بدون خلاصۀ ویرایش |
اصلاح عنوان مدخل |
||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | [[پرونده:بلوچدوزی.png|جایگزین=سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار|بندانگشتی|سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار]] | ||
'''سوزندوزی بلوچی؛''' مجموعهای از انواع نقوش ویژه قوم بلوچ در سوزندوزی. | |||
سوزندوزی بلوچی که بلوچدوزی نیز گفته میشود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و [[صفویه|صفوی]] به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای [[ایران]] فراتر رفته و علاوه بر استانهای [[خراسان جنوبی|خراسان]]، [[استان کرمان|کرمان]] و [[هرمزگان]]، در بخشهایی از کشورهای [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و [[هندوستان]] نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباسهای زنانه، کوسن، [[سجاده]] و پرده نقش میبندد. در سالهای اخیر، بلوچدوزی به یک بستر قوی اشتغالزایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانوادهها است. | |||
== تعریف بلوچدوزی == | == تعریف بلوچدوزی == | ||
سوزندوزی بلوچی که در زبان بلوچی سُوچِندوزی یا سیچِندوزی گفته میشود و با نامهای بلوچدوزی و بلوچیدوزی نیز شناخته میشود، مجموعهای از انواع خاص [[سوزندوزی]] است که توسط [[زنان بلوچ]] و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلاتشان خلق میشود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان [[سیستان و بلوچستان]] است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافیتبار،«تحلیل و طبقهبندی موضوعی انواع نقش در سوزندوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref> این هنر کاملاً بهصورت دستی و بدون ماشینآلات انجام میگیرد که همین امر به کاهش [[مصرف انرژی]] و آلودگی کمک میکند. تولیدات [[سوزندوزی]] بهدلیل اینکه بهروش دستی انجام میشود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزندوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref> | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
آثار کشفشده روی سفالهای قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینهها با سوزندوزی بلوچ خبر میدهد. همچنین نقوش بلوچدوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگنگارههای پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچدوزی براساس این اسناد به قبل از [[اسلام]] برمیگردد؛ اما سابقهٔ رودوزیها و تزیینات لباسهای بلوچی به [[دوران مادها]] اشاره دارد. هنر بلوچدوزی در [[دوره مغول|دورهٔ مغول]] گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزندوزی بلوچ را با صنعت تولید [[ابریشم]] یکسان میدانند؛ چراکه پرورش [[کرم ابریشم]] در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزندوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref> | |||
== گسترهٔ جغرافیایی == | === گسترهٔ جغرافیایی === | ||
سوزندوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخشهایی از خراسان (بهویژه قسمت جنوبی آن)، بخشهایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که بهدلیل | سوزندوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخشهایی از خراسان (بهویژه قسمت جنوبی آن)، بخشهایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که بهدلیل تشابه فرهنگی و ریشههای مشترک قومی، از لباسهای بلوچدوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزندوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref> امروزه مهمترین مراکز سوزندوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیبسوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیلآباد و [[زاهدان]] است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref> مشهورترین نمونههای سوزندوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسمآباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیکشهر، نکوچ ایرانشهر، چانف شهرستان نیکشهر و آهوران است.<ref>رنجدوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> | ||
== کاربرد بلوچیدوزی == | |||
بلوچدوزی روی لباس گاه بهصورت جداگانه روی تکهپارچهای دوخته و سپس به لباس متصل میشود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده میکنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایرانشهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچدوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام میدهند.<ref>ریگی و کاویانیپویا، دایرةالمعارف بلوچدوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref> از شیوههای دوخت بلوچدوزی میتوان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریفدوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت بهکار میرود، گرافدوزی (افغانیدوزی)، [[آیینهدوزی]] و پیتدوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی میشود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزندوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> | |||
[[پرونده:بلوچدوزی۲.jpg|جایگزین=زی آستین لباس بلوچی گل انار|بندانگشتی|زی آستین لباس بلوچی گل انار]] | |||
شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیشسینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستینهای پیراهن و سرپاچههای شلوار است، با هنر بلوچیدوزی، سوزندوزی میشود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچدوزی برای تولید محصولاتی چون [[پرده]]، کوسن، سجاده، سفره عقد و موارد شبیه آن استفاده میشود.<ref>محمودزهی، آیینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref> | |||
== | == تقسیمبندی سوزندوزی بلوچی == | ||
سوزندوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار بهصورتهای پرکار، میانکار و کمکار دیده میشود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میانکار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کمکار تنها فواصل بین طرحها سوزندوزی میشود.<ref>محمودزهی، آیینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچههای ریزبافت و در نوع کمکار از پارچههای درشتبافت استفاده میشود که هر سه نوع این سوزندوزیها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیمبندی میشوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> | سوزندوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار بهصورتهای پرکار، میانکار و کمکار دیده میشود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میانکار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کمکار تنها فواصل بین طرحها سوزندوزی میشود.<ref>محمودزهی، آیینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچههای ریزبافت و در نوع کمکار از پارچههای درشتبافت استفاده میشود که هر سه نوع این سوزندوزیها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیمبندی میشوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| خط ۱۳۷: | خط ۱۳۴: | ||
=== نقوش گیاهی === | === نقوش گیاهی === | ||
[[پرونده:بلوچدوزی۱۱.jpg|جایگزین=گل هشتبرگ استفاده شده در سوزندوزی بلوچی|بندانگشتی|گل هشتبرگ استفاده شده در سوزندوزی بلوچی]] | |||
سوزندوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق میکنند.<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزندوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونههای شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref> | سوزندوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق میکنند.<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزندوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونههای شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref> | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| خط ۲۱۴: | خط ۲۱۲: | ||
|} | |} | ||
==== نقوش برگرفته از مکانها و | ==== نقوش برگرفته از مکانها و اشیا مصرفی زندگی ==== | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|'''نام نقش''' | |'''نام نقش''' | ||
| خط ۲۷۳: | خط ۲۷۱: | ||
|} | |} | ||
== مواد و ابزار در سوزندوزی | == مواد و ابزار در سوزندوزی بلوچی == | ||
ابزار کار سوزندوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزندوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده میکنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزندوزی بلوچ و بازآفرینی آنها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچههایی که برای بلوچدوزی بهکار برده میشود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزندوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده میشد اما امروزه نخهای [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا]]های ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزندوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ابزار کار سوزندوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزندوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده میکنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزندوزی بلوچ و بازآفرینی آنها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچههایی که برای بلوچدوزی بهکار برده میشود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزندوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده میشد اما امروزه نخهای [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا]]های ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزندوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
== کارکرد اقتصادی == | == کارکرد اقتصادی == | ||
هنر سوزندوزی بلوچ، که به عنوان بلوچدوزی نیز شناخته میشود، | [[پرونده:بلوچدوزی۳.png|جایگزین=زن بلوچ در حال بلوچیدوزی|بندانگشتی|زن بلوچ در حال بلوچیدوزی]] | ||
هنر سوزندوزی بلوچ، که به عنوان بلوچدوزی نیز شناخته میشود، میراثی فرهنگی است که ریشههای عمیق آن توسط زنان بلوچ سینهبهسینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در [[خانهداری]] و یاریرسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارتهای چندگانهای از جمله سوزندوزیهای پیچیده، [[سکهدوزی]]، [[گلیم]] و [[قالیبافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانوادهها در مناطق محلی و شهری است و سرمایهگذاریهای قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
نگه داشتن مهارتهای چندگانهای از جمله | |||
== ایرانشهر؛ پایتخت بلوچدوزی == | == ایرانشهر؛ پایتخت بلوچدوزی == | ||
بلوچدوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود | بلوچدوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما [[ایرانشهر]] بهدلیل تعداد کارگاههای بیشتر، کیفیت سوزندوزی و روشهای دوخت مختلف بهعنوان شهر ملی سوزندوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچدوزی مهر اصالت [[یونسکو]] را دریافت کرده و علاوهبر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان بهویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزندوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref> | ||
[[مهتاب نوروزی]] از چهرههای سرشناس سوزندوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | [[مهتاب نوروزی]] از چهرههای سرشناس سوزندوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغالزایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزندوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۳۰۵: | خط ۲۸۷: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش. | * آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش. | ||
* آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغالزایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزندوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهشهای ایرانشناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش. | * آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغالزایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزندوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهشهای ایرانشناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش. | ||
| خط ۳۲۳: | خط ۳۰۶: | ||
* محمودزهی، موسی، آیینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش. | * محمودزهی، موسی، آیینها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش. | ||
* یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش. | * یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
