پیشنویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''<big>تعیین زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی. تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالشبرانگیز مهدویت است که در روایات به طور دقیق نامشخص دانسته شده است و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دا...» ایجاد کرد |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۳۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|تعیین زمان ظهور امام مهدی؛}}''' مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی. | ||
تعیین زمان ظهور امام مهدی | تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند میدانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریانهای غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمانهایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب میشود. از اینرو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام بهشمار میرود. | ||
== | == مفهومشناسی == | ||
تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشهٔ وقت است. از این ریشه، واژهٔ وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین شده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه بهصورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، بهطور جامع بررسی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.]</ref> | |||
== | == گونههای تعیین وقت ظهور == | ||
از منظر فاعل؛ تعیین وقت ظهور به سه گونهٔ الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد؛ به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و از نظر دقت زمانبندی؛ به سه سطح توقیت حدودی قطعی،<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمانهای کلی مانند سالهای فرد و عاشورا،<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.</ref> یا تقارن با نشانههایی چون خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است. در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمیشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.]</ref> | |||
=== ''' | == مستندات تعیین وقت == | ||
مستندات تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از: | |||
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.]</ref> | |||
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیتها مانند شعر شاه نعمتالله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) به شکل شعر بیان شدهاند؛ زیرا در بسیاری موارد، منبع اشعار را کشف و شهود یا الهام دانستهاند. | |||
# '''اشعار:''' برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر میرسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشتهاند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیتهای خود بهره بردهاند. از نمونههای مشهور این اشعار، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات. | |||
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.]</ref> | |||
== انگیزههای تعیین وقت == | |||
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، بهدلایل زیر آن را جایز میدانند: | |||
# '''گفتوگوی روایی:''' عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند. | |||
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند. | |||
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند. | |||
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص، نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار میشوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.]</ref> | |||
== دلایل جایز نبودن تعیین وقت == | |||
مخالفان تعیین وقت، دلایل زیر را مطرح میکنند: | |||
=== احادیث امامان === | |||
روایات منعکننده از تعیین وقت ظهور امام مهدی در کتابهای بسیاری از نویسندگان شیعه آورده شده است؛ مانند محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲.</ref> میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطفالله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمعآوری این روایات پرداختهاند. همچنین سید محمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.]</ref> | |||
مضمون اصلی روایات نهی عبارتند از: | |||
* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/بررسی-امکان-تعیین-وقت-ظهور هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>''' | |||
* در روایات اسلامی، زمان ظهور بهطور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد. | |||
* هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref> | |||
* تعیین وقت موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصتطلبان<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.]</ref> و تعویق در زمان ظهور میشود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref> | |||
=== منافات با بداء === | |||
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کردهاند؛ زیرا هر زمان پیشبینیشدهای ممکن است دستخوش بداء شده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.]</ref> | |||
== تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه == | |||
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی وجود داشتهاند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کردهاند. این تعیینوقتها پیامدهای منفی متعددی بههمراه داشته است ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیتگریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی نسبت به اصل ظهور، امام و دین، ارتداد، و نیز فراهم شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکلگیری فرقههای انحرافی که برای اسلام و مسلمانان آسیبزا بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> | |||
=== | === کیسانیه === | ||
از | پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمدحنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمدحنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود میکند و شمشیرش را از نیام بیرون میآورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمدحنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref> | ||
=== | === واقفیه === | ||
پس از درگذشت امام کاظم، گروهی با نام واقفیه<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.</ref> با استناد به برخی روایات،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.</ref> برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.</ref> رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق میدادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدیدآوردند، مانند الغیبه نوشتهٔ حسن بن محمد بن سماعه کوفی،<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.</ref> نصرة الواقفه تألیف علی بن احمد موسوی علوی<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.</ref> و الغیبه اثر علی بن حسن طاطری.<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.</ref> | |||
با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.</ref> | |||
=== | === صفویه === | ||
با | در دورهٔ صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامهای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه طهماسب، رسالهای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل میشود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند بهصراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کنندهای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> | ||
=== قاجار === | |||
در دورهٔ قاجار، سیدعلیمحمد شیرازی (معروف به باب)، در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، ابتدا خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود معرفی کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابیگری و بهاییگری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ قمری تعیین کرد. پیروانش نشانههای روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق میدادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از دنبالهرویان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقهٔ بهائیت را بنیان نهادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی پژوهشگران، فتنهٔ بابیت و بهائیت بزرگترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانهها در تاریخ معاصر ایران بهشمار میرود.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> | |||
همچنین | === انقلاب اسلامی === | ||
انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان نسبت به امام مهدی شد.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این نگرشها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنشهای سیاسی داشتند،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بهتدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز میکرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عج «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسشهای مکرری<ref>[https://porseman.com/article/علم-زمان-وقوع-ظهور-در-اختيار-برگزيدگان-قرار-مي-گيرد؟/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/مباحث-مهدوی-۱۶-تعیین-وقت-برای-ظهور «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح میشد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/زمان-ظهور-با-توجه-به-شواهد-قرآنی-و-گفتار-علما «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و برخی سالهای خاصی را برای تحقق آن اعلام میداشتند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/بررسی-پیشبینیهای-برخی-از-عالمان-اخلاق-دربارۀ-ظهور-امام-زمان-در-زمان «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی میانجامید، بهویژه زمانی که زمانهای تعیینشده به نتیجه نمیرسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> | |||
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، با برخورداری از دانش عمیق و جایگاه اجتماعی پذیرفتهشده در میان جامعه، همواره بهروشنی برنهی از تعیین وقت دقیق ظهور تأکید کرده و نسبت به تطبیقهای نادرست نشانهها هشدار میدادند.<ref>محمدی ریشهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.</ref> سید روحالله خمینی، هرگونه زمانبندی برای ظهور را مردود اعلام کرد.<ref>باقریزاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.</ref> از نگاه سید علی خامنهای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیقهای مکرر و نادرست نشانههای ظهور بر اشخاص در دورههای مختلف تاریخی، زمینهساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین میشود؛ بنابراین، پرهیز از دامن زدن به شایعات و توهمات بیپایه، بهعنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته میشود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> | |||
در سالهای اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهرههای معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی میکرد، با استقبال گستردهٔ اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینهساز برای ظهور امام مهدی دانستهاند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش. | |||
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش. | |||
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش. | |||
* «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* باقریزاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش. | |||
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | |||
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش. | |||
* خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش. | |||
* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش. | |||
* «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش. | |||
رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، | * سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش. | ||
* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش. | |||
سلیمیان، خدامراد، | * صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش. | ||
* صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق. | |||
* صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش. | |||
* صفری فروشانی، نعمتالله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش. | |||
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارفالاسلامیه، ۱۴۱۷ق. | |||
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۲۰ق. | |||
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش. | |||
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش. | |||
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش. | |||
* «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | |||
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش. | |||
* محمدی ریشهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش. | |||
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش. | |||
* مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش. | |||
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش. | |||
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق. | |||
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش. | |||
* ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش. | |||
* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش. | |||
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۵
تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند میدانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریانهای غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمانهایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب میشود. از اینرو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام بهشمار میرود.
مفهومشناسی
تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشهٔ وقت است. از این ریشه، واژهٔ وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین شده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه بهصورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، بهطور جامع بررسی شده است.[۲]
گونههای تعیین وقت ظهور
از منظر فاعل؛ تعیین وقت ظهور به سه گونهٔ الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد؛ به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد[۳] و از نظر دقت زمانبندی؛ به سه سطح توقیت حدودی قطعی،[۴] توقیت تفصیلی و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمانهای کلی مانند سالهای فرد و عاشورا،[۵] یا تقارن با نشانههایی چون خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است. در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمیشود.[۶]
مستندات تعیین وقت
مستندات تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
- روایات: مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.[۷]
- کشف و شهود: بیشتر توقیتها مانند شعر شاه نعمتالله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) به شکل شعر بیان شدهاند؛ زیرا در بسیاری موارد، منبع اشعار را کشف و شهود یا الهام دانستهاند.
- اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر میرسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشتهاند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیتهای خود بهره بردهاند. از نمونههای مشهور این اشعار، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات.
- خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۸]
انگیزههای تعیین وقت
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، بهدلایل زیر آن را جایز میدانند:
- گفتوگوی روایی: عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند.
- بشارت ظهور: گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند.
- حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند.
- تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص، نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار میشوند.[۹]
دلایل جایز نبودن تعیین وقت
مخالفان تعیین وقت، دلایل زیر را مطرح میکنند:
احادیث امامان
روایات منعکننده از تعیین وقت ظهور امام مهدی در کتابهای بسیاری از نویسندگان شیعه آورده شده است؛ مانند محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم.[۱۰] میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطفالله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمعآوری این روایات پرداختهاند. همچنین سید محمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کردهاند.[۱۱]
مضمون اصلی روایات نهی عبارتند از:
- هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۱۲]
- در روایات اسلامی، زمان ظهور بهطور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
- هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۱۳]
- تعیین وقت موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصتطلبان[۱۴] و تعویق در زمان ظهور میشود.[۱۵]
منافات با بداء
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.[۱۶] زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کردهاند؛ زیرا هر زمان پیشبینیشدهای ممکن است دستخوش بداء شده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۱۷]
تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی وجود داشتهاند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کردهاند. این تعیینوقتها پیامدهای منفی متعددی بههمراه داشته است ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیتگریزی،[۱۸] بدبینی نسبت به اصل ظهور، امام و دین، ارتداد، و نیز فراهم شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکلگیری فرقههای انحرافی که برای اسلام و مسلمانان آسیبزا بوده است.[۱۹]
کیسانیه
پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمدحنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.[۲۰] کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمدحنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود میکند و شمشیرش را از نیام بیرون میآورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۱] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمدحنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۲]
واقفیه
پس از درگذشت امام کاظم، گروهی با نام واقفیه[۲۳] با استناد به برخی روایات،[۲۴] برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.[۲۵] رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق میدادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدیدآوردند، مانند الغیبه نوشتهٔ حسن بن محمد بن سماعه کوفی،[۲۶] نصرة الواقفه تألیف علی بن احمد موسوی علوی[۲۷] و الغیبه اثر علی بن حسن طاطری.[۲۸]
با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.[۲۹]
صفویه
در دورهٔ صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامهای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه طهماسب، رسالهای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل میشود.[۳۰] پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند بهصراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،[۳۱] اما دو روایت از امام محمد باقر و امام جعفر صادق دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کنندهای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.[۳۲]
قاجار
در دورهٔ قاجار، سیدعلیمحمد شیرازی (معروف به باب)، در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، ابتدا خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود معرفی کرد.[۳۳] وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ قمری تعیین کرد. پیروانش نشانههای روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق میدادند.[۳۴] این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۵] گروهی از دنبالهرویان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقهٔ بهائیت را بنیان نهادند.[۳۶] به باور برخی پژوهشگران، فتنهٔ بابیت و بهائیت بزرگترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانهها در تاریخ معاصر ایران بهشمار میرود.[۳۷]
انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان نسبت به امام مهدی شد.[۳۸] این نگرشها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنشهای سیاسی داشتند،[۳۹] بهتدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز میکرد.[۴۰] همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسشهای مکرری[۴۱] از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح میشد[۴۲] و برخی سالهای خاصی را برای تحقق آن اعلام میداشتند.[۴۳] این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی میانجامید، بهویژه زمانی که زمانهای تعیینشده به نتیجه نمیرسید.[۴۴]
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، با برخورداری از دانش عمیق و جایگاه اجتماعی پذیرفتهشده در میان جامعه، همواره بهروشنی برنهی از تعیین وقت دقیق ظهور تأکید کرده و نسبت به تطبیقهای نادرست نشانهها هشدار میدادند.[۴۵] سید روحالله خمینی، هرگونه زمانبندی برای ظهور را مردود اعلام کرد.[۴۶] از نگاه سید علی خامنهای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیقهای مکرر و نادرست نشانههای ظهور بر اشخاص در دورههای مختلف تاریخی، زمینهساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین میشود؛ بنابراین، پرهیز از دامن زدن به شایعات و توهمات بیپایه، بهعنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته میشود.[۴۷]
در سالهای اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهرههای معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی میکرد، با استقبال گستردهٔ اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.[۴۸] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینهساز برای ظهور امام مهدی دانستهاند.[۴۹]
پانویس
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.
- ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
- ↑ محمدی اشتهاردی، بابیگری و بهاییگری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.
- ↑ «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان؛ «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ محمدی ریشهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.
- ↑ باقریزاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
منابع
- آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
- آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
- اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
- «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- باقریزاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
- «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
- رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
- «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
- سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارفالاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۲۰ق.
- «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
- گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
- «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
- محمدی ریشهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
- ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.