ایران‌پدیا

حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۳: خط ۳:
| زیرنویس تصویر    =گیاه حنا
| زیرنویس تصویر    =گیاه حنا
| image_alt        =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =
| فایل پادکست      =حنا.ogg
| حجم فایلپادکست    =
| حجم فایلپادکست    =9/38
| تاریخ پادکست      =
| تاریخ پادکست      =31-1-1405
| زیرنویس عنوان    =
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان اصلی        =
خط ۱۴۸: خط ۱۴۸:
* «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
* «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
ویکی ر
<big>'''حنا'''</big>؛ گیاهی کهن با کاربردهای صنعتی، آرایشی و درمانی.<br>
حنا، گیاهی است که از برگِ آن، رنگ تولید می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  درختچۀ حنا، برگ‌هایی شبیه به برگ انار، گل‌های سفید و خوش‌بو دارد. برای تولید حنا، برگ‌های خشک‌شده این درختچه را آسیاب کرده و از گَرد تولیدشده، برای رنگ کردن موی سر، ناخن، دست و پا استفاده می‌کنند.<ref> [https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AD%D9%86%D8%A7 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  این گَرد سبزرنگ، کاربردهای طبی و صنعتی نیز دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
==واژه‌شناسی==
درختچۀ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه؛ <br>
عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶۸.</ref>  حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه ارقان.</ref>
==زیستگاه==
گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی از مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.</ref> 
==پیشینه==
پیشینۀ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>  علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام<ref>علامۀ حلی، تذکرۀ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ <br>
طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref>  به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref><br>
 
متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد.<ref>جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref>  از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref>  و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹-۸۰.</ref>  نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  در اوایل دورۀ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت.<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref>  در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref>  رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref>  این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref> 
==کاربرد==
حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ <br>
عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref>  گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ <br>
جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ <br>
میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref><br>
بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینۀ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br>
سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33.
Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.
</ref> <br>
حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br>
فروتن، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref>
حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ <br>
ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref>  از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)،<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref>  درمان [[شپش]] و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)،<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹-۲۱۰.</ref>  مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref>  از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref>  امروزه نیز از حنا در تهیۀ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>
==حنا در ادبیات فارسی==
حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامۀ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ <br>
گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ <br>
انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref><br>
واژه حنا، در ادبیات رسمی ایرانیان، یعنی نظم و نثر آنها نیز حضور داشته است. برای مثال، رودکی، در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، سایت گنجور.]</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|لاله میان کشت بخندد همی ز دور|چون پنجۀ عروس به حنّا شده خضیب}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 
فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:<ref> [https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، سایت گنجور.]</ref> <br>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام|هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
* ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
* المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمۀ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
* انوری، محمد، دیوان، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
* تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره 3، ۱۳۶۶ش.
* جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
* جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
* جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
* حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
* حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، روزنه، 1377ش.
* رودکی، قصاید و قطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
* ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمۀ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
* سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به‌تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
* سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمۀ محمد مهریار، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
* سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره 16، ۱۳۴۲ش.
* سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
* طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* علامۀ حلی، حسن، تذکرۀ الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۴ق.
* علیزاده، مهبانو، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامۀ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
* عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
* گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
* فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س 6، شماره 64، ۱۳۶۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
* میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
* Bașer, K. H. C. et al., Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
* Schlimmer, J. L., Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970
ویکی ز
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/حنا»