پیش‌نویس:فرهنگ رسانه‌ای: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''فرهنگ رسانه‌ای'''</big>؛ نظام فرهنگی غالب جهانی و شکل‌دهندۀ هویت، ارزش‌ها و سبک زندگی.<br>

فرهنگ رسانه‌ای (Media Culture)، به مجموعه‌ای از نگرش‌ها، ارزش‌ها، الگوهای رفتاری و شیوه‌های زیست گفته می‌شود که تحت‌تأثیر رسانه‌های جمعی و پلتفرم‌های دیجیتال شکل می‌گیرند. این پدیده به‌عنوان یکی از کارگزاران اصلی جامعه‌پذیری در جهان معاصر، ساختارهای هویت فردی و جمعی را دگرگون ساخته و در ابعاد اقتصاد سیاسی، تحلیل متن و رویکرد دریافت مخاطبان ارزیابی می‌شود. پویایی‌های این نظام فرهنگی از یک سو با ایجاد استانداردسازی‌های بصری، اشباع اطلاعاتی و جابه‌جایی مرجعیت‌های تربیتی همراه بوده و از سوی دیگر، بستری برای تقویت هویت‌های جهان‌-‌محلی، کنشگری‌های مدنی و ارتقای مهارت‌های شناختی مانند سواد سلامت فراهم می‌آورد. در بستر جامعۀ ایران، فرهنگ رسانه‌ای در تلاقی میان جریان‌های ارتباطی جهانی و سنت‌های بومی شکل گرفته و مدیریت مصرف آن بر چارچوب‌های سیاست‌گذاری ارتباطی، اخلاق رسانه‌ای و توسعۀ تولیدات بومی استوار است.

==مفهوم‌شناسی==

فرهنگ رسانه‌ای به مجموعه‌ای از معانی، هویت‌ها و الگوهای رفتاری گفته می‌شود که در بستر رسانه‌های جمعی، به‌ویژه رسانه‌های نوین دیجیتال، تولید و بازتولید می‌شوند.<ref>[https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانه‌ای و خرده‌فرهنگ‌ها»، 1401ش، ص4-5.]</ref> این مفهوم بر نقش رسانه‌ها در ساخت معنا، بازنمایی واقعیت، شکل‌دهی به هویت‌های فردی و جمعی و تأثیرگذاری بر فرآیندهای اجتماعی، سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره تمرکز دارد. فرهنگ رسانه‌ای به‌دلیل گسترۀ نفوذ خود، متمایل به ایجاد نوعی فرهنگ غالب و همگون‌ساز در سطح جهانی است.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش، ص185.]</ref>

===تمایز فرهنگ رسانه‌ای و سواد رسانه‌ای===

فرهنگ رسانه‌ای شامل الگوهای زیست، فرآورده‌ها و هنجارهای حاکم بر مصرف رسانه است که عادت‌ها و رفتارهای رسانه‌ای جامعه را شکل می‌دهد.<ref> [https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانه‌ای»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>  در مقابل، سواد رسانه‌ای مهارتی فعال است که توانایی تشخیص رسانه‌های معتبر، بررسی صحت پیام‌ها و استفادۀ هدفمند از محتوا را فراهم کرده و امکان مقاومت در برابر القاهای ناخودآگاهِ فرهنگ رسانه‌ای را پدید می‌آورد.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref>  سواد رسانه‌ای، همچنین، به‌عنوان یک سازوکار ناظر درونی، مخاطب را از حالت انفعالی خارج کرده و با ایجاد تعامل متقابل میان مخاطب و متن، معناسازی‌های سطحی را به چالش می‌کشد. تحقق این مهارت تحت عنوان «خودمدیریتی کاربر» مستلزم آموزش‌های بنیادی و ساختاری در مدارس و نهادهای آموزش عالی است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

گفتمان حاکم بر فرهنگ رسانه‌ای بر نظام واژگانی توده‌ها تأثیر می‌گذارد. استفادۀ دگرگون‌شده یا نادقیق از اصطلاحات در بستر رسانه‌های جمعی می‌تواند به‌مرور زمان به ضعف الگوی زبانی جامعه و شکل‌گیری فقر واژگانی در فرهنگ عمومی منجر شود.<ref> [https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانه‌ای»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

رسانه‌ها در جامعۀ مدرن از قالب ابزارهای سادۀ انتقال پیام خارج شده و به بستری برای آموزش‌های فرهنگی کلان و دگرگونی در شیوه‌های ادراک مخاطبان بدل شده‌اند؛ به‌گونه‌ای‌که این بستر در زمینه‌های متعددی جایگزین نهادهای سنتیِ هویت‌ساز شده است.<ref> [https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> از این رو، درک، تفسیر و نقد پیام‌های رسانه‌ای برای مواجهۀ آگاهانه با لایه‌های پنهان این فرهنگ ضرورت دارد.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص185.]</ref>  

===همگرایی و اشباع اطلاعاتی===

فرهنگ رسانه‌ای با توسعۀ فناوری‌های ارتباطی و شبکه‌ای شدن مناسبات اجتماعی شناخته می‌شود و از طریق اشاعۀ پیام‌ها برای مخاطبان انبوه، به روند همگرایی فرهنگی و جهانی‌شدن شتاب می‌بخشد.<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، «فرهنگ و سواد رسانه‌ای»، وب‌سایت ویرگول؛] [https://civilica.com/doc/1491004/ سعیدی، «تقابل فرهنگ رسانه‌ای و خرده‌فرهنگ‌ها»، 1401ش، ص4-5.]</ref>  این پدیده بر جریان تولید انبوه اطلاعات و بازتولید رویدادها در قالب روایت‌های سرگرمی‌محور استوار است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>  حجم متراکم داده‌ها در این نظام سبب سوق یافتن ذهن مخاطبان به‌سمت پردازش خودکار پیام‌ها، تضعیف تفکر انتقادی، پذیرش بی‌چون‌وچرای محتوا و بازنشر مکانیکی اطلاعات می‌شود. همچنین جوامع در این بستر با پدیده «اینفودمیک» یا همه‌گیری اطلاعاتی (گسترش هم‌زمان و شتابان اطلاعات دقیق و نادرست) مواجه می‌شوند که توانایی تمیز داده‌های علمی از شایعات را تضعیف می‌کند.<ref>[https://virgool.io/@masihreyhani/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-cmos1cjqhfwt ریحانی، مسیح، «فرهنگ و سواد رسانه‌ای»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===استانداردسازی بصری و الگوریتمی===

فرهنگ رسانه‌ای با اتکا به پلتفرم‌های تصویرمحور و ابزارهای دیجیتال نظیر فیلترها، به استانداردسازی مفاهیم زیبایی ظاهری پرداخته و نمادهای بصری دستکاری‌شده را به‌عنوان جریان اصلی فرهنگ توده‌ای تثبیت می‌کند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر عزت‌نفس و رضایت از بدن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  از سوی دیگر، الگوریتم‌های پیچیدۀ توزیع محتوا با تنظیم اطلاعات بر اساس علایق پیشین کاربران، مخاطبان را در بسترهای همگون اطلاعاتی (اتاق پژواک) محصور کرده و امکان مواجهه با دیدگاه‌های متنوع را محدود می‌سازند.<ref>[https://naghshnews.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF/ «نقش مؤثر رسانه‌های اجتماعی در فرهنگ‌سازی»، پایگاه خبری نقش.]</ref>

این نظام فرهنگی در کوتاه‌مدت پیامدهای جزئی دارد اما در بلندمدت از طریق فرآیند انباشت تدریجی، به جریان‌سازی‌های عمیق اجتماعی و تغییر ناخودآگاه نگرش توده‌ها منجر می‌شود. این ویژگی سبب شده تا فرهنگ رسانه‌ای به‌عنوان بستر اصلی جنگ نرم و ابزار نفوذ ساختاری برای دگرگونی ارزش‌های بومی به‌کار گرفته شود.<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9 «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> این نفوذ در ابعاد پیشرفته، ماهیتی شناختی به‌خود می‌گیرد که از طریق اشغال فضای ذهنی مخاطبان و به‌کارگیری تاکتیک‌های اطلاعاتی پیش از بازنمایی رسمی داده‌ها عمل می‌کند.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

شناخت ابعاد ساختاری فرهنگ رسانه‌ای نیازمند یک چارچوب سه‌جانبۀ انتقادی است:

# اقتصاد سیاسی فرهنگ رسانه‌ای: بررسی ویژگی‌های ساختاری و نقش شرکت‌های ارتباطی بزرگ و نهادهای قدرت در فرآیند تولید، مالکیت و توزیع انبوه محتوای فرهنگی.

# تحلیل متن رسانه‌ای: مطالعۀ فرآورده‌ها و آثار فرهنگ رسانه‌ای برای شناسایی گفتمان‌ها، مواضع ایدئولوژیک پنهان و الگوهای روایتی حاکم بر آنها.

# رویکرد دریافت و مصرف مخاطبان: بررسی اثرات عینی محصولات فرهنگ رسانه‌ای بر مخاطبان و تغییرات احتمالی در فهم، تفسیر و شیوه‌های استفاده آنها از پیام‌ها.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش، ص201-203.]</ref>

==کارکردها و بازنمایی‌های محوری==

===هویت‌بخشی و الگوسازی در زندگی روزمره===

محصولات فرهنگ رسانه‌ای منابعی هستند که افراد برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی از آنها بهره می‌گیرند.<ref> [https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص197؛] [https://sepidarnews.ir/yaddasht/308935-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8% «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.]</ref>  این فرآیند معیارهای قضاوت را سامان داده و افراد را با نظام‌های ارزشی هماهنگ می‌کند که نمود عینی آن در مدیریت بدن، گرایش به مد و ذائقۀ پوشش جوانان مشاهده می‌شود.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref>  پویایی بازخوردهای نمادین مانند پسندها و نظرات، پدیدۀ «بدن‌پنداری رسانه‌ای‌شده» را شکل می‌دهد که در آن ارزیابی افراد از ارزش جسمی خود با میزان تأیید بیرونی در فضای مجازی پیوند می‌خورد.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر عزت‌نفس و رضایت از بدن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> همچنین تثبیت این الگوها به وابستگی یا اعتیاد رسانه‌ای و ترجیح تعاملات مجازی بر روابط عینی می‌انجامد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانه‌ها»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>  

===بازتعریف اوقات فراغت و هویت دیجیتال===

کارکرد جامعه‌پذیری رسانه‌ای بیشتر به‌صورت ضمنی و از طریق مشاهده و تقلید عمل می‌کند. این نظام با بازتعریف مفهوم اوقات فراغت، ابزارهای دیجیتال را جایگزین فعالیت‌های عینی کرده و با کاهش سهم رسانه‌های مکتوب، الگوهای یادگیری را دگرگون می‌سازد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85633821/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک می‌گیرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>  این فضا به کاربران اجازه می‌دهد هویت دیجیتال مستقلی در جامعۀ مجازی بسازند که در سطح کلان، زمینه‌ساز شکل‌گیری تعارض میان هویت واقعی افراد و بازنمایی‌های مجازی آنها می‌شود.<ref>[https://naghshnews.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF/ «نقش مؤثر رسانه‌های اجتماعی در فرهنگ‌سازی»، پایگاه خبری نقش.]</ref>

فرهنگ رسانه‌ای در ایران حاصل تلاقی جریان‌های ارتباطی جهانی و سنت‌های بومی است که از آن تحت عنوان رویکرد جهان‌-‌محلی یاد می‌شود. مخاطبان ایرانی مظاهر رسانه‌ای جهان را با معیارهای فرهنگی، مذهبی و مقتضیات محلی خود تطبیق داده و بازتعریف می‌کنند؛ فرآیندی که شکلی تلفیقی از فرهنگ رسانه‌ای را پدید می‌آورد.<ref>[https://hamshahritraining.ir/article/3685/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87 «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.]</ref>  نمود عینی این پویایی، ورود و بازتعریف جریان‌های بومیِ متأثر از جنبش‌های جهانی اصلاح فرهنگ رسانه‌ای (نظیر پذیرش تنوع زیبایی و مثبت‌نگری به بدن) است که در قالب تولید محتوای واقع‌گرایانه توسط کاربران داخلی، با استانداردهای تجاری رسانه‌های بزرگ مقابله می‌کند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/impact-social-media-body.html «تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر عزت‌نفس و رضایت از بدن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری، تاریخ بارگذاری: 15 مهر 1392ش.

* «تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر عزت‌نفس و رضایت از بدن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.

* «توسعۀ رسانه‌ای و تهدیدهای نرم»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش.

* «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 4 خرداد 1402ش.

* «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک می‌گیرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1403ش.

* خدابنده بایگی، ایمان، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، جامعه، فرهنگ، رسانه، دورۀ 9، شمارۀ 34، 1399ش.

* خورابلو، فاطمه و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، مجلۀ یافته‌های پیشروان علوم تربیتی و آموزشی، دورۀ 1، شمارۀ 7، 1403ش.

* داگلاس، کنر، «فرهنگ رسانه‌ای و پیروزی نمایش»، رسانه، به‌ترجمۀ اسماعیل یزدان‌پور، شمارۀ 67، 1385ش.

* ذکایی، محمدسعید، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، فصلنامۀ رسانه، دورۀ 23، شمارۀ 3، پیاپی 88، 1391ش.

* سعیدی، محسن، «تقابل فرهنگ رسانه‌ای و خرده‌فرهنگ‌ها»، نهمین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1401ش.

* فرجی، مهران، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانه‌ای کودکان با رویکرد درک چشم‌انداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، سومین کنفرانس فضای سایبری، 1403ش.

* «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بازدید: 11 آذر 1404ش.

* «فرهنگ‌سازی رسانه‌ای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: 18 آبان 1394ش.

* «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز، تاریخ بارگذاری: 23 مرداد 1403ش.

* محمدی سیف، معصومه، «فرهنگ استفاده از رسانه‌ها»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ بارگذاری: 26 اسفند 1394ش.

* «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 30 بهمن 1402ش.

* «نقش رسانه در آگاهی‌بخشی و فرهنگ‌سازی در سواد سلامت»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی شیراز، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.