پرش به محتوا

پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۰۴۰ ویرایش‌ها
 
(۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>تعیین زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.
'''{{درشت|تعیین زمان ظهور امام مهدی؛}}''' مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.


تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است. در روایات، زمان ظهور به طور دقیق نامشخص دانسته شده و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. درباره تعیین زمان ظهور، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس دیدگاه برخی، منابع دینی از هرگونه تعیین وقت برای ظهور نهی کرده و تعیین‌کنندگان وقت را تکذیب نموده‌اند. در مقابل، موافقان تعیین حدودی زمان ظهور معتقدند این نوع تعیین وقت، از شمول آن روایات خارج است. مخالفان معتقدند واژه توقیت در روایات، معنایی عام دارد و هر نوع تعیین وقت حتی حدودی را در بر می‌گیرد. از آنجا که در روایات هیچ قرینه‌ای برای استثناء کردن تعیین حدودی وجود ندارد، حکم به حرمت آن داده شده است.
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب می‌شود. از این‌رو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام به‌شمار می‌رود.


== '''مفهوم‌شناسی''' ==
== مفهوم‌شناسی ==
تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82 سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref>
تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشهٔ وقت است. از این ریشه، واژهٔ وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین شده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به‌صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.]</ref>


== '''موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان''' ==
== گونه‌های تعیین وقت ظهور ==
باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنت‌های مختلف با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> زرتشتیان در انتظار سوشیانت،<ref>جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86 اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.]</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref>[https://www.tkalam.ir/article_39080.html قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.]</ref> و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.</ref> در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.]</ref> قیام  استفاده می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.]</ref>
از منظر فاعل؛ تعیین وقت ظهور به سه گونهٔ الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد؛ به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و از نظر دقت زمان‌بندی؛ به سه سطح توقیت حدودی قطعی،<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است. در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.]</ref>


با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>
== مستندات تعیین وقت ==
مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.]</ref>
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) به شکل شعر بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری موارد، منبع اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
# '''اشعار:''' برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور این اشعار، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.]</ref>


<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۹؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۳۰۳.</ref>
== انگیزه‌های تعیین وقت ==
 
انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به‌دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:
<ref>رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۵-۱۴.</ref>
# '''گفت‌وگوی روایی:''' عده‌ای با توجه به این‌که روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
 
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۸.]</ref>
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
 
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص، نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.]</ref>
<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۳-۱۷۱.</ref>
 
=== '''یهود''' ===
در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم (دوران ماشیح) و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیش‌گویی‌های نادرست باعث یأس و ناامیدی می‌شود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع می‌کند.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۷۸-۷۳.</ref>
 
=== '''مسیحیت''' ===
مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴-۷۹.</ref>
 
=== '''اسلام''' ===
در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آن‌ها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵-۸۴.</ref> با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیت‌هایی چون محیی‌الدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان ظهور ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقه‌ای، گمانه‌زنی‌هایی درباره نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهه‌های خاصی برای آن مطرح کرده‌اند.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.]</ref>
 
== '''گونه‌های تعیین وقت ظهور''' ==
تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:
 
نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:
 
# توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref>
# توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref>
# توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>


در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>
== دلایل جایز نبودن تعیین وقت ==
مخالفان تعیین وقت، دلایل زیر را مطرح می‌کنند:


== '''مستندات تعیین وقت''' ==
=== احادیث امامان ===
مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
روایات منع‌کننده از تعیین وقت ظهور امام مهدی در کتاب‌های بسیاری از نویسندگان شیعه آورده شده است؛ مانند محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲.</ref> میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سید محمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.]</ref>
 
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
# '''اشعار:''' برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.]</ref>
 
== '''انگیزه‌های تعیین وقت''' ==
انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:
 
# '''گفت‌وگوی روایی:''' عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.]</ref>


== '''دلایل جایز نبودن تعیین وقت''' ==
مضمون اصلی روایات نهی عبارتند از:
مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:
* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/بررسی-امکان-تعیین-وقت-ظهور هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>'''
* در روایات اسلامی، زمان ظهور به‌طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
* هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>
* تعیین وقت موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.]</ref> و تعویق در زمان ظهور می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>


=== '''احادیث امامان''' ===
=== منافات با بداء ===
بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲-۱۶۱.</ref> در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>  
در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء شده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.]</ref>


مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:
== تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه ==
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی وجود داشته‌اند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کرده‌اند. این تعیین‌وقت‌ها پیامدهای منفی متعددی به‌همراه داشته است ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی نسبت به اصل ظهور، امام و دین، ارتداد، و نیز فراهم شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکل‌گیری فرقه‌های انحرافی که برای اسلام و مسلمانان آسیب‌زا بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>


* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>'''
=== کیسانیه ===
* در روایات اسلامی، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمدحنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمدحنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمدحنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>
* هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶-۱۶۲؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>
* تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و <ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.]</ref> تعویق در زمان ظهور می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>


=== '''منافات با بداء''' ===
=== واقفیه ===
در کلام شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن<ref>شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.</ref> و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>
پس از درگذشت امام کاظم، گروهی با نام واقفیه<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.</ref> با استناد به برخی روایات،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.</ref> برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.</ref> رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدیدآوردند، مانند الغیبه نوشتهٔ حسن بن محمد بن سماعه کوفی،<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.</ref> نصرة الواقفه تألیف علی بن احمد موسوی علوی<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.</ref> و الغیبه اثر علی بن حسن طاطری.<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.</ref>


== '''پیامدها''' ==
با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.</ref>
مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.]</ref>


برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
=== صفویه ===
در دورهٔ صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»،  خبرآنلاین.]</ref>


تطبیق برخی چهره‌های سیاسی و مذهبی با افرادی که در برخی روایات به‌عنوان بازیگران عصر ظهور  معرفی شدند که در تاریخ معاصر ایران فتنه بهایی و بابی براساس همین تطبیق‌ها شکل گرفت. در سال‌های اخیر مستندی به‌نام ظهور بسیار نزدیک است در شهرهای مختلف کشور و به صورت رایگان پخش شد که از چهره‌های معاصری به‌عنوان افرادی در روایات نام برده است. مراجع تقلید مانند ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و مراکز علمی مانند مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به انتقاد از این مستند پرداختند.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>
=== قاجار ===
در دورهٔ قاجار، سیدعلی‌محمد شیرازی (معروف به باب)، در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، ابتدا خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود معرفی کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ قمری تعیین کرد. پیروانش نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از دنباله‌رویان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقهٔ بهائیت را بنیان نهادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی پژوهشگران، فتنهٔ بابیت و بهائیت بزرگ‌ترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.]</ref> همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.]</ref> و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1449146/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%B3%D9%85 طباطبایی‌ستوده، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.]</ref>
=== انقلاب اسلامی ===
انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان نسبت به امام مهدی شد.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این نگرش‌ها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنش‌های سیاسی داشتند،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز می‌کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عج «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/علم-زمان-وقوع-ظهور-در-اختيار-برگزيدگان-قرار-مي-گيرد؟/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/مباحث-مهدوی-۱۶-تعیین-وقت-برای-ظهور «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/زمان-ظهور-با-توجه-به-شواهد-قرآنی-و-گفتار-علما «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌داشتند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/بررسی-پیش‌بینی‌های-برخی-از-عالمان-اخلاق-دربارۀ-ظهور-امام-زمان-در-زمان «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.]</ref>
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، با برخورداری از دانش عمیق و جایگاه اجتماعی پذیرفته‌شده در میان جامعه، همواره به‌روشنی برنهی از تعیین وقت دقیق ظهور تأکید کرده و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.</ref> سید روح‌الله خمینی، هرگونه زمان‌بندی برای ظهور را مردود اعلام کرد.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.</ref> از نگاه سید علی خامنه‌ای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق‌های مکرر و نادرست نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین می‌شود؛ بنابراین، پرهیز از دامن زدن به شایعات و توهمات بی‌پایه، به‌عنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>


بر پایه متون حدیثی، وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>
در سال‌های اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال گستردهٔ اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* ابن‌طاووس، علی بن موسی، الملاحم و الفتن، قم، صاحب الأمر، ۱۴۱۶ق.
* آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
* اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
* جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
* ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی 16، ۱۳۹۵ش.
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
* سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
* خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
* سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
* شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
* «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
* شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
* سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
* صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
* صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
* صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
* صفانور، ساعده، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»،پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.
* صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
* صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
* صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
* طباطبایی‌ستوده، سیداحمد، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.
* صفری فروشانی، نعمت‌الله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
* فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.  
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف‌الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
* قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۲۰ق.
* کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
* کیوانی، مرتضی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
* مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* یاری، سحر، «گستره بداء در نشانه‌های ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث، پردیس تهران، ۱۳۹۵ش.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
* ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۵

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب می‌شود. از این‌رو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشهٔ وقت است. از این ریشه، واژهٔ وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین شده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به‌صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.[۲]

گونه‌های تعیین وقت ظهور

از منظر فاعل؛ تعیین وقت ظهور به سه گونهٔ الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد؛ به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد[۳] و از نظر دقت زمان‌بندی؛ به سه سطح توقیت حدودی قطعی،[۴] توقیت تفصیلی و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،[۵] یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است. در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.[۶]

مستندات تعیین وقت

مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

  1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.[۷]
  2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) به شکل شعر بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری موارد، منبع اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
  3. اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور این اشعار، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
  4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۸]

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به‌دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

  1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به این‌که روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
  2. بشارت ظهور: گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
  3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
  4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص، نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.[۹]

دلایل جایز نبودن تعیین وقت

مخالفان تعیین وقت، دلایل زیر را مطرح می‌کنند:

احادیث امامان

روایات منع‌کننده از تعیین وقت ظهور امام مهدی در کتاب‌های بسیاری از نویسندگان شیعه آورده شده است؛ مانند محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم.[۱۰] میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سید محمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.[۱۱]

مضمون اصلی روایات نهی عبارتند از:

  • هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۱۲]
  • در روایات اسلامی، زمان ظهور به‌طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
  • هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۱۳]
  • تعیین وقت موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان[۱۴] و تعویق در زمان ظهور می‌شود.[۱۵]

منافات با بداء

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.[۱۶] زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء شده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۱۷]

تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه

در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی وجود داشته‌اند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کرده‌اند. این تعیین‌وقت‌ها پیامدهای منفی متعددی به‌همراه داشته است ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیت‌گریزی،[۱۸] بدبینی نسبت به اصل ظهور، امام و دین، ارتداد، و نیز فراهم شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکل‌گیری فرقه‌های انحرافی که برای اسلام و مسلمانان آسیب‌زا بوده است.[۱۹]

کیسانیه

پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمدحنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.[۲۰] کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمدحنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۱] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمدحنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۲]

واقفیه

پس از درگذشت امام کاظم، گروهی با نام واقفیه[۲۳] با استناد به برخی روایات،[۲۴] برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.[۲۵] رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدیدآوردند، مانند الغیبه نوشتهٔ حسن بن محمد بن سماعه کوفی،[۲۶] نصرة الواقفه تألیف علی بن احمد موسوی علوی[۲۷] و الغیبه اثر علی بن حسن طاطری.[۲۸]

با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.[۲۹]

صفویه

در دورهٔ صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.[۳۰] پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،[۳۱] اما دو روایت از امام محمد باقر و امام جعفر صادق دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.[۳۲]

قاجار

در دورهٔ قاجار، سیدعلی‌محمد شیرازی (معروف به باب)، در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، ابتدا خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود معرفی کرد.[۳۳] وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ قمری تعیین کرد. پیروانش نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق می‌دادند.[۳۴] این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۵] گروهی از دنباله‌رویان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقهٔ بهائیت را بنیان نهادند.[۳۶] به باور برخی پژوهشگران، فتنهٔ بابیت و بهائیت بزرگ‌ترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود.[۳۷]

انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان نسبت به امام مهدی شد.[۳۸] این نگرش‌ها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنش‌های سیاسی داشتند،[۳۹] به‌تدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز می‌کرد.[۴۰] همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری[۴۱] از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد[۴۲] و برخی سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌داشتند.[۴۳] این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.[۴۴]

در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، با برخورداری از دانش عمیق و جایگاه اجتماعی پذیرفته‌شده در میان جامعه، همواره به‌روشنی برنهی از تعیین وقت دقیق ظهور تأکید کرده و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.[۴۵] سید روح‌الله خمینی، هرگونه زمان‌بندی برای ظهور را مردود اعلام کرد.[۴۶] از نگاه سید علی خامنه‌ای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق‌های مکرر و نادرست نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین می‌شود؛ بنابراین، پرهیز از دامن زدن به شایعات و توهمات بی‌پایه، به‌عنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته می‌شود.[۴۷]

در سال‌های اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال گستردهٔ اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.[۴۸] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.[۴۹]

پانویس

  1. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.
  2. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
  3. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
  4. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
  5. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.
  6. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.
  7. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.
  8. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.
  9. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
  10. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲.
  11. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.
  12. ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  13. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  14. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.
  15. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  16. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  17. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.
  18. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  19. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
  20. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.
  21. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.
  22. ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
  23. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
  24. ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.
  25. ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.
  26. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.
  27. ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
  28. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.
  29. ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
  30. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
  31. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
  32. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
  33. ↑ محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
  34. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
  35. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
  36. ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
  37. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  38. ↑ مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.
  39. ↑ «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  40. ↑ «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.
  41. ↑ «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان؛ «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  42. ↑ «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  43. ↑ «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.
  44. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  45. ↑ محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.
  46. ↑ باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.
  47. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  48. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  49. ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

منابع

  • آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
  • آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
  • اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
  • «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
  • «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
  • رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
  • «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
  • سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
  • صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
  • صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
  • صفری فروشانی، نعمت‌الله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف‌الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۲۰ق.
  • «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
  • «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
  • گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
  • «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
  • «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
  • ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
  • هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:تعیین_زمان_ظهور_امام_مهدی&oldid=49622»