پرش به محتوا

حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حذف رده‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:حنا1.jpg|بندانگشتی|318x318پیکسل|گیاه حنا]]
{{جعبه اطلاعات مفهوم
<big>'''حنا؛''' گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.</big>
| تصویر            =حنا1.jpg|بندانگشتی|318x318پیکسل
| زیرنویس تصویر    =گیاه حنا
| image_alt        =
| فایل پادکست      =حنا.ogg
| حجم فایلپادکست    =9/38
| تاریخ پادکست      =31-1-1405
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''حنا؛''' گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.}}


حنا از دیرباز به‌عنوان یك نوع رنگ و یكی از لوازم آرایشی و بهداشتی در جهان به شمار می‏رود. از قدیم حنا در آداب و رسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از عید نوروز از حنا برای زیبایی و خودآرایی استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت قلم آرایش زنان بوده است. در طب سنتی از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.
حنا از دیرباز به‌عنوان یک نوع رنگ و یکی از [[لوازم آرایشی]] و بهداشتی در جهان به‌شمار می‌رود. از قدیم حنا در [[آداب]] و رسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از [[عید نوروز]] از حنا برای [[زیبایی]] و [[خودآرایی]] استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت قلم آرایش زنان بوده است. در [[طب سنتی]] از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.
==تاریخچه==
 
تاریخ استفاده از حنا به دورۀ نوسنگی (7000 سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی‌ استفاده می‌کردند و یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص134- 135.] </ref> امروزه حنا از مصر و هند به دیگر کشورها گسترش پیدا کرده است و بیشتر خانم‌ها از آن استفاده می‌کنند.<ref>.[https://jadvalyab.ir/blog/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%A2%D9%86/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»،.وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>  
== تاریخچه ==
==حنا در دوره‌های مختلف تاریخ ایران==
تاریخ استفاده از حنا به دورهٔ نوسنگی (۷۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی استفاده می‌کردند یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص134- 135.]</ref> امروزه حنا از مصر و هند به دیگر کشورها گسترش پیدا کرده است و بیشتر خانم‌ها از آن استفاده می‌کنند.<ref>.[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»،.وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>
از سدۀ ده میلادی در ایران حنا کشت شده است. گران شدن حنا در روزگار مغول از وجود حنا در آن زمان دلالت می‌کند. در سدۀ هفده میلادی، حنا از مهمترین محصولات کشاورزی ایران بوده است.<ref>.[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.]</ref> استفاده از حنا در دورۀ صفویه را مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران گزارش داده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6596 «حنا»، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج1، ص6596.]</ref> در اوایل عصر قاجار حنا بستن امری ضروری تلقی می‌شد.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.] </ref>
 
==گیاه حنا==
== حنا در دوره‌های مختلف تاریخ ایران ==
گیاه حنا درخت یا درختچه‌ای با برگ‌های بیضی و نوک‌تیز است که طول برگ‌های آن سه تا چهار سانتی‌متر و عرض آن یک سانتی‌متر است. حنا گل‌های کوچک سفید یا صورتی زیبایی دارد. درختچه‌های حنا معمولاً خار ندارند. برگ حنا اصلی‌ترین قسمت قابل استفادۀ این گیاه به شمار می‌آید که دارای رنگدانه است.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%A2%D9%86/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.] </ref>  
از سدهٔ ده میلادی در ایران حنا کشت شده است. گران شدن حنا در روزگار مغول از وجود حنا در آن زمان دلالت می‌کند. در سدهٔ هفده میلادی، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران بوده است.<ref>.[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.]</ref> استفاده از حنا در دورهٔ صفویه را مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران گزارش داده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/6596 «حنا»، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج1، ص6596.]</ref> در اوایل عصر قاجار حنا بستن امری ضروری تلقی می‌شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
==حنای ایرانی==
 
مرکز کشت حنا در ایران، کرمان به‌ویژه بم و بهرام‌آباد و بخش‌هایی از مناطق جنوب به‌خصوص هرمزگان است <ref>.[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.]</ref> و حنای نرماشیر در استان کرمان به‌عنوان بهترین نوع حنا معرفی می‌شود. رده‌های بعدی حنای مرغوب به ترتیب در یزد، کرمان و بم قرار دارد.<ref>«[http://medicalpdf.ir/?x=0&y=0&s=%D8%AD%D9%86%D8%A7%DB%8C+ حنا طبیعی – حنا هندی»، وب‌سایت مدیکال پی دی اف.] </ref> کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی و برخی کشورهای عربی و همسایه‌های شمالی ایران مقصد صادرات حنای جنوب کرمان هستند.<ref> [https://tosebrand.ir/the-henna-of-southern-kerman-is-exported-under-the-yazd-brand/ «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند.]</ref>  
== گیاه حنا ==
==انواع حنا از لحاظ رنگ==
گیاه حنا درخت یا درختچه‌ای با برگ‌های بیضی و نوک‌تیز است که طول برگ‌های آن سه تا چهار سانتی‌متر و عرض آن یک سانتی‌متر است. حنا گل‌های کوچک سفید یا صورتی زیبایی دارد. درختچه‌های حنا معمولاً خار ندارند. برگ حنا اصلی‌ترین قسمت قابل استفادهٔ این گیاه به‌شمار می‌آید که دارای رنگدانه است.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>
حنا از لحاظ رنگ به مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید با خارج کردن ماده‌ای به نام لاوسون که در حنای طبیعی وجود دارد به دست می‌آید. در تولید این محصول، به علت حذف احتمالی مواد دیگر، خاصیت اصلی آن از بین می‌رود؛ اما به هر حال این حنا نیز برای تقویت پوست و مو مفید است.<ref>.[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
 
==انواع حنا از لحاظ کاربرد==
== حنای ایرانی ==
===حنای معمولی===
مرکز کشت حنا در ایران، کرمان به‌ویژه بم و بهرام‌آباد و بخش‌هایی از مناطق جنوب به‌خصوص هرمزگان است<ref>.[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.]</ref> و حنای نرماشیر در استان کرمان به‌عنوان بهترین نوع حنا معرفی می‌شود. رده‌های بعدی حنای مرغوب به ترتیب در یزد، کرمان و بم قرار دارد.<ref>«[http://medicalpdf.ir/?x=0&y=0&s=حنای+ حنا طبیعی – حنا هندی»، وب‌سایت مدیکال پی‌دی‌اف.]</ref> کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی و برخی کشورهای عربی و همسایه‌های شمالی ایران مقصد صادرات حنای جنوب کرمان هستند.<ref>[https://tosebrand.ir/the-henna-of-southern-kerman-is-exported-under-the-yazd-brand/ «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند.]</ref>
کاربرد حنای معمولی، رنگ کردن مو است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.] </ref>
 
===حنای عربی===
== انواع حنا از لحاظ رنگ ==
حنای عربی برای طراحی دست به کار می‌رود. یکی از طرح‌های اصلی، طرح دست و چشم است که به منظور محافظت از چشم زخم طراحی می‌شود. طرح‌های گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان نیز از دیگر نقوش طراحی حنا روی دست است.<ref> .[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> این حنا به رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود و کاربرد آن در حنابندان است. حنای عربی ماندگاری زیادی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://aradbranding.com/fa/arabic-henna/ «حنا عربی؛ مشکی قهوه‌ای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وب‌سایت آراد براندینگ.]</ref>  
حنا از لحاظ رنگ به مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید با خارج کردن ماده‌ای به نام لاوسون که در حنای طبیعی وجود دارد به دست می‌آید. در تولید این محصول، به علت حذف احتمالی مواد دیگر، خاصیت اصلی آن از بین می‌رود؛ اما به هر حال این حنا نیز برای تقویت پوست و مو مفید است.<ref>.[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
===حنای هندی===
 
== انواع حنا از لحاظ کاربرد ==
=== حنای معمولی ===
کاربرد حنای معمولی، رنگ کردن مو است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>
 
=== حنای عربی ===
حنای عربی برای طراحی دست به کار می‌رود. یکی از طرح‌های اصلی، طرح دست و چشم است که به منظور محافظت از چشم زخم طراحی می‌شود. طرح‌های گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان نیز از دیگر نقوش طراحی حنا روی دست است.<ref>.[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> این حنا به رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود و کاربرد آن در حنابندان است. حنای عربی ماندگاری زیادی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://aradbranding.com/fa/arabic-henna/ «حنا عربی؛ مشکی قهوه‌ای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وب‌سایت آراد براندینگ.]</ref>
 
=== حنای هندی ===
حنای هندی از محبوب‌ترین نوع حنا است که برای طراحی ناخن، دست‌ها و تقویت موی سر کاربرد دارد. حنای هندی بیشتر برای طراحی دست و ناخن کاربرد دارد و بدون ترکیب با مواد دیگر به‌راحتی می‌توان رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد کرد.<ref>.[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>
حنای هندی از محبوب‌ترین نوع حنا است که برای طراحی ناخن، دست‌ها و تقویت موی سر کاربرد دارد. حنای هندی بیشتر برای طراحی دست و ناخن کاربرد دارد و بدون ترکیب با مواد دیگر به‌راحتی می‌توان رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد کرد.<ref>.[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>


==طراحی با حنا==
== طراحی با حنا ==
[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]
[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]
مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست بدن است که قدمت پنج هزار ساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و بعضی از شهرها و روستاهای جنوبی ایران وجود دارد. طرح حنای ایرانی در قالب نقوش زیبا به فرهنگ‌های دیگر انتقال پیدا کرده است. در طرح‌‌ حنای ایرانی نقوش برگرفته از طبیعت مانند طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد. این نقوش نماد عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت و قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند.<ref>.[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>  
مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست بدن است که قدمت پنج هزار ساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و بعضی از شهرها و روستاهای جنوبی ایران وجود دارد. طرح حنای ایرانی در قالب نقوش زیبا به فرهنگ‌های دیگر انتقال پیدا کرده است. در طرح حنای ایرانی نقوش برگرفته از طبیعت مانند طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد. این نقوش نماد عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت و قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند.<ref>.[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>
مهندی با ایجاد طرحی موقت در پوست، سبب زیبایی و تزیین آن می‌شود، این هنر به‌ جهت صرفۀ اقتصادی طرفدران مختلفی در جامعه دارد، بیشترین کاربرد مهندی در عروسی‌ و حنابندان است.<ref>.[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>  
مهندی با ایجاد طرحی موقت در پوست، سبب زیبایی و تزیین آن می‌شود، این هنر به جهت صرفهٔ اقتصادی طرفدران مختلفی در جامعه دارد، بیشترین کاربرد مهندی در عروسی و حنابندان است.<ref>.[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>


==خواص درمانی حنا==
== خواص درمانی حنا ==
حنا در درمان بعضی از بیماری‌ها مؤثر است:
حنا در درمان بعضی از بیماری‌ها مؤثر است:
بهبود زخم‌ها؛
بهبود زخم‌ها؛
رفع بی‌خوابی؛  
رفع بی‌خوابی؛
تسکین دردهای مختلف مانند سردرد و دردهای پیش از قاعدگی؛
تسکین دردهای مختلف مانند سردرد و دردهای پیش از قاعدگی؛
تنظیم‌کنندۀ فشارخون؛
تنظیم‌کنندهٔ فشارخون؛
مؤثر در سم‌زدایی بدن؛
مؤثر در سم‌زدایی بدن؛
مؤثر در پایین آوردن تب.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%81-%D8%A2%D9%86/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>  
مؤثر در پایین آوردن تب.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>
در پژوهش‌های نوین آثار مهم درمانی دیگری برای حنا ثابت شده است که عبارت‌اند از: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، ضد باکتری، برطرف کنندۀ عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=%D8%AD%D9%86%D8%A7 بالایی‌کهنموئی و دیگران، «بررسي گياه حنا در طب سنتي ايران و مطالعات جديد»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref>
در پژوهش‌های نوین آثار مهم درمانی دیگری برای حنا ثابت شده است که عبارت‌اند از: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، ضد باکتری، برطرف کنندهٔ عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی‌کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref>
حنا خواص مهمی برای پوست دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از: خاصیت ضد آفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضد قارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.] </ref> به‌خاطر اینکه حنا خاصیت خنک‌کنندگی دارد، مردم بیابان‌نشین از آن درکف دست و پا بسیار استفاده کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه جهت بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز، مورد استفاده بوده است.<ref> [https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>
حنا خواص مهمی برای پوست دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضد قارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> به‌خاطر اینکه حنا خاصیت خنک‌کنندگی دارد، مردم بیابان‌نشین از آن درکف دست و پا بسیار استفاده کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه جهت بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز، مورد استفاده بوده است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>
==خواص حنا برای مو==
 
=== خواص حنا برای مو ===
برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو عبارت‌اند از:
برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو عبارت‌اند از:
*تقویت مو؛
* تقویت مو؛
*ترمیم و بازسازی موها؛
* ترمیم و بازسازی موها؛
*آبرسانی و نرمی مو؛
* آبرسانی و نرمی مو؛
*درمان شوره و شپش؛
* درمان شوره و شپش؛
*تعادل چربی سر؛
* تعادل چربی سر؛
*درمان موخوره.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
* درمان موخوره.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
 
== پاک کردن حنا از مو ==
حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری زیادی روی مو دارد؛ اما با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو کم‌کم از بین می‌رود، برای از بین بردن سریع رنگ حنا نیز می‌توان از دکوپاژ مو استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
 
== حنا در باور و فرهنگ مردم ایران ==
حنا در باور ایرانیان، هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/مدل-تزیین-حنا-مراسم-حنابندان/ «۵۵مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> همچنین در فرهنگ ایرانیان حنا گیاهی مقدس به‌شمار می‌آید و دلیل آن، خاستگاه مذهبی این گیاه است.<ref>«[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در فرهنگ مردم ایران از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام درآوردن لباس عزای نزدیکان عزادار<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و در ختنه‌سوران، پیش از ختنه‌کردن<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> استفاده می‌کردند.
 
== کارکرد آیینی حنا ==
=== حنابدان عروسی ===
جشن حنابندان یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج است.<ref>رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.</ref> حنابندان آیینی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و نشانهٔ شادمانی اطرافیان برای عروس و داماد و خانوادهٔ آنها است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ملاک در انتخاب زنی که برای حنابستن دست عروس تعیین می‌شود،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> میزان عفت و دینداری، سعادت او در زندگی خانوادگی و نجابت وی است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی جهت بخت‌گشایی استفاده می‌کنند.<ref>رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.</ref>
 
=== حنابندان شب عملیات ===
حنا بستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی نوعی آیین سنتی ـ مذهبی محسوب می‌شد. رزمندگان قبل از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>


==پاک کردن حنا از مو==
== خودآرایی با حنا در چارچوب خانواده ==
حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری زیادی روی مو دارد؛ اما با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو کم‌کم از بین می‌رود، برای از بین بردن سریع رنگ حنا نیز می‌توان از دکوپاژ مو استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
دین اسلام پیوسته به آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده و افزایش محبت بین زن و شوهر توصیه کرده است.<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/20248/111439/31092/نقش-زن-و-شوهر-در-رشد-و-كمال-يكديگر «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وب‌سایت مرسلات.]</ref> بر همین اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
==حنا در باور و فرهنگ مردم ایران==
حنا در باور ایرانیان، هدیه‌ای بهشتی و نشانۀ شادی، مهر و کامیابی است.<ref> [https://www.tasvirezendegi.com/%D9%85%D8%AF%D9%84-%D8%AA%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AD%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86/ «۵۵مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref>  همچنین در فرهنگ ایرانیان حنا گیاهی مقدس به شمار می‌آید و دلیل آن، خاستگاه مذهبی این گیاه است.<ref>«[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.] </ref> در فرهنگ مردم ایران از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام درآوردن لباس عزای نزدیکان عزادار <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/%D8%AD%D9%86%D8%A7 حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و در ختنه‌سوران، پیش از ختنه‌کردن<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.] </ref>  استفاده می‌کردند.


==کارکرد آیینی حنا==
== سایر خواص حنا ==
حنا در فرهنگ ایرانی کاربردهای آیینی مختلفی دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از:
مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 .سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
===حنابدان عروسی===
جشن حنابندان يكي از مهمترين آيين‌هاي ازدواج است.<ref>  رفیع‌فر و کماللو، «بررسي آيين حنابندان از ديرباز تاكنون»، 1393ش، ص27و37.</ref>  حنابندان آیینی برای تقسیم شادی با خانوادۀ عروس و داماد و نشانۀ شادمانی اطرافیان برای عروس و داماد و خانوادۀ آنها است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/%D8%AD%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.] </ref> ملاک در انتخاب زنی که برای حنابستن دست عروس تعیین می‌شود،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/%D8%AD%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.] </ref>  میزان عفت و دینداری، سعادت او در زندگی خانوادگی و نجابت وی است.<ref> [https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.] </ref>  در این مراسم، دختر و پسر جوان از حناي عروسی جهت بخت‌گشايي استفاده مي‌كنند.<ref>  رفیع‌فر و کماللو، «بررسي آيين حنابندان از ديرباز تاكنون»، 1393ش، ص27و37.</ref>


===حنابندان شب عملیات===
== عوارض حنا ==
حنا بستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی نوعی آیین سنتی ـ مذهبی محسوب می‌شد. رزمندگان قبل از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/%D8%AD%D9%86%D8%A7 حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref> [https://pgolf.ir/news-golf/note/%D8%AC%D8%B4%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B4%D8%AF/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>
استعمال حنا برای بعضی افراد ممکن است حساسیت ایجاد کند. به همین علت آزمایش آن روی پوست ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>
==خودآرایی با حنا در چارچوب خانواده==
دين اسلام پیوسته به آراستگي زن و شوهر و تأثیر آن بر تحكيم بنيان خانواده و افزايش محبت بين زن و شوهر توصیه کرده است. <ref> [http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/20248/111439/31092/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%88%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%8A%D9%83%D8%AF%D9%8A%DA%AF%D8%B1 «نقش زن و شوهر در رشد و كمال يكديگر»، وب‌سایت مرسلات.]</ref> بر همین اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/%D8%AD%D9%86%D8%A7 حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>


==سایر خواص حنا==
== حنا در آموزه‌های دینی ==
مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 .سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref>  در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
حنابستن دست و پاها و خضاب‌کردن موی سر و ریش از توصیه‌های دینی و از دیرباز میان مسلمانان مرسوم بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به همین خاطر، دانشمندان طب سنتی، حنا را «سید ریاحین» نامیدند.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.]</ref> حضرت ابراهیم اولین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. پیامبراسلام و برخی امامان نیز به حنا خضاب می‌کردند و خاستگاه حنا را بهشت می‌دانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/حنا?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌تا، ج1، ص282.]</ref> در روایات خواص متعددی همچون عفت در روابط زوجین،<ref>«[https://hadana.ir/آداب-و-خواص-رنگ-کردن-با-حنا-در-روایات/ آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، روییدن و رشد مو، بوی خوش، آرامش،<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html .ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref> پیشگیری از جذام، آکله و برص<ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> ذکر شده است. همچنین در روایتی ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا بیش از انفاق در راه خدا ذکر شده است.<ref>.[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref>
==عوارض حنا==
استعمال حنا برای بعضی افراد ممکن است حساسیت ایجاد کند. به همین علت آزمایش آن روی پوست ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>
==حنا در آموزه‌های دینی==
حنابستن دست و پاها و خضاب‌کردن موی سر و ریش از توصیه‌های دینی و از دیرباز میان مسلمانان مرسوم بوده است. <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/%D8%AD%D9%86%D8%A7 حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به همین خاطر، دانشمندان طب سنتی، حنا را «سید ریاحین» نامیدند. <ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=%D8%AD%D9%86%D8%A7 بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسي گياه حنا در طب سنتي ايران و مطالعات جديد»، 1398ش، ص59.]</ref> حضرت ابراهیم اولین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. پیامبراسلام و برخی امامان نیز به حنا خضاب می‌کردند و خاستگاه حنا را بهشت می‌دانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/%D8%AD%D9%86%D8%A7?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌تا، ج1، ص282.]</ref> در روایات خواص متعددی همچون عفت در روابط زوجین،<ref>«[https://hadana.ir/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B5-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA/ آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، روییدن و رشد مو، بوی خوش، آرامش <ref> [https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html .ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref>، پیشگیری از جذام، آکله <ref group="یادداشت"> بیماری پوستی که به سرعت پوست و گوشت را می‌خورد. ([https://eslamdaro.com/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A2%DA%A9%D9%90%D9%84%D9%87-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D9%90%DA%A9%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA/ «علل آکله یا اکله بنا به روایات»، وب‌سایت اسلام دارو.]) </ref> و برص <ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> ذکر شده است. همچنین در روایتی ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا بیش از انفاق در راه خدا ذکر شده است.<ref> .[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref>


==حنا در ادبیات فارسی==
== حنا در ادبیات فارسی ==
در سده‌های مختلف از واژۀ حنا در آثار منثور و منظوم استفاده‌ شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/%D8%AD%D9%86%D8%A7 حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
در سده‌های مختلف از واژهٔ حنا در آثار منثور و منظوم استفاده شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خود، در وصف آرایش‌کردن آرایشگر با حنا، چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 .بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.]</ref>
بیدل دهلوی (1133-1054) <ref group="یادداشت"> شاعر هندی که علاوه بر دیوان شعر، آثاری در نثر هم دارد. ([https://ganjoor.net/bidel «بیدل دهلوی»، وب‌سایت گنجور.])</ref> در یکی از غزلیات خود، در وصف آرایش‌کردن آرایشگر با حنا، چنین سروده است:<ref> [https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 .بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|مشاطۀ شوخی‌که به دستت دل ما بست |   می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست}}
  {{ب|مشاطهٔ شوخی‌که به دستت دل ما بست | می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست}}
  {{ب|زین نور که از شمع سرانگشت تو گل ‌کرد  | تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست}}
  {{ب|زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد | تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست}}
  {{ب|بیدل ‌تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ |   شیرازۀ دیوان تو امروز حنا بست.}}
  {{ب|بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ | شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست.}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


==حکم فقهی استفاده از حنا==
== حکم فقهی استفاده از حنا ==
از آن جا که رنگ حنا مانع رسیدن آب نیست، برای وضو و غسل اشكالی ایجاد نمی‌‌كند.<ref>«[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/%d9%85%d8%b3%d8%ad-%d9%85%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a8%d9%84%d9%86%d8%af/ آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> از نظر فقهی استفاده از حنا و سایر رنگ‌ها در حال جنابت و حیض کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> برخی فقها، خضاب كردن با حنا در حال احرام را اگر جنبه زينت داشته باشد، جايز نمی‌دانند.<ref> [https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/%D8%AD%D9%86%D8%A7 «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله‌العظمی‌ مکارم شیرازی.]</ref>
از آن جا که رنگ حنا مانع رسیدن آب نیست، برای وضو و غسل اشکالی ایجاد نمی‌کند.<ref>«[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> از نظر فقهی استفاده از حنا و سایر رنگ‌ها در حال جنابت و حیض کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> برخی فقها، خضاب کردن با حنا در حال احرام را اگر جنبه زینت داشته باشد، جایز نمی‌دانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.]</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش
* «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
* «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
* ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمهٔ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۶۹ش.
* بالایی‌کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
* بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
* «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.
* حسینی، زهرا، «حنا»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
* «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.
* رفیع‌فر، جلال‌الدین و کماللو، خدیجه، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش
* زرگر، زهره، «تاریخچهٔ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
* سامعی، مریم، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
* سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعهٔ موردی حنا و نمک»، گنجینهٔ اسناد، سال بیست و پنجم، شمارهٔ ۳، پاییز۱۳۹۴ش.
* سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
* «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲خرداد ۱۴۰۲ش.
* عباسی‌دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
* علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
* کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، ۱۳۸۹ش.
* مستغفری، جعفربن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمهٔ یعقوب مراغی، بی‌جا، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
* مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز «حنا» آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر۱۳۹۹ش.
* میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارهٔ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
{{پایان منابع}}
ویکی ر
 
<big>'''حنا'''</big>؛ گیاهی کهن با کاربردهای صنعتی، آرایشی و درمانی.<br>
 
حنا، گیاهی است که از برگِ آن، رنگ تولید می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  درختچۀ حنا، برگ‌هایی شبیه به برگ انار، گل‌های سفید و خوش‌بو دارد. برای تولید حنا، برگ‌های خشک‌شده این درختچه را آسیاب کرده و از گَرد تولیدشده، برای رنگ کردن موی سر، ناخن، دست و پا استفاده می‌کنند.<ref> [https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AD%D9%86%D8%A7 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  این گَرد سبزرنگ، کاربردهای طبی و صنعتی نیز دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
==واژه‌شناسی==
درختچۀ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه؛ <br>
عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶۸.</ref>  حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه ارقان.</ref>
==زیستگاه==
گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی از مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.</ref> 
==پیشینه==
پیشینۀ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>  علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام<ref>علامۀ حلی، تذکرۀ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ <br>
طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref>  به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref><br>
 
متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد.<ref>جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref>  از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref>  و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹-۸۰.</ref>  نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  در اوایل دورۀ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت.<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref>  در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref>  رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref>  این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref> 
==کاربرد==
حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ <br>
عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref>  گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ <br>
جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ <br>
میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref><br>
بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینۀ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br>
سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33.
Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.
</ref> <br>
حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br>
فروتن، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref>
حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ <br>
ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref>  از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)،<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref>  درمان [[شپش]] و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)،<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹-۲۱۰.</ref>  مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref>  از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref>  امروزه نیز از حنا در تهیۀ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>
 
==حنا در ادبیات فارسی==
حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامۀ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ <br>
گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ <br>
انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref><br>
واژه حنا، در ادبیات رسمی ایرانیان، یعنی نظم و نثر آنها نیز حضور داشته است. برای مثال، رودکی، در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، سایت گنجور.]</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|لاله میان کشت بخندد همی ز دور|چون پنجۀ عروس به حنّا شده خضیب}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 


==یادداشت‌ها==
فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:<ref> [https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، سایت گنجور.]</ref> <br>
<references group="یادداشت" />  
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام|هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
 
==منابع==  
==منابع==
* ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
*«آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا، تاریخ بازدید: 22 تیر 1402ش
* ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
*«آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 22 تیر 1402ش.
* المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمۀ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
*«آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بازدید: 22 تیر 1402ش.
* انوری، محمد، دیوان، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
*ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمۀ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، 1369ش.
* تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره 3، ۱۳۶۶ش.
*بالایی‌کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسي گياه حنا در طب سنتي ايران و مطالعات جديد»، مجلۀ طب سنتی اسلام و ایران، شمارۀ 1، 1398ش.
* جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
*بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 1 تیر 1402ش.
* جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
*«جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1401ش.
* جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
*حسینی، زهرا، «حنا»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 28 دی 1398ش.
* حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
*«حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1400ش.
* حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
*
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
*رفیع‌فر، جلال‌الدین و کماللو، خدیجه ، «بررسي آيين حنابندان از ديرباز تاكنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره 4، پاییز و زمستان 1393ش
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، روزنه، 1377ش.
*زرگر، زهره، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: 20 اردیبهشت 1402ش.
* رودکی، قصاید و قطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
*«زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله العظمی‌ مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 22 تیر 1402ش.
* زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
*سامعی، مریم، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1398ش.
* ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمۀ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
*سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنی ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، گنجینۀ اسناد، سال بیست و پنجم،  شمارۀ ۳،  پاییز1394ش.
* سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به‌تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
*سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
* سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمۀ محمد مهریار، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
*«طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ ، تاریخ بازدید: 22خرداد 1402ش.
* سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره 16، ۱۳۴۲ش.
*عباسی‌دمشهری، رحمت الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارۀ11، زمستان 1386ش.
* سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
*«علل آکله یا اکله بنا به روایات»، وب‌سایت اسلام دارو، تاریخ بازدید: 1 تیر 1402ش.
* طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
*علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1398ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
*کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، 1389ش.
* علامۀ حلی، حسن، تذکرۀ الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۴ق.
*مستغفری، جعفربن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمۀ یعقوب مراغی، بی‌جا، مؤمنین، 1385ش.
* علیزاده، مهبانو، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
*مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 8 آذر1399ش.
* عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامۀ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
*میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: 22 خرداد 1402ش.
* عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
*«۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: 22 تیر 1402ش.
* گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
* فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س 6، شماره 64، ۱۳۶۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
* Bașer, K. H. C. et al., Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
* Schlimmer, J. L., Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970
ویکی ز

نسخهٔ کنونی تا ۲ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۸

حنا
گیاه حنا


حنا؛ گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.

حنا از دیرباز به‌عنوان یک نوع رنگ و یکی از لوازم آرایشی و بهداشتی در جهان به‌شمار می‌رود. از قدیم حنا در آداب و رسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از عید نوروز از حنا برای زیبایی و خودآرایی استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت قلم آرایش زنان بوده است. در طب سنتی از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.

تاریخچه

تاریخ استفاده از حنا به دورهٔ نوسنگی (۷۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی استفاده می‌کردند یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند.[۱] امروزه حنا از مصر و هند به دیگر کشورها گسترش پیدا کرده است و بیشتر خانم‌ها از آن استفاده می‌کنند.[۲]

حنا در دوره‌های مختلف تاریخ ایران

از سدهٔ ده میلادی در ایران حنا کشت شده است. گران شدن حنا در روزگار مغول از وجود حنا در آن زمان دلالت می‌کند. در سدهٔ هفده میلادی، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران بوده است.[۳] استفاده از حنا در دورهٔ صفویه را مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران گزارش داده‌اند.[۴] در اوایل عصر قاجار حنا بستن امری ضروری تلقی می‌شد.[۵]

گیاه حنا

گیاه حنا درخت یا درختچه‌ای با برگ‌های بیضی و نوک‌تیز است که طول برگ‌های آن سه تا چهار سانتی‌متر و عرض آن یک سانتی‌متر است. حنا گل‌های کوچک سفید یا صورتی زیبایی دارد. درختچه‌های حنا معمولاً خار ندارند. برگ حنا اصلی‌ترین قسمت قابل استفادهٔ این گیاه به‌شمار می‌آید که دارای رنگدانه است.[۶]

حنای ایرانی

مرکز کشت حنا در ایران، کرمان به‌ویژه بم و بهرام‌آباد و بخش‌هایی از مناطق جنوب به‌خصوص هرمزگان است[۷] و حنای نرماشیر در استان کرمان به‌عنوان بهترین نوع حنا معرفی می‌شود. رده‌های بعدی حنای مرغوب به ترتیب در یزد، کرمان و بم قرار دارد.[۸] کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی و برخی کشورهای عربی و همسایه‌های شمالی ایران مقصد صادرات حنای جنوب کرمان هستند.[۹]

انواع حنا از لحاظ رنگ

حنا از لحاظ رنگ به مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید با خارج کردن ماده‌ای به نام لاوسون که در حنای طبیعی وجود دارد به دست می‌آید. در تولید این محصول، به علت حذف احتمالی مواد دیگر، خاصیت اصلی آن از بین می‌رود؛ اما به هر حال این حنا نیز برای تقویت پوست و مو مفید است.[۱۰]

انواع حنا از لحاظ کاربرد

حنای معمولی

کاربرد حنای معمولی، رنگ کردن مو است.[۱۱]

حنای عربی

حنای عربی برای طراحی دست به کار می‌رود. یکی از طرح‌های اصلی، طرح دست و چشم است که به منظور محافظت از چشم زخم طراحی می‌شود. طرح‌های گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان نیز از دیگر نقوش طراحی حنا روی دست است.[۱۲] این حنا به رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود و کاربرد آن در حنابندان است. حنای عربی ماندگاری زیادی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند.[۱۳]

حنای هندی

حنای هندی از محبوب‌ترین نوع حنا است که برای طراحی ناخن، دست‌ها و تقویت موی سر کاربرد دارد. حنای هندی بیشتر برای طراحی دست و ناخن کاربرد دارد و بدون ترکیب با مواد دیگر به‌راحتی می‌توان رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد کرد.[۱۴]

طراحی با حنا

طراحی با حنا روی دست

مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست بدن است که قدمت پنج هزار ساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و بعضی از شهرها و روستاهای جنوبی ایران وجود دارد. طرح حنای ایرانی در قالب نقوش زیبا به فرهنگ‌های دیگر انتقال پیدا کرده است. در طرح حنای ایرانی نقوش برگرفته از طبیعت مانند طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد. این نقوش نماد عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت و قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند.[۱۵] مهندی با ایجاد طرحی موقت در پوست، سبب زیبایی و تزیین آن می‌شود، این هنر به جهت صرفهٔ اقتصادی طرفدران مختلفی در جامعه دارد، بیشترین کاربرد مهندی در عروسی و حنابندان است.[۱۶]

خواص درمانی حنا

حنا در درمان بعضی از بیماری‌ها مؤثر است: بهبود زخم‌ها؛ رفع بی‌خوابی؛ تسکین دردهای مختلف مانند سردرد و دردهای پیش از قاعدگی؛ تنظیم‌کنندهٔ فشارخون؛ مؤثر در سم‌زدایی بدن؛ مؤثر در پایین آوردن تب.[۱۷] در پژوهش‌های نوین آثار مهم درمانی دیگری برای حنا ثابت شده است که عبارت‌اند از: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، ضد باکتری، برطرف کنندهٔ عفونت‌های قارچی.[۱۸] حنا خواص مهمی برای پوست دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضد قارچی.[۱۹] به‌خاطر اینکه حنا خاصیت خنک‌کنندگی دارد، مردم بیابان‌نشین از آن درکف دست و پا بسیار استفاده کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه جهت بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز، مورد استفاده بوده است.[۲۰]

خواص حنا برای مو

برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو عبارت‌اند از:

  • تقویت مو؛
  • ترمیم و بازسازی موها؛
  • آبرسانی و نرمی مو؛
  • درمان شوره و شپش؛
  • تعادل چربی سر؛
  • درمان موخوره.[۲۱]

پاک کردن حنا از مو

حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری زیادی روی مو دارد؛ اما با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو کم‌کم از بین می‌رود، برای از بین بردن سریع رنگ حنا نیز می‌توان از دکوپاژ مو استفاده کرد.[۲۲]

حنا در باور و فرهنگ مردم ایران

حنا در باور ایرانیان، هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.[۲۳] همچنین در فرهنگ ایرانیان حنا گیاهی مقدس به‌شمار می‌آید و دلیل آن، خاستگاه مذهبی این گیاه است.[۲۴] در فرهنگ مردم ایران از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام درآوردن لباس عزای نزدیکان عزادار[۲۵] و در ختنه‌سوران، پیش از ختنه‌کردن[۲۶] استفاده می‌کردند.

کارکرد آیینی حنا

حنابدان عروسی

جشن حنابندان یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج است.[۲۷] حنابندان آیینی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و نشانهٔ شادمانی اطرافیان برای عروس و داماد و خانوادهٔ آنها است.[۲۸] ملاک در انتخاب زنی که برای حنابستن دست عروس تعیین می‌شود،[۲۹] میزان عفت و دینداری، سعادت او در زندگی خانوادگی و نجابت وی است.[۳۰] در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی جهت بخت‌گشایی استفاده می‌کنند.[۳۱]

حنابندان شب عملیات

حنا بستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی نوعی آیین سنتی ـ مذهبی محسوب می‌شد. رزمندگان قبل از اعزام به خط، مو و ریش خود را[۳۲] به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.[۳۳]

خودآرایی با حنا در چارچوب خانواده

دین اسلام پیوسته به آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده و افزایش محبت بین زن و شوهر توصیه کرده است.[۳۴] بر همین اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا استفاده می‌کردند.[۳۵]

سایر خواص حنا

مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند.[۳۶] در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.[۳۷]

عوارض حنا

استعمال حنا برای بعضی افراد ممکن است حساسیت ایجاد کند. به همین علت آزمایش آن روی پوست ضروری است.[۳۸]

حنا در آموزه‌های دینی

حنابستن دست و پاها و خضاب‌کردن موی سر و ریش از توصیه‌های دینی و از دیرباز میان مسلمانان مرسوم بوده است.[۳۹] به همین خاطر، دانشمندان طب سنتی، حنا را «سید ریاحین» نامیدند.[۴۰] حضرت ابراهیم اولین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. پیامبراسلام و برخی امامان نیز به حنا خضاب می‌کردند و خاستگاه حنا را بهشت می‌دانستند.[۴۱] در روایات خواص متعددی همچون عفت در روابط زوجین،[۴۲] روشنی چشم، روییدن و رشد مو، بوی خوش، آرامش،[۴۳] پیشگیری از جذام، آکله و برص[۴۴] ذکر شده است. همچنین در روایتی ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا بیش از انفاق در راه خدا ذکر شده است.[۴۵]

حنا در ادبیات فارسی

در سده‌های مختلف از واژهٔ حنا در آثار منثور و منظوم استفاده شده است.[۴۶] بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خود، در وصف آرایش‌کردن آرایشگر با حنا، چنین سروده است:[۴۷]

مشاطهٔ شوخی‌که به دستت دل ما بست می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست
زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست
بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست.


حکم فقهی استفاده از حنا

از آن جا که رنگ حنا مانع رسیدن آب نیست، برای وضو و غسل اشکالی ایجاد نمی‌کند.[۴۸] از نظر فقهی استفاده از حنا و سایر رنگ‌ها در حال جنابت و حیض کراهت دارد.[۴۹] برخی فقها، خضاب کردن با حنا در حال احرام را اگر جنبه زینت داشته باشد، جایز نمی‌دانند.[۵۰]

پانویس

  1. ↑ عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص134- 135.
  2. ↑ .زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»،.وب‌سایت جدول‌یاب.
  3. ↑ .عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.
  4. ↑ «حنا»، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج1، ص6596.
  5. ↑ علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  6. ↑ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.
  7. ↑ .عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.
  8. ↑ «حنا طبیعی – حنا هندی»، وب‌سایت مدیکال پی‌دی‌اف.
  9. ↑ «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند.
  10. ↑ .مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.
  11. ↑ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.
  12. ↑ .میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.
  13. ↑ «حنا عربی؛ مشکی قهوه‌ای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وب‌سایت آراد براندینگ.
  14. ↑ .«طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.
  15. ↑ .میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.
  16. ↑ .میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.
  17. ↑ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.
  18. ↑ بالایی‌کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.
  19. ↑ مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.
  20. ↑ میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.
  21. ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.
  22. ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.
  23. ↑ «۵۵مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.
  24. ↑ «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.
  25. ↑ حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  26. ↑ علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  27. ↑ رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.
  28. ↑ سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
  29. ↑ سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
  30. ↑ «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.
  31. ↑ رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.
  32. ↑ حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  33. ↑ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.
  34. ↑ «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وب‌سایت مرسلات.
  35. ↑ حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  36. ↑ .سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.
  37. ↑ علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  38. ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.
  39. ↑ حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  40. ↑ بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.
  41. ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌تا، ج1، ص282.
  42. ↑ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا.
  43. ↑ .ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.
  44. ↑ کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.
  45. ↑ .مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.
  46. ↑ حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
  47. ↑ .بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.
  48. ↑ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.
  49. ↑ «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.
  50. ↑ «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.

منابع

  • «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش
  • «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
  • «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمهٔ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۶۹ش.
  • بالایی‌کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
  • بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
  • «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.
  • حسینی، زهرا، «حنا»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
  • «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.
  • رفیع‌فر، جلال‌الدین و کماللو، خدیجه، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش
  • زرگر، زهره، «تاریخچهٔ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
  • سامعی، مریم، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعهٔ موردی حنا و نمک»، گنجینهٔ اسناد، سال بیست و پنجم، شمارهٔ ۳، پاییز۱۳۹۴ش.
  • سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲خرداد ۱۴۰۲ش.
  • عباسی‌دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
  • علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
  • کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، ۱۳۸۹ش.
  • مستغفری، جعفربن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمهٔ یعقوب مراغی، بی‌جا، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
  • مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز «حنا» آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر۱۳۹۹ش.
  • میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارهٔ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
  • «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.

ویکی ر

حنا؛ گیاهی کهن با کاربردهای صنعتی، آرایشی و درمانی.

حنا، گیاهی است که از برگِ آن، رنگ تولید می‌کنند.[۱] درختچۀ حنا، برگ‌هایی شبیه به برگ انار، گل‌های سفید و خوش‌بو دارد. برای تولید حنا، برگ‌های خشک‌شده این درختچه را آسیاب کرده و از گَرد تولیدشده، برای رنگ کردن موی سر، ناخن، دست و پا استفاده می‌کنند.[۲] این گَرد سبزرنگ، کاربردهای طبی و صنعتی نیز دارد.[۳]

واژه‌شناسی

درختچۀ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است.[۴] حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.[۵]

زیستگاه

گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی از مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.[۶]

پیشینه

پیشینۀ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.[۷] علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام[۸] به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.[۹]

متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد.[۱۰] از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده[۱۱] و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند.[۱۲] نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.[۱۳] در اوایل دورۀ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت.[۱۴] در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان.[۱۵] رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت.[۱۶] این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت.[۱۷] به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.[۱۸]

کاربرد

حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.[۱۹] گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند.[۲۰]

بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینۀ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.[۲۱]

حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد.[۲۲]

حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند.[۲۳] از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)،[۲۴] درمان شپش و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)،[۲۵] مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد.[۲۶] از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.[۲۷] امروزه نیز از حنا در تهیۀ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.[۲۸]

حنا در ادبیات فارسی

حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد).[۲۹] دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند.[۳۰]

واژه حنا، در ادبیات رسمی ایرانیان، یعنی نظم و نثر آنها نیز حضور داشته است. برای مثال، رودکی، در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:[۳۱]

لاله میان کشت بخندد همی ز دورچون پنجۀ عروس به حنّا شده خضیب


فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:[۳۲]

بر دست حنا بسته نهد پای به هر گامهر کس که تماشاگه او زیر چناری است


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.
  2. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.
  3. ↑ علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  4. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه؛
    عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶۸.
  5. ↑ دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه ارقان.
  6. ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.
  7. ↑ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.
  8. ↑ علامۀ حلی، تذکرۀ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛
    طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.
  9. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.
  10. ↑ جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.
  11. ↑ ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.
  12. ↑ سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹-۸۰.
  13. ↑ علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  14. ↑ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.
  15. ↑ جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.
  16. ↑ تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.
  17. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.
  18. ↑ تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.
  19. ↑ جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛
    عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.
  20. ↑ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛
    جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛
    میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.
  21. ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛
    سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.
  22. ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛
    فروتن، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.
  23. ↑ المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛
    ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.
  24. ↑ Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.
  25. ↑ حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹-۲۱۰.
  26. ↑ جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.
  27. ↑ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.
  28. ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.
  29. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.
  30. ↑ عفیفی، فرهنگ‌نامۀ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛
    گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛
    انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.
  31. ↑ رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، سایت گنجور.
  32. ↑ فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، سایت گنجور.

منابع

  • ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
  • ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
  • المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمۀ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
  • انوری، محمد، دیوان، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
  • تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره 3، ۱۳۶۶ش.
  • جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
  • جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
  • جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
  • حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
  • حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، روزنه، 1377ش.
  • رودکی، قصاید و قطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
  • زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
  • ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمۀ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
  • سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به‌تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
  • سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمۀ محمد مهریار، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
  • سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره 16، ۱۳۴۲ش.
  • سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
  • طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
  • عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
  • علامۀ حلی، حسن، تذکرۀ الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۴ق.
  • علیزاده، مهبانو، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
  • عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامۀ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
  • عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
  • گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
  • فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
  • فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س 6، شماره 64، ۱۳۶۴ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
  • میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
  • Bașer, K. H. C. et al., Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
  • Schlimmer, J. L., Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970

ویکی ز

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=حنا&oldid=47494»