نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

 

 

{{درشت|'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''}} ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریهٔ ولایت فقیه، مردم‌سالاری دینی و تفکیک قوا.

 

نظام جمهوری اسلامی ایران با رهبری [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]] بنیان نهاده شده است. این ساختار سیاسی‌اجتماعی پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] و [[همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همه‌پرسی ۱۲ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت و رأی بالای مردم در [[ایران]] تأسیس شد. این نظام بر نظریهٔ [[ولایت فقیه]]، [[مردم‌سالاری دینی]] و [[تفکیک قوا]] استوار است. [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، [[اسلام]] را [[دین رسمی]] و [[شیعه دوازده‌امامی|تشیع اثنی‌عشری]] را مذهب رسمی دانسته و تعدادی از [[اقلیت‌های دینی و مذهبی در ایران|اقلیت‌های دینی و مذهبی]] را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران شامل [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] به‌عنوان عالی‌ترین مقام، قوای سه‌گانه، [[شورای نگهبان]]، [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نیروهای مسلح، [[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران|صداوسیما]]، [[شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای محلی]] و [[شورای عالی امنیت ملی]] است. [[مردم]] در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظارتی دارند. [[سیاست خارجی]] نظام بر [[استقلال]]، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و نفی [[سلطه‌گری و سلطه‌پذیری|سلطه‌پذیری]]، استوار است. نظام جمهوری اسلامی ایران کوشیده است [[همبستگی اجتماعی|انسجام ملی]] را در ایران حفظ کند و زمینه‌های پیشرفت کشور در حوزه‌های گوناگون دانش و فناوری را فراهم سازد. جمهوری اسلامی ایران در پنج دهه گذشته با چالش‌هایی مانند [[جنگ]]، نارضایتی‌های اقتصادی، [[شکاف طبقاتی]]، [[تحریم بین‌المللی|تحریم‌های بین‌المللی]] و مخالفت‌های داخلی و خارجی با هدف [[براندازی]] یا فروپاشی نظام روبرو بوده است.

واژهٔ [[زبان عربی|عربی]] نظام به [[نظم]]، [[آراستگی]]، سامان و استواری اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/نظام/ دهخدا،  فرهنگ فارسی  دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وب‌سایت آبادیس.]</ref> اما در [[علوم سیاسی]] به مجموعه دستگاه‌ها و نهادهایی گفته می‌شود که درون [[حکومت]] با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/587797-نظام-چیست حجاریان، «نظام چیست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال می‌کنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا.]</ref> [[جمهوری]] از مادهٔ جمهور به‌معنای تودهٔ مردم<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضی شریعت پناهی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و به‌صورت موقت قرار دارند<ref>جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، 1367ش، ص199؛ آشوری، دانشنامه سیاسی، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و پاسخ‌گو بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref> نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعه‌ای منسجم و درهم‌تنیده از نهادها و ساختارهای حکومتی است که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدت‌دار استوار است و در عین حال [[مشروعیت]]، قوانین و جهت‌گیری‌های کلان خود را از مبانی، احکام و ارزش‌های دین [[اسلام]] می‌گیرد.<ref>فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] این نظام را حکومتی معرفی می‌کند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی، به آن رأی مثبت داده‌اند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

 

اندیشهٔ [[حکومت اسلامی]] ریشه در تفکر سیاسی سده‌های نخستین اسلام دارد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref> [[قرآن]]، حکومت را از آن [[خداوند]] می‌داند و این حق را به [[پیامبر|پیامبران]] واگذار کرده است.<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۷؛ سورهٔ یوسف، آیهٔ ۴۰ و ۶۷.</ref> به‌گواهی تاریخ [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] پس از [[هجرت]] به [[مدینه]]، نخستین حکومت اسلامی را با تدوین پیمان‌نامه تشکیل داد که در آن، [[همزیستی مسالمت‌آمیز]] گروه‌های قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، به‌جای برتری‌های قبیله‌ای جاهلی، مبنا قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/109858/پیامبر-%22ص%22،-ارتباطات-در-مدینه‌-النبی-و-آموزه‌-های-نخستین-حاکمیت-اسلامی «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه النبی و آموزه‌های نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> سید روح‌الله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشهٔ تازه‌ای نیست، اما غفلت [[مسلمان|مسلمانان]] و دست‌های [[استعمار]] در سده‌های اخیر مانع تحقق آن شد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref>

 

پیشینهٔ طرح نظام [[جمهوری]] در ایران به دورهٔ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بی‌تا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمی‌گردد، اما آن طرح‌ها به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملک‌افضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> ایده جمهوری اسلامی نخستین‌بار در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۷ش توسط [[سید روح‌الله خمینی]]<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.</ref> با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و [[رأی‌گیری|رأی]] مردم مطرح شد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433.</ref> در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروه‌های چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار نظام جمهوری اسلامی «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.<ref>خامنه‌ای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ [https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_171615_b28115e086b14d8b635094e48433afbd.pdf فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref> در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در [[همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در [[۱۲ فروردین]] رسماً اعلام موجودیت کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> افزون بر ایران، [[پاکستان]] (۱۹۵۶م) و [[موریتانی]] (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در [[افغانستان]] نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛]</ref>

 

 

نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روح‌الله خمینی]] بنیان نهاد و تا زمان [[رحلت سید روح‌الله خمینی|درگذشت]] در [[خرداد]] ۱۳۶۸ش، به‌عنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازه‌تأسیس را هدایت کرد.<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93؛ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62.</ref> منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای [[تجزیه ایران]] در برخی مناطق، [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق علیه ایران]]، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بین‌المللی آن و نیز [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران]] برخی از مهم‌ترین چالش‌های زمان رهبری وی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص188.]</ref> در پاسخ به این شرایط، شیوه‌های مدیریتی او شامل سخنرانی‌های عمومی و فراخوان‌های مردمی از یک‌سو<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص191.]</ref> و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص193.]</ref>

 

 

 

این مبانی از طریق [[اجتهاد]] مستمر فقهای جامع‌الشرایط، بهره‌گیری از دانش و تجارب بشری، نفی [[سلطه‌گری و سلطه‌پذیری|ستم و سلطه‌پذیری]]، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و [[همبستگی اجتماعی|همبستگی ملی]] تأمین می‌شوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

 

نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه [[ولایت فقیه]] شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش [[مردم]] در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شریعت اسلام (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش [[معنویت]]، [[عدالت‌طلبی]] و تحقق [[مردم‌سالاری دینی]] است.<ref>[https://farsnews.ir/Culture/1532160354000952823/دیدگاه-رهبر-انقلاب-درباره-تفاوت-نظام-جمهوری-اسلامی-با-دیگر-نظام-ها «دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظام‌ها»، خبرگزاری فارس.]</ref> تفاوت این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی عبارت است از:

* '''سایر جمهوری‌های اسلامی:''' اگرچه کشورهایی مانند [[پاکستان]] و [[موریتانی]] نیز عنوان جمهوری اسلامی دارند،<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت‌ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref> اما ساختار سیاسی ایران به‌دلیل ابتنای بر مذهب [[شیعه دوازده‌امامی|شیعه اثنی‌عشری]] (اصل دوازدهم)،<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> محوریت ولی فقیه به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند [[شورای نگهبان]] از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمه‌ریاستی با مذهب غالب سنی هستند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت‌ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref>

* '''جمهوری‌های متعارف:''' در جمهوری‌های سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، [[قرارداد اجتماعی]] و [[اراده همگانی|اراده اکثریت]] است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و [[حق تعیین سرنوشت]] مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101655/الگوی-تاسیسی-تلفیقی-جمهوری-اسلامی-و-چالشهای-نظری فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref>

* '''نظام لیبرال دموکراسی:''' جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، [[مشارکت عمومی]] و برابری در برابر قانون با [[لیبرال دموکراسی]] اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفت‌شناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر [[سکولاریسم]]، نسبی‌انگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/28000/تشابه-و-تمایز-نظام-مردم-سالار-دینی-و-نظام-لیبرال-دموکراسی اکبری، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»،  1383ش، ص86-89.]</ref>

=== نقش مردم ===

در نظام جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل [[انتخابات ریاست‌جمهوری ایران|ریاست‌جمهوری]]، [[انتخابات مجلس شورای اسلامی|مجلس شورای اسلامی]]، [[انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای شهر و روستا]] (هر چهار سال) و [[مجلس خبرگان رهبری]] (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/انتخابات «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

 

پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه می‌کنند:

* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایه‌گذاری و استقرار نظام.

* '''قانون‌گذاری:''' مشارکت مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).

* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت به‌صورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/نقش-حقوقی-مردم-در-حاکمیت-جمهوری-اسلامی-ایران نوری و مرتضوی‌نژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>

=== ساختار ===

بر اساس [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، قوای سه‌گانهٔ [[قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران|مقننه]]، [[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|مجریه]] و [[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قضائیه]] مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛ اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینهٔ تحقق رهبری فقیه جامع‌الشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم به‌عنوان رهبر شناخته می‌شود و بدین ترتیب، رهبری به‌عنوان ضامن عدم انحراف سازمان‌های مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش می‌کند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران،  (اصول ۵، ۵۷، ۱۰۷ و ۱۱۰)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:

!'''مقام / نهاد'''

!'''وظایف اصلی'''

!'''ارجاع به قانون اساسی'''

|'''[[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]'''

|عالی‌ترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل قوا؛ تعیین سیاست‌های کلی نظام، نظارت بر قوا، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیس‌جمهور، عفو محکومان.

|'''[[مجلس خبرگان رهبری]]'''

|مرکب از مجتهدان منتخب مردم؛ مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر.

|اصول ۱۰۷، ۱۰۸، ۱۰۹.

|'''[[شورای موقت رهبری]]'''

|مرکب از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان؛ انجام وظایف رهبری تا زمان انتخاب رهبر جدید.

|اصل ۱۱۱

|'''[[مجلس شورای اسلامی]]'''

|قانون‌گذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح؛ همراه با نمایندگان اقلیت‌های دینی.

|صول ۶۲ تا ۹۰،

|'''[[شورای نگهبان]]'''

|دوازده عضو (شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس)؛ تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی.

|اصول ۹۱، ۹۳، ۹۴، ۹۶، ۹۹

|'''[[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|قوه مجریه]]'''

|به ریاست رئیس‌جمهور منتخب مردم؛ مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور.

|اصول ۱۱۳ تا ۱۲۰.

|'''[[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قوه قضائیه]]'''

|به ریاست رئیس منصوب رهبری؛ رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان، نظارت بر اجرای قوانین.

|اصول ۱۵۶ تا ۱۷۲،

|'''[[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]'''

| حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاست‌های کلی.

|اصل ۱۱۲

|'''[[نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران]]'''

|شامل [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]]؛ [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] و [[فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران]].

فرماندهان، منصوب رهبری هستند و وظیفه پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب اسلامی را بر عهده دارند.

|'''[[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران]]'''

|با رئیس منصوب رهبری؛ تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور.

|'''[[شوراهای اسلامی شهر و روستا]]'''

|اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح [[روستا]]، [[بخش (تقسیمات کشوری)|بخش]]، [[شهر]]، [[شهرستان]] و [[استان]]؛ اداره امور محلی با نظارت عالی.

|اصول ۱۰۰ تا ۱۰۶

|'''[[شورای عالی امنیت ملی]]'''

|به ریاست رئیس‌جمهور و با حضور نمایندگان قوای سه‌گانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیت‌های مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.

|اصل ۱۷۶<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

== زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی ==

* [[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران4.png|جایگزین=پرچم جمهوری اسلامی ایران|بندانگشتی|پرچم جمهوری اسلامی ]]بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران [[زبان فارسی|فارسی]] و استفاده از زبان‌های محلی و قومی در [[مطبوعات]] و [[رسانه‌ (ارتباطات)|رسانه‌ها]] آزاد است. [[زبان عربی]] به‌دلیل ارتباط با [[قرآن]] و [[معارف اسلامی]]، پس از [[دوره ابتدایی]] تا پایان [[دوره متوسطه]] در همه رشته‌ها به‌طور الزامی تدریس می‌شود.

* [[پرچم ایران|پرچم رسمی ایران]] دارای سه رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت جمهوری اسلامی و شعار [[الله اکبر]] است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 15 تا 18)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی‌عشری بوده و این اصل غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله [[حنفی]]، [[شافعی]]، [[مالکی]]، [[حنبلی]] و [[زیدیه|زیدی]] دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در [[احوال شخصیه]] و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضداسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی؛] هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۶۱–۱۶۶.</ref>

== حقوق و آزادی‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==

در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و [[برابری در برابر قانون|برابری آنان در برابر قانون]] است که با رعایت موازین شرع، شامل [[مرد|مردان]] و [[زن|زنان]] می‌شود. حقوق و آزادی‌های مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم می‌شود:

* حقوق و آزادی‌های فردی شامل حق مالکیت و آزادی‌های مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.  

* حقوق و آزادی‌های گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروه‌ها تعلق می‌گیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهمایی‌های اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمن‌ها و اصناف برای گروه‌های مختلف و اقلیت‌های دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۹ تا ۴۲)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==

[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران6.png|جایگزین=دیدار سید علی خامنه‌ای با اسماعیل هنیه|بندانگشتی|دیدار [[سید علی خامنه‌ای]] با [[اسماعیل هنیه]] رئیس دفتر سیاسی حماس]]

بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی این کشور بر نفی [[سلطه‌گری و سلطه‌پذیری|سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری]]، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملت‌ها استوار است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاست‌های کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آن‌ها بر عهده [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبر جمهوری اسلامی]] است و اجرای این سیاست‌ها توسط وزارت امور خارجه انجام می‌گیرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فردا-231/935232-سیاست-خارجی-کشور-چگونه-اداره-می-شود ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون [[کرامت انسان|کرامت]] و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا، تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حق‌طلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 2، 152 و 154)»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از [[فلسطین]] را در همین چارچوب ارزیابی می‌کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/دفاع-از-فلسطین-سیاست-راهبردی-جمهوری-اسلامی-ایران?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>  

جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با [[ایالات متحده آمریکا]]، برخی متحدان غربی آن و [[اسرائیل]] با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی ایران، ریشهٔ اصلی این مخالفت‌ها در ماهیت الگوی [[مردم‌سالاری دینی]]، استقلال‌طلبی و چالش‌آفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/علت-دشمني-با-ايران؟/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> در همین راستا، [[سید علی خامنه‌ای]]، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، مهم‌ترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزش‌های دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقب‌نشینی از این مواضع را مخدوش‌کنندهٔ عزت ملی تلقی می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/سیاست-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران-از-نگاه-مقام-معظم-رهبری حاتمی‌راد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]</ref>

== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ==

[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران5.jpg|جایگزین=رادیوداروی 177Lu-Alpha-MSH -درمان ملانومای متاستاتیک|بندانگشتی|[[رادیودارو|رادیوداروی]] 177Lu-Alpha-MSH به‌منظور درمان ملانومای متاستاتیک]]

پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخص‌های درونی آن ارزیابی کرده و نشانه‌های زیر را به‌عنوان جلوه‌های کارآمدی این نظام برشمرده‌اند:

* بقای نظام با وجود هشت سال [[جنگ عراق با ایران|جنگ عراق علیه ایران]]،<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازده‌روزه|جنگ دوازده روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/جنگ-۱۲-روزه-تصویری-آشکار-از-کارآمدی-نظام-ولایت-و-حکمرانی-اندیشه «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/جنگ-تحمیلی-سوم-و-کارآمدی-نظام-اسلامی-راوی-روایت-پیروزی-باشیم «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[تحریم‌ها علیه ایران|تحریم‌های فراگیر]]، ترورهای گسترده و برخی آشوب‌ها و [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴|اغتشاشات]].

* ایجاد [[همبستگی اجتماعی]] و جلوگیری از فروپاشی در جامعه‌ای با تنوع قومی و مذهبی؛

* دستیابی به [[خودباوری]] و [[خودکفایی]] در فناوری‌های [[برنامه هسته‌ای ایران|هسته‌ای]]، [[برنامه موشکی ایران|موشکی]]، پزشکی و [[صنعت در ایران|صنعتی]]؛<ref>[https://gu.ac.ir/moshaver-zanan/ContextPage?id=23270 «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت دانشگاه گلستان؛] [https://hawzah.net/fa/goharenab/View/82478/نگاهی-به-مهم-ترین-دستاوردهای-انقلاب-در-بیانات-رهبر-انقلاب «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* تبدیل‌شدن ایران به الگویی برای جنبش‌های [[بیداری اسلامی]] در منطقه و جهان؛

* وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانت‌های بیرونی.

* ایفای نقش [[ولایت فقیه]] به‌عنوان نقطه وحدت‌بخش و هماهنگ‌کنندهٔ قوای سه‌گانه در شرایط بحرانی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref>

== چالش‌های نظام جمهوری اسلامی ایران ==

بر اساس تحلیل‌های مطرح‌شده در برخی رسانه‌ها مهم‌ترین چالش پیش روی جمهوری اسلامی ایران، نارضایتی گسترده و ناامیدی مردم است که به‌طور عمده ناشی از مشکلات اقتصادی ارزیابی می‌شود. به نظر برخی کارشناسان، عملکرد اقتصادی دولت‌ها، [[شکاف طبقاتی]] را افزایش داده است.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/514755/مهم-ترین-چالش-پیش-روی-نظام-نارضایتی-ناامیدی-مردم «مهم‌ترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وب‌سایت بهار.]</ref> علل ساختاری این نارضایتی شامل [[تحریم بین‌المللی|تحریم‌های بین‌المللی]]، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته شده است. موانع ایجادشده از سوی برخی جریان‌های داخلی، از جمله موانع اصلی رفع تحریم‌ها و قرارگیری کشور در مسیر توسعه معرفی شده است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/٨٥-درصد-مردم-ناراضی-هستند-برای-مردم-نظام-و-دولت-تفاوتی-ندارند «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>

== مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران ==

[[پرونده:ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران.jpg|جایگزین=ساختمان نخست‌وزیری پس از انفجار|بندانگشتی|ساختمان نخست‌وزیری پس از انفجار شهریورماه سال ۱۳۶۰ش]]

مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران را برخی پژوهشگران به دو طیف اصلی دسته‌بندی کرده‌اند:

تاکنون ۳۶ گروه برانداز اعلام موجودیت کرده‌اند که قدیمی‌ترین آنها عبارت‌اند از: [[حزب دموکرات کردستان ایران|حزب دموکرات کردستان]] (۱۳۲۴ش)، [[حزب کومله کردستان ایران|کومله]] (۱۳۴۲ش) و [[سازمان مجاهدین خلق ایران|سازمان مجاهدین خلق]] (۱۳۴۴ش)<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> که در [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|سال‌های نخست انقلاب]]، برخی از [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران#سازمان مجاهدین خلق ایران|مسئولین نظام جمهوری اسلامی]] چون [[سید محمد حسینی بهشتی|سید محمد بهشتی]]، دبیرکل [[حزب جمهوری اسلامی]] و [[محمدعلی رجایی]]، رئیس‌جمهور وقت را [[ترور]] کرد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/مروری-بر-تاریخچه-۴۵-سال-ترور-در-جمهوری-اسلامی «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>

تغییر شرایط بین‌المللی، پیشرفت فناوری‌های ارتباطی، ثبات نظام جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام حکومت در ایران و همچنین رویکرد تساهل‌آمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است، موجب شد که از دههٔ ۱۳۷۰ش، بسیاری از مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران، شیوهٔ فعالیت خود را از وضعیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) تغییر دهند و با گرایش به ائتلاف میان گروه‌ها، رویکرد عریان‌تری را در مخالفت با نظام جمهوری اسلامی، نشان دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص22-24.]</ref> با وجود این، برخی پژوهشگران بر این باور هستند که اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل ایران و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمی‌شود و اپوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص26.]</ref> به همین دلیل، اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور می‌کوشد تا شعارهای خود را با هنجارهای بین‌المللی مانند دموکراسی‌خواهی، حقوق بشر و سکولاریسم، هماهنگ کند و با بهره‌گیری از ابزارهای ارتباطی نوین مانند اینترنت، تفاوت‌های قومی و مذهبی در ایران را به گسل‌های اجتماعی تبدیل کند و جمعیت جوان کشور را با مطالبات شهروندی در حوزه [[رفاه]] و [[اشتغال]]، به سوی [[اغتشاش]] و آشوب اجتماعی سوق دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص18-21.]</ref>

به گزارش رسانه‌ها در حال‌حاضر اکثریت اعضای این گروه‌ها در خارج از کشور زندگی می‌کنند و فعالیت‌شان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروه‌های مسلح کُرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شده‌اند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از [[فرانسه]]، [[عراق]] و [[آلبانی]]، در تکاپوی یافتن کشور دیگری برای استقرار هستند. از دهه ۱۳۹۰ش، گروه‌های تازه‌تأسیسی مانند شورای ملی تصمیم ایران با شعار «گذار از جمهوری اسلامی» و فرشگرد با شعار «ایران را پس می‌گیریم و دوباره می‌سازیم» و با محوریت [[رضا پهلوی]] شکل گرفته‌اند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]]<nowiki/>ش با [[رضا پهلوی#فراخوان‌های رضا پلهوی|فراخوان]] خود به تشدید خشونت‌ها و تبدیل تجمعات اعتراضی به [[اغتشاش]] و درگیری‌های مسلحانه دامن زده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6731883/%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]</ref>

[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران8.jpg|جایگزین=دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در جنگ رمضان|بندانگشتی|دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در [[جنگ رمضان]]، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش]]

در سال‌های اخیر به‌ویژه بعد از [[جنگ دوازده‌روزه|جنگ دوازده روزه]] علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیش‌بینی کردند.<ref>[https://www.dw.com/fa-ir/آیا-فروپاشی-جمهوری-اسلامی-محتمل-یا-حتی-قریبالوقوع-است/a-73871021 «آیا فروپاشی جمهوری اسلامی محتمل یا حتی قریب‌الوقوع است؟»، وب‌سایت دویجه‌وله.]</ref> در همین راستا، رضا پهلوی، از چهره‌های سلطنت‌طلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله [[دونالد ترامپ]]، رئیس‌جمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.<ref>[https://parsi.euronews.com/2026/01/16/reza-pahlavi-with-or-without-international-aid-the-islamic-republic-will-fall «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وب‌سایت یورو نیوز.]</ref>

با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله [[تحریم‌ها علیه ایران|تحریم‌ها]]، اعتشاشات دی ۱۴۰۴ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیل‌گران سیاسی روایت دیگری را ارائه می‌دهد. معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده، اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364576/افشاگری-معاون-سابق-موساد-از-هزینه-اسرائیل-برای-تغییر-حکومت-در-ایران «افشاگری معاون سابق موساد از هزینه اسرائیل برای تغییر حکومت در ایران»،  وب‌سایت تابنتاک.]</ref> معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترور]] هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دست‌نیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364890/اعتراف-مقام-سابق-انگلیسی-درباره-تلاش-برای-براندازی «اعتراف مقام سابق انگلیسی درباره تلاش برای براندازی»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

برخی از تحلیلگران داخلی بعد از [[مبعوث شدن مردم|مقاومت مردم ایران]] در جنگ رمضان، اظهار داشته‌اند که نظام جمهوری اسلامی بسیار ریشه‌دارتر از تصورات اولیه است و با حملهٔ نظامی نمی‌توان آن را سرنگون کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1368705/زیباکلام-جمهوری-اسلامی-خیلی-ریشه‌دارتر-از-چیزی-است-که-تصور-می‌شد «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشه‌دارتر از چیزی است که تصور می‌شد»، وب‌سایت تابناک.]</ref> وزیر دفاع پیشین ایالات متحده نیز معتقد است که حکومت ایران مستحکم‌تر از تصورات است و در جنگ رمضان مشخص شد که جمهوری اسلامی از قدرت و ایستادگی قابل‌توجهی برخوردار است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانی‌ها-پیروز-این-جنگ-هستند «اگر حکومت ایران تغییر نکند، ایرانی‌ها پیروز این جنگ هستند»، وب‌سایت تابناک.]</ref> برخی از محققان با اشاره به پیوند معنوی و عاطفی میان ملت و نظام در ایران، جمهوری اسلامی را ملی‌ترین حاکمیت ایران در چند قرن اخیر توصیف کرده و بر این باور هستند که دشمنان خارجی و اپوزیسیون جمهوری اسلامی درک درستی از این پیوند ندارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانی‌ها-پیروز-این-جنگ-هستند «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

== روز جمهوری اسلامی ==

[[۱۲ فروردین]] به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندهٔ نوع حکومت پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان [[روز جمهوری اسلامی]] ایران نام‌گذاری شده است. دربارهٔ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های انتخاب صالحان اثر [[سید علی خامنه‌ای]]، با چشم باز: ۱۲ فروردین اثر سعید زاهدی و نیز فیلم‌های مستندی به‌نام‌های: معنای ۱۲ فروردین به روایت آیت‌الله خامنه‌ای، ۱۲ فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران، رأی‌گیری رفراندوم ۱۲ فروردین، روز رأی‌دادن امام در روز ۱۲ فروردین ۵۸ و ۱۲ فروردین؛ نماد آزادی‌خواه.<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/علت-نامگذاری-روز-۱۲-فروردین-عنوان-جمهوری-اسلامی-چیست-هدف-مردم-شعار-نظر-امام-خمینی-ره-درباره-رفراندوم-معرفی-کتاب-ویدئو-آثار-گرافیکی «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref>

* حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[سید جلال‌الدین مدنی|جلال‌الدین مدنی]]؛<ref>[https://noorlib.ir/book/info/30122/حقوق-اساسی-و-نهادهای-سیاسی-جمهوری-اسلامی-ایران «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت نور لایب.]</ref>

* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[عباسعلی عمید زنجانی|عباس‌علی عمید زنجانی]]؛<ref>[https://www.iranketab.ir/book/128035-constitutional-law «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت ایران کتاب.]</ref>

== نگارخانه ==

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران9.jpg|بازتاب نتیجه همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه اطلاعات

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران10.jpg|نامه تاریخی موافقت آیت‌الله خوئی با تشکیل نظام جمهوری اسلامی

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران11.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸|راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸ش

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران12.jpg|بازتاب نتیجه همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه کیهان

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران13.jpg|همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران

پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران14.jpg|بازتاب نتیجه همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه آیندگان

</gallery>

 

== منابع ==

* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.

* «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه النبی و آموزه‌های نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۷ش.

* جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق، چاپ دوم، تهران: گنج دانش، ۱۳۶۷ش.

* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش‌های عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.

* حاتمی راد، منصور، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، مجله حصون، شمارهٔ ۱۰، زمستان ۱۳۸۵ش.

* دبیرنیا، علی‌رضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلهٔ پژوهش‌های حقوق طبیعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۷ش.

* «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.

* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.

* «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشه‌دارتر از چیزی است که تصور می‌شد»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش.

* سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بی‌تا.

* طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.

* فاضلی‌نیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعه‌شناسی، ۱۳۸۶ش.

* فکری، میثم و رهبر، عباس‌علی، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، مجلهٔ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۱ش.

* فوزی، یحیی، «الگوی تأسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری، مجلهٔ پژوهش‌نامیهٔ متین، شمارهٔ ۳–۴، ۱۳۷۸ش.

* قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.

* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.

* مدنی، جلال‌الدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.

* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۷۵–۷۶، ۱۳۸۷ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‌نیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.

* «مهم‌ترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وب‌سایت بهار، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.

* «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟ + تفاوت‌ها»، وب‌سایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.

* نوروزی، محمدجواد و باقری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ پژوهش‌های انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.

* نوری، جواد و مرتضوی‌نژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۴ش.