پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام منجی موعود در باورهای شیعه است. بر اساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین در میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب می‌شود.از این‌رو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام به‌شمار می‌رود.

تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور حضرررت امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به طور جامع بررسی شده است.<ref>سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.</ref>

تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:

 

نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:

# توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref>

# توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref>

# توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>

 

در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>

مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>

# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.

# '''اشعار:''' برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.

# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.]</ref>

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

# '''گفت‌وگوی روایی:''' عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.

# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.

# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.]</ref>

مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۱.</ref> در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>

مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:

* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/بررسی-امکان-تعیین-وقت-ظهور هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>'''

* هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶–۱۶۲؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>

* تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.]</ref> تعویق در زمان ظهور می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن<ref>شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.</ref> و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>

در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروه‌ها برخی از زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>

پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدي کیسـانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>

پس از درگذشت امام کاظم، واقفیه<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.</ref> با استفاده از روایات<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶و۶۴۴.</ref> برای ظهور امام مهدی وقت تعیین کردند. این مسئله موجب شکل‌گیری جلسات مناظرات و مباحثه بین علمای شیعه و بزرگان واقفیه شد.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹ ،۹۲، ۸۱.</ref> سران واقفیه روایات مربوط به امام مهدی مانند زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای اثبات عقاید خود کتاب‌هایی از جمله کتاب الغیبه اثر حسن بن محمد بن سماعه کوفی،<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.</ref> کتاب نصرة الواقفه علی بن احمد موسوی علوی<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.</ref> و کتاب الغیبه علی بن حسن طاطری تألیف کردند.<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.</ref> پس از آغاز غیبت صغری امام مهدی، این گروه دیگر حضور فعالی نداشتند و از میان رفتند.<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.</ref>

در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82 سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] درباره خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref>  

در دوره قاجار، سید علی‌محمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی محققان، فتنه بهایی و بابی بزرگ‌ترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>

انقلاب اسلامی ایران باعث شد رویکرد اندیشوران مسلمان و غیرمسلمان در مورد امام مهدی تغییر کند.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این رویکرادها که بیشتر ریشه در باورها، رفتارها و نمادها و هیجانات اجتماعی و التهابات سیاسی داشت،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج پیدا کرد و گاه به صورت پیامدهای انحرافی و فراگیر درباره نزدیکی ظهور ظاهر می‌شد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%8A-%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D8%AF%D8%9F/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D8%AB-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B6-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان درباره زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی نیز سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌کردند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%80-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86 «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>

در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه با وجود آگاهی‌های علمی و نیز مقبولیت عمومی و اجتماعی در میان جامعه، به گونه تعیینی و مشخّص، همواره بر نهی از تعیین وقت دقیق تأکید داشتند و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۸-۱۵۶.</ref> سید روح‌الله خمینی، هرگونه تعیین زمان برای ظهور را مردود دانستند.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹-۱۰۸.</ref> به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.

* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.

* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم: 72 پرسش و پاسخ درباره امام مهدی(ع) بر اساس «دانشنامه امام مهدی(ع)»،  قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.

* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 05 ارديبهشت 1404ش.

* جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.

* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۶، شماره۳۳، ۱۴۰۲ش.

* خامنه‌ای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.

* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.

* «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.

* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.

* شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.

* صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.

* صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.

* صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ برادران، رضا، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.

* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.

* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰ق.

* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.

* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.

* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.

* «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.

* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.

* مهدوی، محمد؛ جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال۲۳، شماره۸۰، ۱۳۹۸ش.

* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.

* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوار المهدی، ۱۴۲۲ق.

* ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.

* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.