امام محمد باقر: تفاوت میان نسخه‌ها

محمد بن علی (علیه السلام) فرزند [[علی بن الحسین]] و اُمّ‌عبدالله، فاطمه [[بنت الحسن]]، است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص331 (پاورقی)؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> وی نخستین کسی است که هم از طرف پدر (علی بن الحسین) و هم از طرف مادر (فاطمه بنت الحسن، که به گفتهٔ [[امام صادق]]، نمونه‌اش در [[آل‌حسن]] یافت نمی‌شود<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص51.</ref>) فاطمی – علوی است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص285؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص343.</ref> کنیه‌اش، أبوجعفر<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> و القابش، امین، شاهد، شبیه،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص53-54.</ref> صابر، شاکر، هادی<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1379ق، ج2، ص320؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص423؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> و به واسطهٔ کثرت سجود و وسعت علم و شکافتن علوم، باقر نامیده شده است.<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> لقب مشهورش [[باقرالعلوم]] است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص331 (پاورقی).</ref> وی از نظر شکل ظاهری و خصلت‌های نیکو، شبیه [[حضرت محمد]] بود.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص57.</ref> امام محمد بن علی، در روز شنبه، دوشنبه یا [[جمعه]]، سوم [[صفر]]<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> یا اول یا بیست‌ودوم [[رجب]] سال 56<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص52.</ref> یا 57<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> یا ۵۸ هجری،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337.</ref> اواخر حکومت معاویه<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص53.</ref> در [[مدینه]]<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> پای به جهان گذاشت و در 57<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337 و 338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262.</ref> یا 58<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص286.</ref> یا ۷۳ سالگی<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> در مدینه،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص305.</ref> در روز دوشنبه هفتم ذیحجه<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص226؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص450.</ref> یا هفتم [[ربیع الأول]] یا هفتم [[ربیع الثانی]] سال ۱۱۳، ۱۱۴،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص286عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص343.</ref> ۱۱۵، ۱۱۶، 117<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص449-450.</ref> یا ۱۱۸ هجری<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص427؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص449-450.</ref> در دورهٔ حکومت هشام بن عبدالملک<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص226.</ref> توسط ابراهیم بن ولید<ref>طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۶؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۱۰.</ref> به‌واسطه زهر، مسموم شد و در [[بقیع]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص227.</ref> در کنار [[امام حسن|حسن بن علی]] و [[علی بن الحسین]] مدفون شد.<ref>نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۰۴ق، ص ۶۱؛ کلینی، الکافی، ۱۳۸۸ق، ج۲، ص۳۷۲؛ طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۶؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۱۴ق، ص۶۹۱</ref> محمد بن علی دو سال و چند ماه،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337.</ref> ۳ یا 4<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> یا ۵ سال<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص61 و 65.</ref> را با [[حسین بن علی]] بوده، در [[کربلا]] حضور داشته و حوادث روز [[عاشورا]] و سپس [[اسارت]] [[اهل بیت]] پیامبر را از نزدیک مشاهده و گزارش کرده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1379ق، ج2، ص320؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص285.</ref> ۳۴،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص61.</ref> 35<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201.</ref> یا ۳۸ سال<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> را با پدرش، [[علی بن الحسین]] گذرانده و 18<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص305.</ref> یا ۱۹ سال و چند ماه<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337و 338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص267.</ref> نیز دوران امامتش پس از [[علی بن الحسین]] بوده است. محمد بن علی، تمام عمر خود را در [[مدینه]] گذراند<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص21 و 63.</ref> و طی این مدت، با معاویه بن أبی‌سفیان، یزید بن معاویة، معاویة بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک ین مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز،<ref group="یادداشت">عمر بن عبدالعزیز، طی دو سال خلافتش، لعن و سبّ بر [[امام علی|علی]] را قدغن و کتابت احادیث نبوی و تاریخ‌نگاری را آزاد کرد، همچنین پرداختن سهم [[اهل بیت]] از بیت المال، اختصاص [[خمس]] به [[بنی‌هاشم]] و عودت [[فدک]] به بنی‌فاطمه، از خدمات اوست. (نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیّع و امامان، 1384ش، ص186؛ حمیری، قرب الأسناد، ص772؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص320)</ref> یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص338؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص32-33 و 283.</ref> معاصر بوده است. وی دارای ۶ فرزند (۴ پسر و ۲ دختر)<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> یا ۷ فرزند (۵ پسر و ۲ دختر) به نام [[امام صادق|جعفر]]، عبدالله (مادرشان اُمّ فَروَه بنت قاسم بن محمد بن أبی‌بکر)، علی، زینب، اُمّ سَلَمَه (مادرشان اُمّ‌ولد = کنیز)، ابراهیم و عبیدالله (مادرشان اُمّ‌حکیم)<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428؛ منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص228.</ref> بوده است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص270؛ منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص228؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص179.</ref>

امام باقر را دانشمند، اهل عبادت و مورد اعتماد و ثقه می‌دانستند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص203.</ref> عالمان در محضر او احساس کوچکی می‌کردند<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، 1427ق، ص423؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص177.</ref> و خود را به مثابه دانش‌آموزی در برابر استادی کامل پنداشته و وی را واسِعُ‌العلم و وافِرُالحلم می‌دانستند.<ref>ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۴، ص۲۷۸؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص289.</ref> در علم و دین، زهد و فضیلت،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص261؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167-168.</ref> و آگاهی نسبت به سنت، [[علوم قرآن]]، سیره،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص261 و 265.</ref> [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، [[کلام]] و احکام حلال و حرام،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص168.</ref> سرآمد تمام [[بنی‌هاشم]] بوده و مقام علمی و اخلاقی او مورد تصدیق همگان بود،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344.</ref> تا جایی که محضر درس او همواره مملُوّ از علمای تمامی بلاد، از [[حجاز]] و [[عراق]] و [[خراسان]] بود که از خرمن دانش او بهره می‌بردند،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص288-290.</ref> زیرا او را دارای علم و عمل، آقایی و شرف، رفتار صحیح، وثاقت و متانت که اهلیّت برای خلافت دارد، می‌پنداشتند.<ref>ذهبی، سِیَر أعلام النُبَلاء، 1401ق، ج4، ص402؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص289.</ref>

امام باقر با وجود شرایط نامساعد سیاسی و مذهبی حاکم بر زمانهٔ خود، با اتّخاذ شیوهٔ [[تقیه|تقیّه]]، که امام باقر آن را دین خود و پدرانش معرفی می‌کرد<ref>قاضی نعمان، دعائم الإسلام، 1383ق، ج1، ص95؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص318.</ref> و یکی از اصولی‌ترین سپرهای [[شیعه]] برای صیانتِ خود از ظلم و جور بیدادگران زمانهٔ خود بود،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص318.</ref> در قبال خلفای مروانی، برای نجات مذهب تشیع و استحکام پایه‌ها و مبانی آن، مبادرت به کادرسازی کرده و با نشر معارف شیعه، به بازسازی و گسترش تشیع پرداخت.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص170.</ref> و این‌گونه با تبیین جایگاه علمی اهل بیت، و پی‌ریزی بنیان‌های فکری مکتب تشیع،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص62؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص172.</ref> جنبش علمی دامنه‌داری را آغاز کرد و موجبات تأسیس دانشگاه بزرگ اسلامی را در عهد فرزندش، [[جعفر بن محمد]] فراهم آورد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص306.</ref> امام باقر با تدریس در [[مسجد النبی]]، هزاران نفر از اندیشمندان در حوزه‌های مختلف را از اقصی نقاط سرزمین‌های اسلامی، از [[حجاز]] و [[کوفه]] و [[بصره]] و واسِط، گِرد خود جمع نموده<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص63.</ref> و جویندگان علم را از [[دانش]] خود سیراب می‌کرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص62؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص170-171.</ref> احادیث و روایات باقی‌مانده از محمد بن علی، تا بدان حد فراوان است که تا آن روزگار از هیچ‌یک از امامانِ پیشین سابقه نداشته است.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344.</ref> پس از مدتی و تنها در [[کوفه]]، ۹۰۰ عالم بر فراز [[منبر]]، سخنان او و فرزندش، [[امام صادق]]، را بازگو می‌کردند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207.</ref> این دو امام، مذاهب شیعه و سنی را به‌گونه‌ای تحت تأثیر افکار و اندیشه‌های خود قرار داده بودند که پایه‌گذاران چهار مکتب فقهی مهم [[اهل سنت]] از چشمهٔ جوشان [[دانش]] امام باقر بهره‌مند شده<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص188.</ref> و بازماندگان صحابه، بزرگان تابعین، رؤسای [[مذاهب فقهی اسلامی]]، معالم و احکام دینی خود را از او روایت کرده‌اند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> [[ابوحنیفه]]، از امامان اهل تسنن، از او حدیث نقل می‌کرد.<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، 1427ق، ص423؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص203.</ref> در این دوره، ۶۰۰۰ کتاب به نگارش درآمد که ۴۰۰ کتاب، به عنوان «[[اُصول أربعمأة»]] در مجامع حدیثی شیعه، اشتهار یافته است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207.</ref>

پس از علی بن أبی‌طالب، بخش عمده‌ای از روایات فقهی، تاریخی، [[سیرۀ نبوی]] و [[علوی، تفسیری]] و اخلاقی شیعه، از امام پنجم و ششم صادر شده است،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص291، 302-307.</ref> به گونه‌ای که چندین هزار روایت در منابع حدیثی شیعه و سنی از امام باقر نقل شده است.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص324-325.</ref> یک کتاب تفسیر نیز به محمد بن علی، منسوب است.<ref>ابن‌ندیم، الفهرست، 1366ش، ص۵۹؛ شریف القرشی، حیاة الامام المحمد الباقر، 1397ق، ج۱، ص۱۷۴.</ref>