صفحهای تازه حاوی «جایگزین=مراسم نخل برداری|بندانگشتی|مراسم نخلبرداری ظهر روز عاشورا در حسینه شاهولی تفت {{درشت|'''آیین نخل گردانی؛'''}} مراسم آیینی ویژهٔ روز عاشورا در برخی مناطق ایران. آیین نخلگردانی، مراسم آیینی ویژه روز عاشو...» ایجاد کرد |
جز حمید فاضل صفحهٔ آیین نخلگردانی را به نخلگردانی منتقل کرد |
||
| (۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =مراسم نخل برداری.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =مراسم نخلبرداری ظهر روز عاشورا در حسینه شاهولی تفت | |||
| image_alt ==مراسم نخل برداری | |||
| فایل پادکست =آیین نخلگردانی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =7/79 | |||
| تاریخ پادکست =31-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
== | | نخستین کاربرد = | ||
مراسم | | ریشه واژه = | ||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''نخلگردانی؛'''}} مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین. | |||
== نامگذاری | نخلگردانی، آیین ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]] است که نماد سوگواری برای [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخلهای چوبی سیاهپوش و آذینبسته با مشارکت جوانان و همراه با [[سینهزنی]]، [[زنجیرزنی]]، [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محلهها و اماکن مذهبی به گردش در میآیند. قدمت این آیین به پیش از دوره [[صفویه]] بازمیگردد و در شهرهایی مانند [[یزد]]، سمنان و [[کاشان]] و برخی مناطق [[خراسان]] برگزار میشود. برخی باورهای عامیانه دربارهٔ [[شفا]] و [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] نیز، این آیین سنتی را پشتیبانی میکند. | ||
درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا | |||
== تاریخچه == | |||
مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با [[ورود اسلام به ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> و بهعنوان نمادی از [[سوگواری]] در روز [[عاشورا]] شناخته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخلگردانی را به دورههای پیش از [[صفویه]] بازمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخلبندی و نخلگردانی از بدعتهای صفویان در [[ایران]] است.<ref>آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.</ref> | |||
== نامگذاری == | |||
درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت [[نخل|درخت خرما]] در [[فرهنگ ایرانی|فرهنگ ایرانیان]] دانستهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> | |||
== ساختار و اجزاء نخل == | == ساختار و اجزاء نخل == | ||
نخل، سازهای چوبی به شکل مکعبمستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار میگیرد.<ref> | نخل، سازهای چوبی به شکل مکعبمستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار میگیرد.<ref>بلوکباشی، نخلگردانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.</ref> چارچوب اصلی نخل از نوعی چوببست با یک کفبند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک به هم متصل شده، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخلهای چوبی را سازههای مشبکی از جنس چوب تشکیل دادهاند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | ||
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | |||
== اجرای مراسم | == اجرای مراسم == | ||
[[پرونده:NakhlBardari Taft,Yazd,Iran.jpg|جایگزین=نخل گردانی در تفت|بندانگشتی|آزین بندی و نخل گردانی در روز عاشورا، در تفت]] | [[پرونده:NakhlBardari Taft,Yazd,Iran.jpg|جایگزین=نخل گردانی در تفت|بندانگشتی|آزین بندی و نخل گردانی در روز عاشورا، در تفت]] | ||
مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا | مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از: | ||
# | # آذینبندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> در آذینبندی، انواع پارچههای سیاه و شالهای رنگی به نخل بسته میشوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا | # بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]های عزاداری بسته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# نخلگردانی: در روز [[عاشورا]] نخل در | # نخلگردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در میآید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل میکنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در گذرگاهها و محلهها عبور میدهند. همچنین در برخی موارد این نخلها را به مکانهای خاصی مانند [[زیارتگاه]]، [[امامزاده]]، [[مجلس عزاداری]] و [[روضهخوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.</ref> | ||
# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا | # بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
# مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن | # مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، [[اسپند دود کردن|دودکردن اسپند]]، [[سینهزنی]] و [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
== شهرهای میزبان | == شهرهای میزبان == | ||
[[پرونده:Nakhl-kasha.jpg|جایگزین=آیین نخل گردانی در کاشان|بندانگشتی|آیین نخلگردانی در هیئت حسینی نخل کاشان]] | [[پرونده:Nakhl-kasha.jpg|جایگزین=آیین نخل گردانی در کاشان|بندانگشتی|آیین نخلگردانی در هیئت حسینی نخل کاشان]] | ||
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری | آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای [[خراسان جنوبی|جنوب خراسان]]، [[سمنان]]، [[دامغان]]، [[خمین]]، [[قم]]، [[کاشان]]، [[ابیانه]]، خور و بیابانک، [[زواره]]، [[اردستان]] و [[نائین]] برگزار میشود. معروفترین و باشکوهترین مراسم نخلگردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار میشود؛ بهگونهای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخلگردانی آن میشناسند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
== باورهای عامیانه == | == باورهای عامیانه == | ||
نخلگردانی | نخلگردانی میان مردم، با باورها و سنتهایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخلگردانی و عبور زن [[نازایی|نازا]] از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها میشود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه میشود که صاحبخانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا [[شمع]] روشن میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.</ref> | ||
== کارکرد == | == کارکرد == | ||
بازنمایی تشییع پیکر | بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخلگردانی، سبب زندهماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم میکند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخلآرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژهای است که به یک خانواده مشخص، محول میشود. مراسم نخلگردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیتپذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۳۹: | خط ۶۸: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، | * «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
* آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، مؤلف، ۱۳۱۷ش. | |||
* بلوکباشی، علی، نخلگردانی؛ نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰ش. | |||
* جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، مجله معرفت، ش۱۵۱، تیر ۱۳۸۹ش. | |||
* زارعزاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعهشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش. | * زارعزاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعهشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش. | ||
* محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. | * محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. | ||
* «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش. | * «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
