پیش‌نویس:ایران دوره مشروطیت: تفاوت میان نسخه‌ها

دوره مشروطه ایران با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ۴۴۵؛ [https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407 «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3 «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲؛  کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.

 

== اهمیت ایران در دوران مشروطه ==

بر اساس منابع تاریخی ایران در دوره مشروطه، سرزمینی بود که برای نخستین‌بار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر محدودیت‌های قانونی را تجربه کرد؛ ساختاری که به موجب آن، تصمیم‌گیرندگان سیاسی در چارچوب قوانین مشخص قرار می‌گرفتند. ابه نظر پژوهشگران، این دوره از آن جهت در تاریخ ایران حائز اهمیت است که فرایند گذار از جامعه‌ای مبتنی بر مفهوم رعیت و فرهنگ سیاسی مبتنی بر اطاعت محض از حاکم، به سوی مفهوم شهروندی و فرهنگ سیاسی قانون‌مدار، در این سرزمین آغاز شد. این تحولات در شرایطی رخ می‌داد که اروپا دورۀ پیشرفت سریع را طی می‌کرد و ایرانیان در جستجوی راهی برای خروج از عقب‌ماندگی بودند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص79؛] [https://www.imna.ir/news/200552/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>

پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف ساختاری، فقدان ارتش منظم توانمند، رقابت قدرت‌های خارجی (روسیه و انگلستان) و شکست‌های نظامی پی در پی در جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref>  

 

'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکست‌های نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref>

 

'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخست‌وزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفته‌تر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref>

 

 

'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل می‌شد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقب‌ماندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار می‌دانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref>

 

 

 

 

 

 

برخی حوادث سیاسی در عرصه بین‌المللی، به تحریک احساسات مشروطه‌خواهان در ایران شتاب بخشید. شکست نظامی روسیه از ژاپن و پیروزی انقلاب مردم روسیه علیه دولت تزاری و نیز حمله نظامیان بریتانیا به سرزمین ترانسوال در آفریقای جنوبی و قیام مردم آن دیار، باعث شگفتی ملت‌های تحت ستم در کشورهای جهان سوم شد. برای مثال جامعه انقلابی ایران، علت شکست روسیه را ناشی از حکومت مشروطه ژاپن و شایستگی حاکمان آن کشور می‌دانست و آن را با شکست‌های ایران از روسیه مقایسه کرده، بی‌کفایتی پادشاهان قاجار را ریشه نارسایی‌ها و عقب‌ماندگی‌های کشور برمی‌شمرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref>

 

=== زمینه‌های صدور فرمان مشروطه ===

ایران در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، شاهد یک رشته رویدادهای پی‌درپی بود که نارضایتی عمومی را به اوج رساند. نخست، انتشار عکس مسیو نوز، رئیس بلژیکی گمرک ایران، در لباس روحانیت و در حال رقص، خشم مذهبی مردم را برانگیخت. دوم، به چوب بستن و شلاق خوردن چند تاجر خوشنام تهران توسط علاءالدوله، حاکم تهران، اعتراض بازار را در پی داشت. سوم، کشته شدن طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید در درگیری با نیروهای دولتی و سپس تیراندازی نظامیان به جمعیت تشییع‌کننده، تهران را به آشوب کشید. در واکنش به این رویدادها، ایران صحنه بست‌نشینی‌های گسترده‌ای شد: نخست تحصن در مسجد شاه، سپس هجرت صغری به حرم حضرت عبدالعظیم، هجرت کبری به قم (با رهبری طباطبایی، بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری)، و همزمان بست‌نشینی گروهی از تجار و علما در سفارت انگلیس. سرانجام، مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و در ایران مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref>

=== فرازونشیب‌های نظام مشروطه در ایران ===

ایران در سال‌های پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیب‌های متعددی روبه‌رو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضل‌الله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطه‌خواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطه‌خواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس (اولتیماتوم‌ها، اشغال شمال و حضور بریگاد قزاق) رنج می‌برد. در نهایت، ایران در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان و استقرار سلطنت پهلوی، از مسیر اولیه مشروطه خارج شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص-271270.]</ref>

== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران ==

== موانع و محدودیت‌های فراروی تحولات ایران ==

در مقابل تحولات یادشده، برخی پژوهشگران به موانع و محدودیت‌های متعددی اشاره کرده‌اند که ایران در دوره مشروطه با آنها مواجه بود.

* نفوذ اندیشه‌های غربی از دیدگاه این تحلیلگران، نفوذ اندیشه‌های غربی یکی از این چالش‌ها به شمار می‌رود؛ به گفته آنان، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>شیرمحمدی، درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی، 1385ش، ص۱۸۸.

</ref>

* نفوذ افکار استبدادی چالش دیگری است که برخی محققان به آن اشاره داشته‌اند؛ بر اساس این دیدگاه، مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242

* تضعیف روند اسلامی از دیگر چالش‌های مطرح شده در این دوره است؛ به باور برخی تحلیلگران، ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند،<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref>و همچنین عدم حمایت کافی علما از مشروعه‌خواهانی چون شیخ فضل‌الله نوری (که به اعدام وی انجامید)،<ref>امام‌خمینی، صحیفه، ۱۸/۲۴۸.

* بروز تفرقه میان رهبران نهضت (چه میان روحانیان و روشنفکران و چه در میان خود علما) از موانع دیگری است که به گفته پژوهشگران، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص170-171.

امام‌خمینی، صحیفه، ۴/۲۳۵؛ ‏۶/۳۳۷؛ ۷/۱۳۳؛ ۱۲/۲۵ و ۱۸/۴۱۱.</ref> و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج4، ص337.

* دخالت بیگانگان به ویژه روسیه و انگلستان، از نگاه برخی محققان، چالش اساسی دیگر این دوره بود؛ این کشورها با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.<ref>امام‌خمینی، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص13-15.</ref>

== ساختار اجتماعی ایران در دوره مشروطه ==

به گفته برخی پژوهشگران، ایران در دوره مشروطه کشوری فلاحتی با جمعیتی میان نه تا ده و نیم میلیون نفر بود. از این جمعیت، بیش از نیم را دهقانان، یک چهارم را ایلات و عشایر، و یک پنجم را شهرنشینان تشکیل می‌دادند. غالب جمعیت فاقد سواد بودند، اما از هوش و درایت بالایی برخوردار می‌دانستند. مردم به‌طور عمده مذهبی و شیعه بودند و گرایش‌های دینی در تحرکات اجتماعی نقش مؤثری ایفا می‌کرد. در آغاز جنبش‌های اجتماعی این دوره، مطالبات توده‌ها به‌طور عمده مشخص نبود و روحانیت به عنوان گروه مرجع در بسیج گروه‌های اجتماعی عمل می‌کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

از نظر جامعه‌شناختی، ایران در این دوره در حال گذار از جامعه‌ای با ساختار سنتی-ایلی به سمت جامعه‌ای با نهادهای نوین بود. کم‌سوادی اکثریت، فقدان احزاب سیاسی منظم و غلبه فرهنگ شفاهی بر مکتوب، از ویژگی‌های بارز این دوره است. با این حال، شهرنشینی رو به رشد، گسترش تلگراف، چاپ و نشر مطبوعات و سفرهای نخبگان به خارج، به تدریج افق‌های فکری جدیدی را در ایران گشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

== نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه ==

* '''علما و روحانیت:''' روحانیت با بهره‌گیری از نفوذ دیرینه خود در میان مردم، نقش محوری در رهبری و بسیج توده‌ها ایفا کرد و تا پایان استبداد صغیر، مهم‌ترین نیروی پیشبرندۀ ریدادهای مهم از جمله نهضت مشروطه بود. روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطه‌خواه، مشروعه‌خواه و میانه) انگیزه‌های متفاوتی داشتند.

== نقش دین و مذهب در ایران دوره مشروطه ==

در ایران دوره مشروطه، دین به‌عنوان یکی از نیروهای محرکه اصلی تحولات سیاسی-اجتماعی ایفای نقش می‌کرد. آموزه‌ها، مفاهیم و مناسک دینی، بستری را فراهم آورد که از طریق آن، گروه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی برای اعتراض به وضع موجود و مطالبه تغییر، همگرایی یافتند. نهاد روحانیت به‌عنوان متولی و مفسر دین، حلقه ارتباطی این نیروی محرکه با توده‌های مردم بود.<ref>فوران، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، 1396ش. ص163.</ref>

'''در ساختار سیاسی:''' به گفته برخی پژوهشگران، در گفتمان سیاسی رایج در ایران آن دوره، الگوی «سلطنت مشروطه» در برابر «سلطنت استبدادی» تعریف می‌شد و کمتر به اشکال دیگر حکومت اشاره می‌رفت. دین در این چارچوب، منبع مشروعیت‌بخشی به محدودیت قدرت شاه و تأسیس نهادهایی چون مجلس به شمار می‌رفت. با این حال، تفسیرهای متفاوت از نسبت دین با سیاست، موجب شکل‌گیری دو جریان دینی شد: جریانی که مشروطه را با شریعت قابل جمع می‌دانست و جریانی که آن را مغایر با مبانی دینی می‌انگاشت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>

'''در تحولات پس از مشروطه:''' دین در دوره پس از استقرار نظام مشروطه، از دو طریق به تحولات جهت می‌داد. نخست، از طریق مشروعیت‌بخشی به نهادهای نوین؛ به گونه‌ای که قانون اساسی با تلاش علما و مراجع، اصولی مبتنی بر موازین شرعی پیدا کرد. مانند اصل دوم متمم قانون اساسی که نظارت مجتهدان بر مصوبات مجلس را پیش‌بینی می‌کرد. دوم، از طریق مقاومت در برابر سکولاریزاسیون؛ جریان مشروعه‌خواه به رهبری شیخ فضل‌الله نوری، تلاش کرد مانع تهی‌شدن نظام سیاسی از محتوای دینی شود که این تلاش با اعدام وی و کنار رفتن بخشی از روحانیان از صحنه سیاسی روبه‌رو شد.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>

'''افول نقش دین در عرصه سیاسی:''' به تدریج، دین از مرکز تصمیم‌گیری‌های سیاسی در ایران دوره مشروطه فاصله گرفت. با تسلط روشنفکران بر مجلس و تدوین قوانین مبتنی بر الگوهای غربی از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک، جایگاه احکام دینی در نظام سیاسی نوپا تضعیف شد. اختلاف گفتمانی میان دو قرائت از دین یکی همسو با مشروطه و دیگری مخالف با آن و نیز عدم ارائه نظریه منسجم از سوی جریان دینی برای اداره حکومت، به انزوای تدریجی دین از عرصه قدرت انجامید. در دوره رضاشاه، این روند شتاب بیشتری گرفت و حضور نمادین دین در نهادهای سیاسی نیز کاهش یافت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>

متمم قانون اساسی مشروطه (مصوب ۱۲۸۶ش) نخستین سندی است که عناصر هویتی ایران را در چارچوب نظام سیاسی نوین تعریف کرده است. بر اساس این متن، هویت ایران در دوره مشروطه از مؤلفه‌های زیر شکل می‌گرفت:

 

* هویت دینی-مذهبی: دینی رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی شیعه اثنی‌عشری اعلام شد و پادشاه موظف به ترویج آن گردید. نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس و واگذاری منصب قضاوت در امور شرعی به مجتهدان جامع‌الشرایط، از دیگر مؤلفه‌های هویت دینی این دوره بود.

* هویت ملی-سرزمینی: حدود مملکت ایران تغییرناپذیر اعلام شد، تهران به‌عنوان پایتخت تعیین گردید، و پرچم سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت شیر و خورشید به عنوان پرچم رسمی معرفی شد.

* حاکمیت ملت: قوای مملکت ناشی از ملت دانسته شد و سلطنت به‌عنوان ودیعه‌ای الهی از طرف ملت به پادشاه تفویض گردید.

* تفکیک قوا: قوای سه‌گانه (مقننه، قضائیه و مجریه) از یکدیگر ممتاز و منفصل اعلام شدند.

* مسئولیت وزراء: شخص پادشاه از مسئولیت مبری دانسته شد و وزراء در برابر مجلسین مسئول معرفی گردیدند.

* برابری در برابر قانون: همه افراد ملت در مقابل قانون متساوی‌الحقوق اعلام شدند و جان، مال، مسکن و شرف افراد در امان دانسته شد.

* آزادی مطبوعات و اجتماعات: مطبوعات غیر از کتب ضلال و مواد مضره به دین، آزاد اعلام شد و ممیزی ممنوع گردید. انجمن‌ها و اجتماعاتی که مولد فتنه و مخل نظم نباشند، آزاد شمرده شدند.

* آزادی تحصیل و تعلیم: تحصیل علوم، معارف و صنایع آزاد اعلام شد، مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد.

* مصونیت مالکیت: هیچ ملکی را نمی‌توان از تصرف صاحب آن بیرون کرد مگر با مجوز شرعی و پس از تعیین و تأدیه قیمت عادله.

* آزادی احضار و دستگیری: هیچکس را نمی‌توان فوراً دستگیر کرد مگر به حکم کتبی رئیس محکمه عدلیه، و گناه مقصر باید در ظرف بیست و چهار ساعت اعلام شود.

* استقلال قضات: هیچ حاکم محکمه عدلیه را نمی‌توان بدون محاکمه و ثبوت تقصیر تغییر داد، مگر اینکه خود استعفاء دهد.

* تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی: اعضای انجمن‌های ایالتی و ولایتی به‌طور مستقیم توسط اهالی انتخاب می‌شدند و این انجمن‌ها اختیار نظارت بر اصلاحات مربوط به منافع عامه را داشتند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>