ویرایش متن |
|||
| (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =حکومتهای شیعه در ایران.png | |||
| زیرنویس تصویر =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل | |||
| image_alt =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل | |||
| فایل پادکست =حکومتهای شیعه در ایران.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =10/7 | |||
| تاریخ پادکست =11-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|حکومتهای شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولتهای شیعی با گرایش زیدی، اسماعیلی و دوازدهامامی در ایران. | '''{{درشت|حکومتهای شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولتهای شیعی با گرایش زیدی، اسماعیلی و دوازدهامامی در ایران. | ||
| خط ۱۵: | خط ۴۵: | ||
== علویان طبرستان == | == علویان طبرستان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱.png|جایگزین=گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان|بندانگشتی|گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان]] | |||
حکومت [[علویان طبرستان]] در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به [[شمال ایران]] و در منطقهٔ [[طبرستان]]/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان [[امام حسن مجتبی]]، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان [[زیدیه|تشیع زیدی]] بود از سده چهارم هجری که حکومت آلبویه پایهگذاری شد، اقتدار خود را بهعنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.</ref> | حکومت [[علویان طبرستان]] در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به [[شمال ایران]] و در منطقهٔ [[طبرستان]]/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان [[امام حسن مجتبی]]، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان [[زیدیه|تشیع زیدی]] بود از سده چهارم هجری که حکومت آلبویه پایهگذاری شد، اقتدار خود را بهعنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.</ref> | ||
| خط ۳۵: | خط ۶۶: | ||
== آلبویه == | == آلبویه == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۲.png|جایگزین=قلمرو آل بویه|بندانگشتی|قلمرو آل بویه]] | |||
با ضعف [[خلافت عباسی]] در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت [[آلبویه]] را پایهگذاری کرد. این حکومت بخشهایی از [[ایران]]، [[عراق]]، جزیره و شام را در بر گرفت.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنیعشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاستهای%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهلسنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرتهای نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آلبویه در سال ۴۴۷ق شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref> | با ضعف [[خلافت عباسی]] در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت [[آلبویه]] را پایهگذاری کرد. این حکومت بخشهایی از [[ایران]]، [[عراق]]، جزیره و شام را در بر گرفت.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنیعشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاستهای%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهلسنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرتهای نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آلبویه در سال ۴۴۷ق شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref> | ||
| خط ۵۰: | خط ۸۲: | ||
== باوندیان == | == باوندیان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۳.png|جایگزین=نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی|بندانگشتی|نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی با بیشترین وسعت خود]] | |||
حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسلهکوههای طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش بهتدریج بخشهایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسامالدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمسالملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان [[تشیع اثنیعشری]] بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.</ref> | حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسلهکوههای طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش بهتدریج بخشهایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسامالدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمسالملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان [[تشیع اثنیعشری]] بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.</ref> | ||
| خط ۶۱: | خط ۹۴: | ||
== اسماعیلیه نزاری ایران == | == اسماعیلیه نزاری ایران == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۴.jpg|جایگزین=بقایای قلعه الموت|بندانگشتی|بقایای قلعه الموت]] | |||
حکومت [[اسماعیلیه نزاری ایران]] در سال ۴۸۸ق در قلعهای در منطقه کوهستانی [[الموت]] از توابع [[استان قزوین]] کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم [[خلافت فاطمیان|فاطمیان مصر]]، [[حسن صباح]] آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکنالدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن بهصورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref> | حکومت [[اسماعیلیه نزاری ایران]] در سال ۴۸۸ق در قلعهای در منطقه کوهستانی [[الموت]] از توابع [[استان قزوین]] کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم [[خلافت فاطمیان|فاطمیان مصر]]، [[حسن صباح]] آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکنالدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن بهصورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref> | ||
| خط ۷۱: | خط ۱۰۵: | ||
== سربداران == | == سربداران == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۵.jpg|جایگزین=نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار|بندانگشتی|نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار]] | |||
حکومت [[سربداران]] از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق [[خراسان]]، [[جرجان]] یا گرگان، قومس (کومش)، [[مازندران]]، [[جوین]] و [[اسفراین]] شکل گرفت. زمینهٔ شکلگیری آن، حضور [[خلیفه مازندرانی|شیخ خلیفه مازندرانی]]، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در [[سبزوار]]<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم [[شعبان]] سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> از وجیهالدین مسعود بن فضلالله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref> | حکومت [[سربداران]] از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق [[خراسان]]، [[جرجان]] یا گرگان، قومس (کومش)، [[مازندران]]، [[جوین]] و [[اسفراین]] شکل گرفت. زمینهٔ شکلگیری آن، حضور [[خلیفه مازندرانی|شیخ خلیفه مازندرانی]]، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در [[سبزوار]]<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم [[شعبان]] سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> از وجیهالدین مسعود بن فضلالله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref> | ||
| خط ۸۲: | خط ۱۱۷: | ||
== مرعشیان == | == مرعشیان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۶.png|جایگزین=گسترهٔ حکومت مرعشیان|بندانگشتی|گسترهٔ حکومت مرعشیان]] | |||
حکومت [[مرعشیان]] در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. [[سید قوامالدین مرعشی]] با بهرهگیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در [[آمل]] و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.</ref> از سید قوامالدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، بهعنوان حکومت دستنشانده ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.</ref> | حکومت [[مرعشیان]] در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. [[سید قوامالدین مرعشی]] با بهرهگیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در [[آمل]] و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.</ref> از سید قوامالدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنیعشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، بهعنوان حکومت دستنشانده ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.</ref> | ||
| خط ۹۱: | خط ۱۲۷: | ||
== آلکیا == | == آلکیا == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۷.jpg|جایگزین=بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان|بندانگشتی|بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان]] | |||
حکومت آلکیا از سال ۷۶۹ق در [[لاهیجان]] پایهگذاری شد و بخشهای وسیعی از [[گیلان]] را در بر گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> در این سلسله، از امیرکیا تا خاناحمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref> | حکومت آلکیا از سال ۷۶۹ق در [[لاهیجان]] پایهگذاری شد و بخشهای وسیعی از [[گیلان]] را در بر گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> در این سلسله، از امیرکیا تا خاناحمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref> | ||
| خط ۱۰۱: | خط ۱۳۸: | ||
== قراقویونلوها == | == قراقویونلوها == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۸.png|جایگزین=قلمرو قرهقویونلوها|بندانگشتی|قلمرو قرهقویونلوها در اوج گستره خود در زمان جهانشاه]] | |||
حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخشهایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکلگیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیهای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسنعلی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیختهای از تشیع امامی، تشیع غالی، [[تصوف]] و برخی از آموزههای اهلسنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آققویونلوها منقرض شد. | حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخشهایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکلگیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیهای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسنعلی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیختهای از تشیع امامی، تشیع غالی، [[تصوف]] و برخی از آموزههای اهلسنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آققویونلوها منقرض شد. | ||
| خط ۱۱۱: | خط ۱۴۹: | ||
* تدفین حاکمان در جوار امامزادهها؛ | * تدفین حاکمان در جوار امامزادهها؛ | ||
* ساخت [[مسجد کبود]] در [[تبریز]] با کتیبههای شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref> | * ساخت [[مسجد کبود]] در [[تبریز]] با کتیبههای شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref> | ||
== مشعشعیان == | == مشعشعیان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۹.jpg|جایگزین=سکههای حکومت مشعشعیان|بندانگشتی|سکههای حکومت مشعشعیان]] | |||
سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با [[ادعای مهدویت]]، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت [[هویزه]] در [[خوزستان]] در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرجالله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی بهطور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref> | سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با [[ادعای مهدویت]]، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت [[هویزه]] در [[خوزستان]] در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرجالله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی بهطور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولتهای شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref> | ||
| خط ۱۳۰: | خط ۱۶۱: | ||
== صفویان == | == صفویان == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۰.jpg|جایگزین=نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی|بندانگشتی|نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی اثر کریستوفان دل آلتیسیمو ]] | |||
همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آققویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما بهتدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمیتوان به راحتی در مورد مذهب آققویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار دادهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاهکوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آققویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینههای صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی بهسوی تشیع رسمی صفویه محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلوها%20ازدیدگاه%20تاریخنگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرینزاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخنگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref> | |||
در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومتهای رقیب مانند آققویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آققویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنیعشری]] را بهعنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکهها را با عبارت علی ولیالله، ضرب کرد<ref>حسینی قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref> | |||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۱.png|جایگزین=قلمرو حکومت صفویه|بندانگشتی|قلمرو حکومت صفویه ۱۵۰۱-۱۷۲۲]] | |||
پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمیسازی تشیع سخن گفتهاند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارشهای مربوط به شدت عمل را حاصل داستانپردازی تاریخنگاران میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایههای%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیینهای شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامعالشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخالاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیشنماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمیدانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙاÙ%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومتها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومتها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران میدانند و رسمیشدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنیمذهب بهویژه عثمانیان میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref> | پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمیسازی تشیع سخن گفتهاند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارشهای مربوط به شدت عمل را حاصل داستانپردازی تاریخنگاران میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایههای%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیینهای شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامعالشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخالاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیشنماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمیدانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙاÙ%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومتها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومتها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران میدانند و رسمیشدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنیمذهب بهویژه عثمانیان میشمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref> | ||
==== دستاوردها ==== | ==== دستاوردها ==== | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۲..jpg|جایگزین=میدان نقش جهان، میدان مشهور ساختهشده به وسیله صفویان |بندانگشتی|میدان نقش جهان، میدان مشهور ساختهشده به وسیله صفویان ]] | |||
* رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛ | * رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنیعشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛ | ||
* اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسیزبان؛ | * اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسیزبان؛ | ||
| خط ۱۴۸: | خط ۱۸۲: | ||
== زندیه == | == زندیه == | ||
[[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۳.jpg|جایگزین=مسجد وکیل در شهر شیراز-کریمخان زند|بندانگشتی|مسجد وکیل در شهر شیراز یادگار کریمخان زند]] | |||
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران بهشدت تضعیف شد؛ زیرا افغانها از اهلسنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتحالله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> با این حال، ریشهدار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و بهویژه در دورهٔ [[کریمخان زند]]، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریمخان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام میگذاشت. او شیخالاسلام را در [[شیراز]] منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران بهشدت تضعیف شد؛ زیرا افغانها از اهلسنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتحالله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> با این حال، ریشهدار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و بهویژه در دورهٔ [[کریمخان زند]]، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریمخان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام میگذاشت. او شیخالاسلام را در [[شیراز]] منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریمخان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوانپور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> | ||
== قاجاریه == | == قاجاریه == | ||
حکومت قاجار میکوشید تا خود را به آموزههای مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقشآفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۴.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار|بندانگشتی|مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار]] | ||
حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، میکوشید تا خود را به آموزههای مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقشآفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه بهعنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقشآفرینی کردند. | |||
* '''جنبش تحریم تنباکو''' ( | * '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقبنشینی کردند. | ||
* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند | * '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref> | ||
در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگهای روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلیشاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدینشاه طی قراردادهایی چون پاریس که منجر به جدا شدن هرات و بخشهایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخشهای دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/photo/1690385/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.]</ref> | |||
== پهلوی == | == پهلوی == | ||
در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت بهکلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پایبند به مذهب شیعه اثنیعشری میخواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزههای مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روحالله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۵.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی|بندانگشتی|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]] | ||
در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت بهکلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پایبند به مذهب شیعه اثنیعشری میخواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزههای مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روحالله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نهتنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref> | |||
در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخشهایی از خاک کشور در نتیجه جنگها از دست میرفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلحآمیز واگذار شد. در این دوره، دستکم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قرهسو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه|زرکوه]] بهدلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاریها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بینالمللی و جلب حمایت قدرتهای خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلویها»، وبسایت روزنامه همشهری.]</ref> | |||
== جمهوری اسلامی == | == جمهوری اسلامی == | ||
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، | [[پرونده:حکومتهای شیعه در ایران۱۶.jpg|جایگزین=تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷|بندانگشتی|تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷، پس از خروج محمدرضا پهلوی، شاه ایران.]] | ||
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزههای شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همهپرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه بهعنوان مبنای حکومتداری بهرسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاستجمهوری، قوای سهگانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ شد<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصههای اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبشهای%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref> | |||
=== دستاوردها === | ==== دستاوردها ==== | ||
[[پرونده:سید علی خامنهای۱۷.png|جایگزین=ماهوارهبر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب|بندانگشتی|ماهوارهبر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب]] | |||
* تثبیت [[هویت ملی]] ایرانیان و استقلال سیاسی ایران و تبدیل آن به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان؛ | |||
* حمایت از مستضعفان، گروههای مقاومت و [[بیداری اسلامی]]؛<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
* اثرگذاری در مهار بحرانهای منطقهای و بینالمللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در [[خاورمیانه]]؛ | |||
* زمینهسازی برای خودکفایی کامل نظامی در [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2117546/تحلیلی-بر-دستاوردهای-سیاسی-و-نظامی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=دستاوردهای%20جمهوری%20اسلامی&score=137438953000.0&rownumber=4 سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.]</ref> | |||
* گسترش زیرساختهای پایدار در بهداشت، آموزش و انرژی؛ | |||
* تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> | |||
* آزادی عمل مسلمانان [[اهلسنت]]، [[زرتشتیان]]، [[کلیمیان]] و [[مسیحیان]] در مراسم دینی و احوال شخصیه و حضور در [[مجلس شورای اسلامی]].<ref>قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.</ref> | |||
* ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارکهای علمی و شرکتهای دانشبنیان، ایجاد زیرساختهای پایدار در حملونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> | |||
ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارکهای علمی و شرکتهای دانشبنیان، ایجاد زیرساختهای پایدار در حملونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> | * ارتقای ایران در رتبههای جهانی در رشتههای [[نانو]]، [[بیوتکنولوژی]]، [[پزشکی]] و [[شیمی]]؛ | ||
* خودکفایی در فناوریهای راهبردی مانند هستهای، موشکی، پهپادی، [[سلولهای بنیادین]] و داروهای نوترکیب؛ | |||
* حضور در جمع هفت کشور سازندهٔ [[موشک ماهوارهبر]] و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبههای برتر جهانی در ساخت [[ماهواره]]، سامانهٔ پرتاب ماهواره، چرخهٔ سوخت هستهای، توربین گازی و سدسازی؛ | |||
ارتقای ایران در رتبههای جهانی در رشتههای | * قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازدهبرابری نسبت به متوسط جهانی.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشناییبخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
=== | === مقایسه نظام جمهوری اسلامی با حکومت صفوی === | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
! valign="top" |ویژگی دولتها | ! valign="top" |ویژگی دولتها | ||
| خط ۱۸۹: | خط ۲۳۰: | ||
! valign="top" |نقش علما | ! valign="top" |نقش علما | ||
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره میشد | | valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره میشد | ||
| valign="top" | | | valign="top" |علمای دین بهطور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند | ||
|- | |- | ||
! valign="top" |ساختار سیاسی | ! valign="top" |ساختار سیاسی | ||
| خط ۱۹۷: | خط ۲۳۸: | ||
! valign="top" |قوانین | ! valign="top" |قوانین | ||
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم | | valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم | ||
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی | | valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب [[قانون اساسی]] | ||
|} | |} | ||
| خط ۲۰۸: | خط ۲۴۹: | ||
* افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش. | * افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایاننامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش. | ||
* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش. | * اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش. | ||
* ایزدی، حسین و پهلوانپور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش. | * ایزدی، حسین و پهلوانپور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریمخان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش. | ||
* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکلگیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش. | * بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکلگیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش. | ||
| خط ۲۳۲: | خط ۲۷۲: | ||
* سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش. | * سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش. | ||
* سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریهپردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش. | * سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریهپردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش. | ||
* سماواتی، محمدصادق؛ سیاهکوهیان، هاتف، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آققویونلوها»، عرفان اسلامی، سال۱۴، شماره۸۱، ۱۴۰۳ش. | |||
* سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش. | * سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش. | ||
* شاهمحمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. | * شاهمحمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. | ||
| خط ۲۳۷: | خط ۲۷۸: | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش. | * شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش. | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش. | * شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش. | ||
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع | * شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فرهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش. | ||
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقههای منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش. | * صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقههای منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش. | ||
* صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعهشناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش. | * صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعهشناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش. | ||
