معرقکاری: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «جایگزین=تابلوی معرق با طرح مرغ و گل اثر استاد علی امامی محفوظ|بندانگشتی|تابلوی معرق با طرح مرغ و گل اثر استاد علی امامی محفوظ {{درشت|'''معرّقکاری،'''}} هنر چیدمان تکههای چوبی همسطح و الحاق آن به زیرساخت طراحیشده. معرّق...» ایجاد کرد |
اصلاح عنوان مدخل |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
{{درشت|'''معرّقکاری،'''}} هنر چیدمان تکههای چوبی همسطح و الحاق آن به زیرساخت طراحیشده. | {{درشت|'''معرّقکاری،'''}} هنر چیدمان تکههای چوبی همسطح و الحاق آن به زیرساخت طراحیشده. | ||
معرّق در حقیقت مرقّع و از ریشهٔ رَقَعَ در [[زبان عربی]] بهمعنای تکهتکه و در [[زبان فارسی]] «تکّهچینی» است.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/ | معرّق در حقیقت مرقّع و از ریشهٔ رَقَعَ در [[زبان عربی]] بهمعنای تکهتکه و در [[زبان فارسی]] «تکّهچینی» است.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص49-50.]</ref> هنر معرّق چوب، هنری است که در آن انواع چوب، فلز، استخوان صدف یا فیبر بهصورت قطعات بریده شده روی سطح چوبی دارای طرح نصب میشود.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/چوب-و-هنرهای-چوبی-ایران شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی][[ایران]]، 1394ش، ص117.</ref> هنرهای چوبی [[ایران]] از حیث روش ساخت و تزئین به هفت شاخهٔ مختلف تقسیمبندی میشود؛ هنر معرّق چوب، از هنرهای چوبی بر پایهٔ برش است.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/چوب-و-هنرهای-چوبی-ایران شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص82.]</ref> | ||
==تاریخچه | == تاریخچه معرقکاری == | ||
پیشینهٔ معرّق چوب در ایران به دوران باستان برمیگردد. نام قبلی این هنر قبل از [[اسلام]] «موزاییک» بوده است. بعضی منابع، معرّق را هنر وارداتی از هند دانستهاند؛<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/wooden/wood-diaphoretic معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.]</ref> | پیشینهٔ معرّق چوب در ایران به دوران باستان برمیگردد. نام قبلی این هنر قبل از [[اسلام]] «موزاییک» بوده است. بعضی منابع، معرّق را هنر وارداتی از هند دانستهاند؛<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/wooden/wood-diaphoretic معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.]</ref> اما کشف شانهٔ چوبی در [[شهر سوخته]] واقع در زابل که دستهٔ آن از دو نوع چوب برشیافته به شکل گُل ساخته شده، نشانگر پیشینهٔ پنج هزار سالهٔ معرق در سرزمین ایران است.<ref>[https://redclock.ir/معرق-کاری «معرّق کاری»، وبسایت رِد کلاک.]</ref> | ||
رواج هنر معرّق در ایران به قرن ششم هجری و دوره [[سلجوقیان]]، بازمیگردد. در قرن هشتم معرّقکاری از دورهٔ سلجوقی کاملتر و ظریفتر انجام میشد. معرّقکاری در قرنهای نهم و دهم هجری به اوج پیشرفت خود رسید و [[اصفهان]]، [[شهر یزد|یزد]]، [[کاشان]]، [[هرات]]، [[سمرقند]] و آرانوبیدگل، از مراکز اصلی هنر معرق بودند. معرّق چوب در دورهٔ [[قاجاریه]] به شیوهٔ جایگزینی، تکهچینی و اغلب روی مبلمان بود. در دورهٔ معاصر، هنر معرّق با نوآوریهای مختلفی همراه شد. اولین کارگاه نوین [[منبت کاری|منبت]] و معرّق در سال ۱۳۱۰ش تأسیس شد.<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/wooden/wood-diaphoretic معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.]</ref> | رواج هنر معرّق در ایران به قرن ششم هجری و دوره [[سلجوقیان]]، بازمیگردد. در قرن هشتم معرّقکاری از دورهٔ سلجوقی کاملتر و ظریفتر انجام میشد. معرّقکاری در قرنهای نهم و دهم هجری به اوج پیشرفت خود رسید و [[اصفهان]]، [[شهر یزد|یزد]]، [[کاشان]]، [[هرات]]، [[سمرقند]] و آرانوبیدگل، از مراکز اصلی هنر معرق بودند. معرّق چوب در دورهٔ [[قاجاریه]] به شیوهٔ جایگزینی، تکهچینی و اغلب روی مبلمان بود. در دورهٔ معاصر، هنر معرّق با نوآوریهای مختلفی همراه شد. اولین کارگاه نوین [[منبت کاری|منبت]] و معرّق در سال ۱۳۱۰ش تأسیس شد.<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/wooden/wood-diaphoretic معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.]</ref> | ||
==انواع معرّق چوب== | == انواع معرّق چوب == | ||
مهمترین انواع معرّق چوب عبارتاند از: رویهکوبی، زمینه چوب، روکشی و رزیندار. در این دسته از انواع معرق، قطعات روی زمینه یا زیرساخت قرار میگیرند. در هنر معرق، انواع نازککاری و جایگزینی نیز وجود دارد که معروف به معرّق داخل چوب هستند. در این دسته، قطعات درون محلهای کندهکاری شده در سطح زمینه قرار داده میشوند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/ | مهمترین انواع معرّق چوب عبارتاند از: رویهکوبی، زمینه چوب، روکشی و رزیندار. در این دسته از انواع معرق، قطعات روی زمینه یا زیرساخت قرار میگیرند. در هنر معرق، انواع نازککاری و جایگزینی نیز وجود دارد که معروف به معرّق داخل چوب هستند. در این دسته، قطعات درون محلهای کندهکاری شده در سطح زمینه قرار داده میشوند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.]</ref> | ||
===معرّق رویهکوبی=== | === معرّق رویهکوبی === | ||
رویهکوبی، قدیمیترین نوع معرّق در ایران است که امروزه بهندرت انجام میگیرد. در این شیوه قطعات نازک چوب را طبق الگو، دور بُری میکنند و طرح موردنظر را روی سطح چوبی با میخ میکوبند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/ | رویهکوبی، قدیمیترین نوع معرّق در ایران است که امروزه بهندرت انجام میگیرد. در این شیوه قطعات نازک چوب را طبق الگو، دور بُری میکنند و طرح موردنظر را روی سطح چوبی با میخ میکوبند.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.]</ref> | ||
===معرّق جایگزینی=== | === معرّق جایگزینی === | ||
معرق جایگزینی، معروف به معرّق سنتی است و امروزه کمتر استفاده میشود. در این شیوه زمینه همیشه چوبی ولی در متن آن علاوه بر چوب از عاج، خاتم و فلزات نیز استفاده میشود. چوب زمینه به عمق حدود سه میلیمتر کَندهکاری میشود، سپس قطعات را به ضخامت سه میلیمتر دور بُری کرده و در محل خود مینشانند. در نهایت برای صافی سطح، سایش انجام میشود. در این روش از چسب استفاده نمیشود؛ به همین دلیل دوام بالایی دارد.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/ | معرق جایگزینی، معروف به معرّق سنتی است و امروزه کمتر استفاده میشود. در این شیوه زمینه همیشه چوبی ولی در متن آن علاوه بر چوب از عاج، خاتم و فلزات نیز استفاده میشود. چوب زمینه به عمق حدود سه میلیمتر کَندهکاری میشود، سپس قطعات را به ضخامت سه میلیمتر دور بُری کرده و در محل خود مینشانند. در نهایت برای صافی سطح، سایش انجام میشود. در این روش از چسب استفاده نمیشود؛ به همین دلیل دوام بالایی دارد.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51-52.]</ref> | ||
===معرّق زمینه چوب=== | === معرّق زمینه چوب === | ||
[[پرونده:معرق کاری۱.png|جایگزین=تابلوی معرقکاری سیمرغ با زمینه چوب|بندانگشتی|تابلوی معرقکاری سیمرغ با زمینه چوب]] | [[پرونده:معرق کاری۱.png|جایگزین=تابلوی معرقکاری سیمرغ با زمینه چوب|بندانگشتی|تابلوی معرقکاری سیمرغ با زمینه چوب]] | ||
معرق زمینه چوب، رایجترین نوع معرّق در ایران است، ویژگی اصلی آن این است که میتوان هرگونه نقشی را با برش تکهتکه روی زمینهٔ چوبی چسباند؛ بهطوریکه زیرِ کار دیده نشود.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/ | معرق زمینه چوب، رایجترین نوع معرّق در ایران است، ویژگی اصلی آن این است که میتوان هرگونه نقشی را با برش تکهتکه روی زمینهٔ چوبی چسباند؛ بهطوریکه زیرِ کار دیده نشود.<ref>[https://taaghche.com/book/12864/چوب-و-هنرهای-چوبی-ایران شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص120.]</ref> در این شیوه قطعات زمینه و متن بر اساس طرح مورد نظر روی زیرساخت چسبانده میشوند؛ زمینه همیشه چوبی است ولی در متن علاوه بر چوبهای رنگی از استخوان، عاج، فلز و صدف نیز استفاده میشود. این شیوه در شهرهای [[تهران]]، اصفهان، [[مشهد]] و سنندج رایج است.<ref>[http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص52.]</ref> | ||
===نازککاری=== | === نازککاری === | ||
معرّق نازککاری در استانهای [[کردستان]]، [[کرمانشاه]] و آذربایجانغربی رایجتر است. در این روش، شکلهای هندسی زیادی مانند مربع، مستطیل، متوازیالاضلاع و لوزی بهصورت تکرار شونده در حاشیهها وجود دارد که با روشهای معرّق زمینه چوب، خاتم مربع، منبت سنتی و شبکهکاری نصب میشود. ضخامت قطعات در حدود یک تا دو میلیمتر است؛ به همین دلیل به نازککاری معروف است.<ref>. [http://asmaneketab.ir/product/ | معرّق نازککاری در استانهای [[کردستان]]، [[کرمانشاه]] و آذربایجانغربی رایجتر است. در این روش، شکلهای هندسی زیادی مانند مربع، مستطیل، متوازیالاضلاع و لوزی بهصورت تکرار شونده در حاشیهها وجود دارد که با روشهای معرّق زمینه چوب، خاتم مربع، منبت سنتی و شبکهکاری نصب میشود. ضخامت قطعات در حدود یک تا دو میلیمتر است؛ به همین دلیل به نازککاری معروف است.<ref>. [http://asmaneketab.ir/product/کتاب-کارگاه-صنایع-دستی-چوب-قباد-کیانم/ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص53-54.]</ref> | ||
===معرّق پلیاستری=== | === معرّق پلیاستری === | ||
امروزه معرّق پلیاستری در تابلوها استفاده میشود. در این روش، قطعات برشیافته بالاتر از سطح زیرِ کار قرار میگیرند و زمینه بدون نیاز به برش، با پلیاستر به رنگ دلخواه پر میشود تا همسطحِ قطعاتِ معرّق شود.<ref>[https://www.zanbil.ir/article/460/- | امروزه معرّق پلیاستری در تابلوها استفاده میشود. در این روش، قطعات برشیافته بالاتر از سطح زیرِ کار قرار میگیرند و زمینه بدون نیاز به برش، با پلیاستر به رنگ دلخواه پر میشود تا همسطحِ قطعاتِ معرّق شود.<ref>[https://www.zanbil.ir/article/460/-گونه-های-مختلف-هنر-معرق شاهرخی و محبعلی، «گونههای مختلف هنر معرّق»، وبسایت زنبیل.]</ref> | ||
==مصالح مصرفی در معرّق چوب== | == مصالح مصرفی در معرّق چوب == | ||
[[پرونده:معرق کاری۲.jpg|جایگزین=ابزار لازم برای انجام معرقکاری|بندانگشتی|ابزار لازم برای انجام معرقکاری]] | [[پرونده:معرق کاری۲.jpg|جایگزین=ابزار لازم برای انجام معرقکاری|بندانگشتی|ابزار لازم برای انجام معرقکاری]] | ||
هنر معرقکاری در کنار مصالح اصلی (چوب، چرم، عاج، استخوان، | هنر معرقکاری در کنار مصالح اصلی (چوب، چرم، عاج، استخوان، صدف، فلز و غیره)، نیازمند موارد زیر است: میز کار، تختهٔ پیشکار، کمان ارّه، تیغه ارّه مویی، آچار مشتی، موم، چسب، میخ، چکش، مته دستی، تیغ موکت بری، رنده دستی، تیزک، لیسه، دستگاه پولیش، سنباده نرم، کمپرسور، رزین و پلیاستر.<ref>[https://www.kojaro.com/2022/3/29/193225/moaragh-art-mosaic-work/ بهزادی منش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، 1401ش.]</ref> | ||
==اساتید معرّق چوب== | == اساتید معرّق چوب == | ||
[[پرونده:معرق کاری۳.jpg|جایگزین=استاد شاپور ترابی گودرزی از معرقکاران پیشکسوت ایرانی|بندانگشتی|استاد شاپور ترابی گودرزی از معرقکاران پیشکسوت ایرانی]] | [[پرونده:معرق کاری۳.jpg|جایگزین=استاد شاپور ترابی گودرزی از معرقکاران پیشکسوت ایرانی|بندانگشتی|استاد شاپور ترابی گودرزی از معرقکاران پیشکسوت ایرانی]] | ||
''' | '''حمیدرضا مهرپرور؛''' یکی از برجستهترین اساتید هنر معرّق چوب و خالق اثر ماندگار «جام جهانبین» است که به ثبت جهانی [[یونسکو]] رسیده است. مهرپرور، پرکارترین استاد تاریخ معرّق و منبت ایران است.<ref>[https://www.choobha.com/GetArtist/7 «استاد حمیدرضا مهرپور»، وبسایت فروشگاه آنلاین چوبها.]</ref> | ||
'''شاپور ترابی گودرزی؛''' از شاگردان نمونهٔ [[کمالالملک]].<ref>[http://lilit.ir/164057/ شاپور ترابی گودرزی، وبسایت لیلیت.] | '''شاپور ترابی گودرزی؛''' از شاگردان نمونهٔ [[کمالالملک]].<ref>[http://lilit.ir/164057/ شاپور ترابی گودرزی، وبسایت لیلیت.]</ref> | ||
</ref> | |||
'''حسن جدی ابنوی؛''' استاد ساخت تابلوهای معرّق نفیس از چوب، تنها هنرمندی که تابلوهای خاص استاد [[محمود فرشچیان]] را به شکل معرّق اجرا کرده است.<ref>[http://chehreyab.ir/2021/03/06/ | '''حسن جدی ابنوی؛''' استاد ساخت تابلوهای معرّق نفیس از چوب، تنها هنرمندی که تابلوهای خاص استاد [[محمود فرشچیان]] را به شکل معرّق اجرا کرده است.<ref>[http://chehreyab.ir/2021/03/06/حسن-جدی/ حسن جدی ابنوی، وبسایت چهرهیاب، 1399ش.]</ref> | ||
امامی، ویزایی، آزادخانی، حسنزاده، ابراهیمی، میرطیبی، خواجه شیرانی، زنگنه، عباباف، اینانلو، نصیری و دوستانی از دیگر اساتید مشهور در این زمینه هستند.<ref>[https://kaminokaman.com/blog/ID/34/ | امامی، ویزایی، آزادخانی، حسنزاده، ابراهیمی، میرطیبی، خواجه شیرانی، زنگنه، عباباف، اینانلو، نصیری و دوستانی از دیگر اساتید مشهور در این زمینه هستند.<ref>[https://kaminokaman.com/blog/ID/34/معرق-چوب-تاریخچه-اساتید-و-معرفی-هنر-معرق معرّق چوب؛ تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق، وبلاگ معرّق، 1399ش.]</ref> | ||
==معرقکاری در معماری بناهای تاریخی ایران== | == معرقکاری در معماری بناهای تاریخی ایران == | ||
از برجستهترین نمونههای معرّقکاری میتوان به گنبد سبز مراغه، آرامگاه [[شیخ صفیالدین اردبیلی]]، درب شمال غربی وزارت آموزشوپرورش و [[مسجد شیخ لطفالله|مسجد شیخ لطفاللهخان]] اصفهان اشاره کرد.<ref> [https://www.kojaro.com/2022/3/29/193225/moaragh-art-mosaic-work/ بهزادیمنش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، 1401ش.]</ref> | از برجستهترین نمونههای معرّقکاری میتوان به گنبد سبز مراغه، آرامگاه [[شیخ صفیالدین اردبیلی]]، درب شمال غربی وزارت آموزشوپرورش و [[مسجد شیخ لطفالله|مسجد شیخ لطفاللهخان]] اصفهان اشاره کرد.<ref>[https://www.kojaro.com/2022/3/29/193225/moaragh-art-mosaic-work/ بهزادیمنش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، 1401ش.]</ref> | ||
==میزان اشتغال به معرق== | == میزان اشتغال به معرق == | ||
امروزه معرّقسازی در بازارهای داخلی به حدی رونق یافته که به عقیدهٔ کارشناسان، در یک دورهٔ ۱۰ ساله شصت درصد رشد داشته و بیش از دو میلیون نفر در سراسر کشور از جمله معلولان جسمی به آن اشتغال دارند. این آمار همچنان میتواند افزایش | امروزه معرّقسازی در بازارهای داخلی به حدی رونق یافته که به عقیدهٔ کارشناسان، در یک دورهٔ ۱۰ ساله شصت درصد رشد داشته و بیش از دو میلیون نفر در سراسر کشور از جمله معلولان جسمی به آن اشتغال دارند. این آمار همچنان میتواند افزایش یابد.<ref>[https://www.smtnews.ir/tourism/23422-معرقسازی،-حرفهای-درآمدزا.html رضایی، «معرّقسازی حرفهای درآمدزا»، وبسایت صمت نیوز، 1395ش.]</ref> | ||
==صادرات معرق== | == صادرات معرق == | ||
در سال ۱۳۹۵ش، استان مرکزی بیش از چهار میلیون، انواع قطعههای چوبی معرّق و منبتکاری به ارزش سه میلیون دلار به برخی کشورهای اروپایی، آمریکایی و حاشیه [[خلیج فارس]] صادر کرد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1929851/ | در سال ۱۳۹۵ش، استان مرکزی بیش از چهار میلیون، انواع قطعههای چوبی معرّق و منبتکاری به ارزش سه میلیون دلار به برخی کشورهای اروپایی، آمریکایی و حاشیه [[خلیج فارس]] صادر کرد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1929851/صادرات-۳میلیون-دلاری-آثار-منبت-معرق-از-استان-مرکزی-فیلم صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از][[استان مرکزی]]، خبرگزاری صداوسیما، 1396ش.</ref> | ||
==مقدمات راهاندازی معرّقکاری== | == مقدمات راهاندازی معرّقکاری == | ||
[[پرونده:معرق کاری۴.jpg|جایگزین=یک معرقکار در حال طراحی نقش بر روی چوب|بندانگشتی|یک معرقکار در حال طراحی نقش بر روی چوب]] | [[پرونده:معرق کاری۴.jpg|جایگزین=یک معرقکار در حال طراحی نقش بر روی چوب|بندانگشتی|یک معرقکار در حال طراحی نقش بر روی چوب]] | ||
گذراندن دورهٔ آموزشی به مدت هفتاد روز و داشتن علاقه، حوصله و | گذراندن دورهٔ آموزشی به مدت هفتاد روز و داشتن علاقه، حوصله و پشتکار در این رشته هنری اهمیت دارد. دورهٔ آموزشی شامل آشنایی با ابزار کار، انواع چوب و نحوه استفاده از آنها؛ نحوهٔ قرار دادن طرح دلخواه بر روی چوب و کپی کردن آن؛ نحوهٔ بریدن تکههای مختلف چوب؛ نحوهٔ قرار دادن تکههای رنگی چوب کنار یکدیگر؛ نحوهٔ صاف و صیقلی کردن طرح تهیه شده و نحوهٔ روغنکاری طرح آماده شده، است.<ref>[http://rahekasbokar.blogfa.com/post/9 «مشاغل خانگی (معرّقکاری)»، وبلاگ راه کسبوکار، 1391ش.]</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
*«استاد حمیدرضا مهرپرور»، وبسایت فروشگاه آنلاین چوبها، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | * «استاد حمیدرضا مهرپرور»، وبسایت فروشگاه آنلاین چوبها، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
*«حسن جدی ابنوی»، وبسایت چهرهیاب، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش. | * «حسن جدی ابنوی»، وبسایت چهرهیاب، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش. | ||
*«صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از استان مرکزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۳۹۶ش. | * «صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از استان مرکزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۳۹۶ش. | ||
*«معرّق چوب، تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق»، وبلاگ معرّق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۹ش. | * «معرّق چوب، تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق»، وبلاگ معرّق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۹ش. | ||
*«معرّقکاری»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | * «معرّقکاری»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
*اکبری، «مشاغل خانگی (معرّقکاری)»، وبلاگ راه کسبوکار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ش. | * اکبری، «مشاغل خانگی (معرّقکاری)»، وبلاگ راه کسبوکار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ش. | ||
*بهزادیمنش، مینا، «معرّق کاری چیست و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش. | * بهزادیمنش، مینا، «معرّق کاری چیست و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش. | ||
*رضایی، صبا، «معرّقسازی حرفهای درآمدزا»، وبسایت صمت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۵ش. | * رضایی، صبا، «معرّقسازی حرفهای درآمدزا»، وبسایت صمت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۵ش. | ||
* | * «ترابی گودرزی»، وبسایت لیلیت، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
*شاهرخی، نسرین و محبعلی، مریم، «گونههای مختلف هنر معرّق»، وبسایت زنبیل، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش. | * شاهرخی، نسرین و محبعلی، مریم، «گونههای مختلف هنر معرّق»، وبسایت زنبیل، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
*شجاع نوری، نیکو، چوب و هنرهای چوبی ایران، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، چاپ اول، ۱۳۹۴ش. | * شجاع نوری، نیکو، چوب و هنرهای چوبی ایران، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، چاپ اول، ۱۳۹۴ش. | ||
*کیانمهر، قباد، کارگاه صنایع دستی (چوب)، تهران، شرکت نشر و چاپ کتابهای درسی، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۴ش. | * کیانمهر، قباد، کارگاه صنایع دستی (چوب)، تهران، شرکت نشر و چاپ کتابهای درسی، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۴ش. | ||
*«معرّق کاری»، وبسایت رِد کلاک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | * «معرّق کاری»، وبسایت رِد کلاک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{هنر}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۲
معرّقکاری، هنر چیدمان تکههای چوبی همسطح و الحاق آن به زیرساخت طراحیشده.
معرّق در حقیقت مرقّع و از ریشهٔ رَقَعَ در زبان عربی بهمعنای تکهتکه و در زبان فارسی «تکّهچینی» است.[۱] هنر معرّق چوب، هنری است که در آن انواع چوب، فلز، استخوان صدف یا فیبر بهصورت قطعات بریده شده روی سطح چوبی دارای طرح نصب میشود.[۲] هنرهای چوبی ایران از حیث روش ساخت و تزئین به هفت شاخهٔ مختلف تقسیمبندی میشود؛ هنر معرّق چوب، از هنرهای چوبی بر پایهٔ برش است.[۳]
تاریخچه معرقکاری
پیشینهٔ معرّق چوب در ایران به دوران باستان برمیگردد. نام قبلی این هنر قبل از اسلام «موزاییک» بوده است. بعضی منابع، معرّق را هنر وارداتی از هند دانستهاند؛[۴] اما کشف شانهٔ چوبی در شهر سوخته واقع در زابل که دستهٔ آن از دو نوع چوب برشیافته به شکل گُل ساخته شده، نشانگر پیشینهٔ پنج هزار سالهٔ معرق در سرزمین ایران است.[۵]
رواج هنر معرّق در ایران به قرن ششم هجری و دوره سلجوقیان، بازمیگردد. در قرن هشتم معرّقکاری از دورهٔ سلجوقی کاملتر و ظریفتر انجام میشد. معرّقکاری در قرنهای نهم و دهم هجری به اوج پیشرفت خود رسید و اصفهان، یزد، کاشان، هرات، سمرقند و آرانوبیدگل، از مراکز اصلی هنر معرق بودند. معرّق چوب در دورهٔ قاجاریه به شیوهٔ جایگزینی، تکهچینی و اغلب روی مبلمان بود. در دورهٔ معاصر، هنر معرّق با نوآوریهای مختلفی همراه شد. اولین کارگاه نوین منبت و معرّق در سال ۱۳۱۰ش تأسیس شد.[۶]
انواع معرّق چوب
مهمترین انواع معرّق چوب عبارتاند از: رویهکوبی، زمینه چوب، روکشی و رزیندار. در این دسته از انواع معرق، قطعات روی زمینه یا زیرساخت قرار میگیرند. در هنر معرق، انواع نازککاری و جایگزینی نیز وجود دارد که معروف به معرّق داخل چوب هستند. در این دسته، قطعات درون محلهای کندهکاری شده در سطح زمینه قرار داده میشوند.[۷]
معرّق رویهکوبی
رویهکوبی، قدیمیترین نوع معرّق در ایران است که امروزه بهندرت انجام میگیرد. در این شیوه قطعات نازک چوب را طبق الگو، دور بُری میکنند و طرح موردنظر را روی سطح چوبی با میخ میکوبند.[۸]
معرّق جایگزینی
معرق جایگزینی، معروف به معرّق سنتی است و امروزه کمتر استفاده میشود. در این شیوه زمینه همیشه چوبی ولی در متن آن علاوه بر چوب از عاج، خاتم و فلزات نیز استفاده میشود. چوب زمینه به عمق حدود سه میلیمتر کَندهکاری میشود، سپس قطعات را به ضخامت سه میلیمتر دور بُری کرده و در محل خود مینشانند. در نهایت برای صافی سطح، سایش انجام میشود. در این روش از چسب استفاده نمیشود؛ به همین دلیل دوام بالایی دارد.[۹]
معرّق زمینه چوب
معرق زمینه چوب، رایجترین نوع معرّق در ایران است، ویژگی اصلی آن این است که میتوان هرگونه نقشی را با برش تکهتکه روی زمینهٔ چوبی چسباند؛ بهطوریکه زیرِ کار دیده نشود.[۱۰] در این شیوه قطعات زمینه و متن بر اساس طرح مورد نظر روی زیرساخت چسبانده میشوند؛ زمینه همیشه چوبی است ولی در متن علاوه بر چوبهای رنگی از استخوان، عاج، فلز و صدف نیز استفاده میشود. این شیوه در شهرهای تهران، اصفهان، مشهد و سنندج رایج است.[۱۱]
نازککاری
معرّق نازککاری در استانهای کردستان، کرمانشاه و آذربایجانغربی رایجتر است. در این روش، شکلهای هندسی زیادی مانند مربع، مستطیل، متوازیالاضلاع و لوزی بهصورت تکرار شونده در حاشیهها وجود دارد که با روشهای معرّق زمینه چوب، خاتم مربع، منبت سنتی و شبکهکاری نصب میشود. ضخامت قطعات در حدود یک تا دو میلیمتر است؛ به همین دلیل به نازککاری معروف است.[۱۲]
معرّق پلیاستری
امروزه معرّق پلیاستری در تابلوها استفاده میشود. در این روش، قطعات برشیافته بالاتر از سطح زیرِ کار قرار میگیرند و زمینه بدون نیاز به برش، با پلیاستر به رنگ دلخواه پر میشود تا همسطحِ قطعاتِ معرّق شود.[۱۳]
مصالح مصرفی در معرّق چوب
هنر معرقکاری در کنار مصالح اصلی (چوب، چرم، عاج، استخوان، صدف، فلز و غیره)، نیازمند موارد زیر است: میز کار، تختهٔ پیشکار، کمان ارّه، تیغه ارّه مویی، آچار مشتی، موم، چسب، میخ، چکش، مته دستی، تیغ موکت بری، رنده دستی، تیزک، لیسه، دستگاه پولیش، سنباده نرم، کمپرسور، رزین و پلیاستر.[۱۴]
اساتید معرّق چوب
حمیدرضا مهرپرور؛ یکی از برجستهترین اساتید هنر معرّق چوب و خالق اثر ماندگار «جام جهانبین» است که به ثبت جهانی یونسکو رسیده است. مهرپرور، پرکارترین استاد تاریخ معرّق و منبت ایران است.[۱۵]
شاپور ترابی گودرزی؛ از شاگردان نمونهٔ کمالالملک.[۱۶]
حسن جدی ابنوی؛ استاد ساخت تابلوهای معرّق نفیس از چوب، تنها هنرمندی که تابلوهای خاص استاد محمود فرشچیان را به شکل معرّق اجرا کرده است.[۱۷]
امامی، ویزایی، آزادخانی، حسنزاده، ابراهیمی، میرطیبی، خواجه شیرانی، زنگنه، عباباف، اینانلو، نصیری و دوستانی از دیگر اساتید مشهور در این زمینه هستند.[۱۸]
معرقکاری در معماری بناهای تاریخی ایران
از برجستهترین نمونههای معرّقکاری میتوان به گنبد سبز مراغه، آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی، درب شمال غربی وزارت آموزشوپرورش و مسجد شیخ لطفاللهخان اصفهان اشاره کرد.[۱۹]
میزان اشتغال به معرق
امروزه معرّقسازی در بازارهای داخلی به حدی رونق یافته که به عقیدهٔ کارشناسان، در یک دورهٔ ۱۰ ساله شصت درصد رشد داشته و بیش از دو میلیون نفر در سراسر کشور از جمله معلولان جسمی به آن اشتغال دارند. این آمار همچنان میتواند افزایش یابد.[۲۰]
صادرات معرق
در سال ۱۳۹۵ش، استان مرکزی بیش از چهار میلیون، انواع قطعههای چوبی معرّق و منبتکاری به ارزش سه میلیون دلار به برخی کشورهای اروپایی، آمریکایی و حاشیه خلیج فارس صادر کرد.[۲۱]
مقدمات راهاندازی معرّقکاری
گذراندن دورهٔ آموزشی به مدت هفتاد روز و داشتن علاقه، حوصله و پشتکار در این رشته هنری اهمیت دارد. دورهٔ آموزشی شامل آشنایی با ابزار کار، انواع چوب و نحوه استفاده از آنها؛ نحوهٔ قرار دادن طرح دلخواه بر روی چوب و کپی کردن آن؛ نحوهٔ بریدن تکههای مختلف چوب؛ نحوهٔ قرار دادن تکههای رنگی چوب کنار یکدیگر؛ نحوهٔ صاف و صیقلی کردن طرح تهیه شده و نحوهٔ روغنکاری طرح آماده شده، است.[۲۲]
پانویس
- ↑ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص49-50.
- ↑ شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبیایران، 1394ش، ص117.
- ↑ شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص82.
- ↑ معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ «معرّق کاری»، وبسایت رِد کلاک.
- ↑ معرّقکاری، وبسایت ایران آنتیک.
- ↑ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.
- ↑ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51.
- ↑ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص51-52.
- ↑ شجاع نوری، چوب و هنرهای چوبی ایران، 1394ش، ص120.
- ↑ کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص52.
- ↑ . کیانمهر، کارگاه صنایع دستی (چوب)، 1394ش، ص53-54.
- ↑ شاهرخی و محبعلی، «گونههای مختلف هنر معرّق»، وبسایت زنبیل.
- ↑ بهزادی منش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، 1401ش.
- ↑ «استاد حمیدرضا مهرپور»، وبسایت فروشگاه آنلاین چوبها.
- ↑ شاپور ترابی گودرزی، وبسایت لیلیت.
- ↑ حسن جدی ابنوی، وبسایت چهرهیاب، 1399ش.
- ↑ معرّق چوب؛ تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق، وبلاگ معرّق، 1399ش.
- ↑ بهزادیمنش، «معرّق کاری چیست؟ و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، 1401ش.
- ↑ رضایی، «معرّقسازی حرفهای درآمدزا»، وبسایت صمت نیوز، 1395ش.
- ↑ صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق ازاستان مرکزی، خبرگزاری صداوسیما، 1396ش.
- ↑ «مشاغل خانگی (معرّقکاری)»، وبلاگ راه کسبوکار، 1391ش.
منابع
- «استاد حمیدرضا مهرپرور»، وبسایت فروشگاه آنلاین چوبها، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- «حسن جدی ابنوی»، وبسایت چهرهیاب، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش.
- «صادرات سه میلیون دلاری آثار منبت معرّق از استان مرکزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۳۹۶ش.
- «معرّق چوب، تاریخچه، اساتید و معرفی هنر معرّق»، وبلاگ معرّق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۹ش.
- «معرّقکاری»، وبسایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- اکبری، «مشاغل خانگی (معرّقکاری)»، وبلاگ راه کسبوکار، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
- بهزادیمنش، مینا، «معرّق کاری چیست و انواع آن کدامند؟»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
- رضایی، صبا، «معرّقسازی حرفهای درآمدزا»، وبسایت صمت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۵ش.
- «ترابی گودرزی»، وبسایت لیلیت، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- شاهرخی، نسرین و محبعلی، مریم، «گونههای مختلف هنر معرّق»، وبسایت زنبیل، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۱ش.
- شجاع نوری، نیکو، چوب و هنرهای چوبی ایران، تهران، دانشگاه الزهرا (س)، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
- کیانمهر، قباد، کارگاه صنایع دستی (چوب)، تهران، شرکت نشر و چاپ کتابهای درسی، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۴ش.
- «معرّق کاری»، وبسایت رِد کلاک، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۱ش.
هنر | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| اصطلاحات هنری | |||||||||||||||
| هنرمندان |
| ||||||||||||||
| اقتصاد هنر | |||||||||||||||
| هنر ملل | |||||||||||||||
| هنرها |
| ||||||||||||||
