دستگاه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. این مهم، در سال 1381ش، با همت و پیگیری رهبر جمهوری اسلامی ایران به مسئلۀ اصلی تبدیل شده و طرح‌ها و نقشه‌هایی برای عملی شدن آن به تصویب رسیده است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص194.]</ref> برای مثال، مادۀ 410 قانون برنامۀ چهارم توسعه در راستای صیانت از هویت و [[فرهنگ اسلامی]]- ایرانی به اقداماتی اشاره کرده که دولت باید به‌منظور رونق اقتصاد فرهنگ عملی کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص197.]</ref> امروزه، فرهنگ و هنر به‌صورت عام و اقتصاد فرهنگ و [[هنر اسلامی|هنر]] به‌صورت خاص، بستری برای دیپلماسی فرهنگ‌بنیان هستند، زیرا رقابت با کشورهای دیگر بیش‌ازپیش به [[نفوذ فرهنگی]] وابسته شده و ایجاد امنیت نرم با فرهنگ و هنر همبسته شده است.<ref>[https://ircud.ir/fa/content/284084/%D8%AD%D9%88%D8%B2%DB%80-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85 «حوزۀ فرهنگ و هنر در ایران پسابرجام»، وب‌سایت مرکز رصد فرهنگی کشور.]</ref>

==بخش‌ها==

اقتصاد فرهنگ از نظر تقسیم‌بندی‌های موجود در ادبیات نظری آن، به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود:

@@ خط ۵: / خط ۵: @@
 اقتصاد به‌معنای میانه‌روی در هر کار، در اصطلاح، شاخه‌ای از علوم اجتماعی است که به تحلیل فعالیت‌های فردی و جمعی مرتبط با تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می‌پردازد.<ref> هندرسن و کوانت، تئوری اقتصاد خرد، 1392ش، ص9.</ref>  فرهنگ نیز کلیتی است مرکب از خصوصیات مادی، معنوی، فکری و احساسی در یک جامعه یا گروه که شامل [[هنرها]]، حالات [[زندگی]]، حقوق بنیادین فردی، نظام ارزشی، سنت‌ها و [[باورهای جامعه]] می‌شود.<ref>قلی‌زاده، آذر، جامعه‌شناسی فرهنگی، اصفهان، 1392ش، ص26.</ref>  اقتصاد فرهنگ، دانشی میان‌رشته‌ای و نوین است که از یک طرف، دربرگیرندۀ اقتصاد، با تمامی مفاهیم آن بوده و از سوی دیگر در برگیرندۀ فرهنگ و موضوعات مرتبط با آن است. اقتصاد فرهنگ، با ارائۀ مدلی کارآمد، مسیر شکوفایی و [[رونق اقتصادی]]- فرهنگی را در جوامع هموار می‌سازد. با گسترش این دانش نوپدید، در بیشتر کشورهای صنعتی صادرات کالاهای فرهنگی و [[تولیدات فکری]]، به‌مراتب با اهمیت‌تر از صادرات کالاهای صنعتی متعارف تلقی شده و در اولویت جوامع [[توسعه‌یافته]] قرار گرفته است؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article%20117843.html مسعودی‌نیا و همکاران، «راهبردهای مؤثر بر تقویت ساختار اقتصاد فرهنگ ایران»، 1397ش، ص80.]</ref>  برای مثال، آمارهای چند سال اخیر در برخی کشورها نشان می‌دهد که میزان فروش کالاهای فرهنگی در آنها، گاهی از میزان فروش اسلحه و تجهیزات نظامی فراتر رفته و گردش مالی بیشتری را به‌خود اختصاص داده است.<ref> [https://article.tebyan.net/181485/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%AD-%D8%AC%D8%B2%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF- «تشریح جزئیات همایش اقتصاد فرهنگ»، وب‌سایت تبیان.]</ref>  در این جوامع، صنایع فرهنگی در اولویت برنامه‌ریزی فرهنگی و نیز سبک [[زندگی]] مردم قرار گرفته است و تأثیر بسزایی در تولید ناخالص داخلی کشورها دارد.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article%20117843.html مسعودی‌نیا و همکاران، «راهبردهای مؤثر بر تقویت ساختار اقتصاد فرهنگ ایران»، 1397ش، ص80.]</ref>  امروزه تحولات فعالیت‌های فرهنگی در جهان، نگاه اقتصادی به [[تولید]] کالاها و محصولات فرهنگی را اجتناب‌ناپذیر کرده است. در گذشته، هر آن‌چه در زمینۀ فرهنگی تولید می‌شد «اثر فرهنگی» نام داشت که ماهیتی منحصربه‌فرد، غیر قابل تکرار و غیر قابل تکثیر و انتشار داشتند، اما امروزه، اثر فرهنگی به «[[کالای فرهنگی]]» تبدیل شده که با توجه به نیاز مصرف‌کننده تولید می‌شود و برخلاف اثر فرهنگی، تنها برای ارضای ذوق هنرمند تولید نشده، بلکه بیشتر با هدف کسب درآمد و سود، خلق می‌شوند. در این تحول ذائقۀ مصرف‌کننده جایگزین بُعد زیبایی‌شناختی و هنری شده، فعالیت‌های مرتبط با تولید و مصرف کالاها و [[خدمات فرهنگی]] درون یک نظام اقتصادی، بخشی از معاملات اقتصادی در نظر گرفته شده و منطق بازار، ارزش آنها را تعیین می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص193.]</ref>
 ==پیشینه==
 مفهوم «اقتصاد فرهنگ» از دهۀ 1960م، در سطح جهانی مطرح شد. بسیاری، نقطۀ آغازین اقتصاد فرهنگ در جهان را انتشار کتاب «هنرهای نمایشی- تناقض اقتصادی» اثر بامول و یوون می‌دانند که در سال 1966م منتشر شده و نشان داد که تا چه‌اندازه می‌توان با استفاده از ابزارهای معمول بررسی‌های اقتصادی، حوزۀ جدید اقتصاد فرهنگ را بررسی کرد. در سال 1973م، انجمنی به‌نام «اقتصاد فرهنگ» راه‌اندازی و در سال 1977م مجله‌ای اختصاصی در مورد اقتصاد حوزۀ فرهنگ و هنر تأسیس شد. نخستین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد فرهنگ در سال 1979م برگزار شد که در نتیجۀ آن، منابع و ادبیات مربوط به این رشته توسعه یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص195-196.]</ref>   در طول این سال‌ها، بررسی اقتصادی فرهنگ و هنر در کشورهای توسعه‌یافته بسیار مورد توجه بوده، ادبیات روزافزونی دربارۀ ابعاد اقتصادی فعالیت‌های فرهنگی و هنری شکل گرفته و نیز مباحث آن در دانشگاه‌های مختلفی تدریس شده است. در ایران اما پیشینۀ اقتصاد فرهنگ، به بیش از دو دهه نمی‌رسد. در این مدت، اقتصاد فرهنگ در ایران، از نظر کمی و کیفی، در وضعیت مناسبی نبوده و مورد غفلت مسئولین و نظام کارشناسی [[حوزۀ فرهنگ]] قرار گرفته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص194.]</ref>   تغییر نگرش نسبت به اقتصاد فرهنگ در ایران و کاهش آسیب‌های ناشی از آن، مستلزم فرهنگ‌سازی، ظرفیت‌سازی و مفهوم‌سازی جدیدی در نظام مدیریت کلان دستگاه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. این مهم، در سال 1381ش، با همت و پیگیری رهبر جمهوری اسلامی ایران به مسئلۀ اصلی تبدیل شده و طرح‌ها و نقشه‌هایی برای عملی شدن آن به تصویب رسیده است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص194.]</ref>   برای مثال، مادۀ 410 قانون برنامۀ چهارم توسعه در راستای صیانت از هویت و [[فرهنگ اسلامی]]- ایرانی به اقداماتی اشاره کرده که دولت باید به‌منظور رونق اقتصاد فرهنگ عملی کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/344552/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D ناظمی اردکانی و صیادی، «بررسی وضعیت مؤلفه‌های اقتصاد فرهنگ در ایران»، 1393ش، ص197.]</ref>   امروزه، فرهنگ و هنر به‌صورت عام و اقتصاد فرهنگ و [[هنر اسلامی|هنر]] به‌صورت خاص، بستری برای دیپلماسی فرهنگ‌بنیان هستند، زیرا رقابت با کشورهای دیگر بیش‌ازپیش به [[نفوذ فرهنگی]] وابسته شده و ایجاد امنیت نرم با فرهنگ و هنر همبسته شده است.<ref>[https://ircud.ir/fa/content/284084/%D8%AD%D9%88%D8%B2%DB%80-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85 «حوزۀ فرهنگ و هنر در ایران پسابرجام»، وب‌سایت مرکز رصد فرهنگی کشور.]</ref>
 ==بخش‌ها==
 اقتصاد فرهنگ از نظر تقسیم‌بندی‌های موجود در ادبیات نظری آن، به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود: