سوزن‌دوزی بلوچی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''سوزن‌دوزی بلوچی؛''' مجموعه‌ای از انواع نقوش ویژه قوم بلوچ در سوزن‌دوزی.

سوزن‌دوزی بلوچی که بلوچ‌دوزی نیز گفته می‌شود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و [[صفویه|صفوی]] به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای [[ایران]] فراتر رفته و علاوه بر استان‌های [[خراسان جنوبی|خراسان]]، [[استان کرمان|کرمان]] و [[هرمزگان]]، در بخش‌هایی از کشورهای [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و [[هندوستان]] نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، [[سجاده]] و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

== تعریف بلوچ‌دوزی ==

سوزن‌دوزی بلوچی که در زبان بلوچی سُوچِندوزی یا سیچِن‌دوزی گفته می‌شود و با نام‌های بلوچ‌دوزی و بلوچی‌دوزی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از انواع خاص [[سوزن‌دوزی]] است که توسط [[زنان بلوچ]] و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلات‌شان خلق می‌شود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان [[سیستان و بلوچستان]] است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش [[مصرف انرژی]] و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات [[سوزن‌دوزی]] به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref>

== تاریخچه ==

آثار کشف‌شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از [[اسلام]] برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به [[دوران مادها]] اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در [[دوره مغول|دورهٔ مغول]] گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید [[ابریشم]] یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش [[کرم ابریشم]] در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌ فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref> امروزه مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و [[زاهدان]] است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref> مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref>

بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref> از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، [[آیینه‌دوزی]] و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>

[[پرونده:بلوچ‌دوزی۲.jpg|جایگزین=زی آستین لباس بلوچی گل انار|بندانگشتی|زی آستین لباس بلوچی گل انار]]

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون [[پرده]]، کوسن، سجاده، سفره‌ عقد و موارد شبیه آن استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>

== تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچی ==

سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref>

|نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31 و 32.]</ref>

بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که براساس [[هنر سنتی ایران|هنرهای سنتی ایران]] طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که از طبیعت منطقه الهام گرفته و واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref>

نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/695926/ مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.]</ref>

|'''نام نقش'''

|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''

|'''کاربرد و ویژگی'''

|'''تِلِنگَک'''

|نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلهٔ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند.

|حاشیهٔ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.

|'''دَحتوک دَس بِ سَر'''

|نقشی با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند و به‌همراه دوزائدهٔ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش.

|اغلب در حاشیهٔ لباس.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>

|'''سَروک'''

|نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/انتزاع-نمادین-در-زیبایی-شناسی-هنر-بلوچستان-نمونه-موردی-سوزن-دوزی-بلوچ کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref>

|به‌صورت متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس.

|'''عاشق‌ومعشوق'''

|اغلب در حاشیهٔ لباس.

|از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار دارد.

|یادآور چشم‌های باز و بسته است و به‌صورت نوار برای جدا کردن نقش‌ها در لباس و اطراف آینه برای تزیین کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>

|یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.<ref>کشاورز، بتل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.</ref>

نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.]</ref>

|'''نام نقش'''

|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''

|'''کاربرد و ویژگی'''

|'''بز'''

|نقشی واقع‌گرایانه از بز است.

|در تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.

|'''پروانه'''

|نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی است.

|به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس تزیین می‌شود.

|'''مُرگءُچورگ'''

|نقش یک لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های کوچکی دیده می‌شود.

|به‌معنی مرغ و جوجه است که در تزیین لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>

|'''مُرگ پانچ'''

|نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.

|به معنی پای مرغ است که در تزیین لباس و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.</ref>

|'''بال مُرگ'''

|نقش یک محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند.

|پرنده‌ای با بال‌های باز را نشان می‌دهد که در تزیین لباس کاربرد دارد.

|'''بال کبوتر'''

|یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز که فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است.

|این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.

|'''پنجه پلنگ'''

|این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن یک لوزی کوچک قرار دارد.

|این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.^{<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref>}

|'''پادگورَبک'''

|نقشی با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است.

|این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.^{<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref>}

|'''گوش‌گربه'''

|یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است.

|از نقوش قدیمی که اغلب در حاشیهٔ لباس به‌کار می‌رود.

|'''کانت گاومیش'''

|یک لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلهٔ بین اشکال را پر می‌کند.

|نمادی از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.

|این نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.^{<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>}

|نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدهٔ Lمانند به‌شکل قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است.

|در قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.^{<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.</ref>}

سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند.<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref>

نزدیک هم تشکیل شده است.

|اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.

|'''گل لاله'''

|گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است.

|این دوخت در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور کاربرد دارد.

|'''بورُک'''

|بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود.

|در زبان بلوچی به‌معنای شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند.

|'''گل سرخ (گل سُهر)'''

|نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.

|متعلق به شمال بلوچستان است.

|'''کَلَمپُرَک'''

|نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرهٔ کوچکی قرار دراد.

|در زبان بلوچی به‌معنای گل میخک است.

|'''سَبزو'''

|مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار دارد.

|نماد بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69 و 70.]</ref>

{| class="wikitable"

|'''هُشتِردُمَک \ مَچ و پیچ'''

|از تکرار پی‌درپی علامت «>» به‌وجود آمده است.

|از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و در چابهار

به‌نام ماهی معروف است. در نیک‌شهر و قصرقند و سرباز که درخت نخل بیشتری دارد، به مچ و پیچ معروف است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>

|'''بُته\ دِلکَش دَس مَرَس'''

|نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد.

|هنرمندان بلوچی این نقش را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند که در بخش‌های مختلف لباس کاربرد دارد.<ref>جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.</ref>

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>

{| class="wikitable"

|'''چُلومُک'''

|در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. چراکه زنان این منطقه به زیورآلات اهمیت زیادی می‌دهند و نشانه‌هایی از آن را در سوزن‌دوزی به‌کار می‌گیرند.

|نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.

|این نقش به‌صورت مشبک و با الهام از زیورآلات زنان سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>

==== نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیا مصرفی زندگی ====

{| class="wikitable"

|'''جالَر\پت'''

|شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند.

|در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از دام است.

|'''کَش\چکن'''

|خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت زنجیره دیده می‌شود.

|نقش قدیمی که در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.

|'''شیرازه'''

|نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.

|اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.

|'''دارُک'''

|نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

|'''مِحراب تِک'''

|نقش مثلث مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است.

|شبیه محراب است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.

|'''کوچکُک'''

|نقشی با چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است.

|این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.

|'''کلاهی چَگَن \ زه'''

|دوخت متوالی از زنجیرهٔ باریک است.

|در حاشیهٔ لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.

|'''پیکان'''

|نقش یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است.

|نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.

|'''لَندِروک، درنجوک'''

|نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد.

|در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک معروف است.

|'''لُنجوک'''

|نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.

|در قسمت پیش‌سینهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.

|'''هَشاس\بُن‌تاس'''

|نقش یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود.

|دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.

|'''مقراضک (مگرازک)'''

|نقشی شبیه قیچی با دهانهٔ باز است.

|از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.

|'''بَتَنوک'''

|نقشی با پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند.

|این نقش در منطقهٔ سراوان رایج است و اغلب در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77-74.]</ref>

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا]]های ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== کارکرد اقتصادی ==

هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، میراثی فرهنگی است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه‌به‌سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در [[خانه‌داری]] و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله سوزن‌دوزی‌های پیچیده، [[سکه‌دوزی]]، [[گلیم]] و [[قالی‌بافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما [[ایرانشهر]] به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت [[یونسکو]] را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>

[[مهتاب نوروزی]] از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== پانویس ==

* خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنامهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.

* دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شماره۱۷، ۱۳۸۵ش.

* ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، زاهدان، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.

* قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۹۲ش.

* کشاورز، بخش‌رسول، بتل گنج و بلوچی‌زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.

* کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره ۷۹، ۱۳۹۸ش.

* مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، «بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان»، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.