مبعوث شدن مردم: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''مبعوث‌شدن مردم؛'''}} اصطلاحی برگرفته از سخنان [[سید علی خامنه‌ای]]، رهبر سابق انقلاب اسلامی ایران، به‌معنای برانگیخته‌شدن مردم ایران برای مقابله با حوادث و نقش‌آفرینی تعیین‌کننده در سرنوشت کشور.

مبعوث‌شدن مردم، اصطلاحی است در اندیشهٔ سیاسی معاصر ایران که به برانگیخته‌شدن و نقش‌آفرینی تاریخی مردم ایران در برابر حوادث و تهدیدها اشاره دارد. این مفهوم برگرفته از معنای قرآنی بعثت است که در آن، مردم یک جامعه به جای دریافت‌کنندهٔ صرف رسالت، خود مأموریت الهی-تاریخی یافته و در مسیر تحقق عدالت و دفاع از ارزش‌ها قیام می‌کنند. در نظام معنایی جمهوری اسلامی، مردم کنشگری بی‌واسطه و تعیین‌کننده در سرنوشت کشور معرفی شده‌اند و مبعوث‌شدن آنان گامی فراتر از مهندسی مشارکت ملی تلقی می‌شود. تحلیلگران حضور گستردهٔ مردم در راهپیمایی‌ها و اجتماعات شبانه در طول جنگ تحمیلی سوم، انتخاب رهبر جدید زیر بمباران و حمایت داخلی و خارجی از او را از مصادیق عینی این اصطلاح دانسته‌اند. پیامدهای این پدیده شامل بازتولید پیوند ایمانی-عاطفی مردم با نظام، خودسازماندهی اجتماعی، پایداری نظام علیرغم فقدان رهبر و تبدیل اراده جمعی به عامل پیشبرنده معادلات بوده است. همچنین تولید آثار حماسی و نوحه‌های پرمحتوا از جمله عواملی است که به تقویت و تداوم این برانگیختگی جمعی کمک کرده است.

مبعوث‌شدن از ماده بعثت گرفته شده و بعثت در لغت به‌معنای ارسال،<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1404ق، ج۱، ص52^.</ref> برانگیختن یا روانه‌کردن چیزی است<ref>[https://qom.iau.ir/fa/page/843/ویژه-نامه-بعثت-رسول-مکرم-اسلام-ص-#:~:text=مفهوم%20مبعث، رسالت‌%20هر%20پیامبر%20می%20باشد. «ویژه نامه بعثت رسول مکرم اسلام (ص)»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد استان قم.]</ref> و در فرهنگ اسلامی به برانگیختن و برگزیدن پیامبران از سوی خداوند برای هدایت مردم اطلاق می‌شود که آغاز رسالت هر پیامبر به‌شمار می‌رود. این واژه در قرآن به‌معنای عامل برانگیختن و رساندن به مرحله‌ای خاص از تکامل به کار رفته و از همین رو در معنای حشر مردگان نیز استفاده شده است؛<ref>سورهٔ یاسین، آیهٔ 52.</ref> زیرا هردو آغازگر تحولی بزرگ و ورود به فضایی جدید هستند.<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1404ف، ج۱، ص۵۲–۵۳^.</ref> اصطلاح «مبعوث‌شدن مردم» تعبیری نوین است که در آن، واژهٔ بعثت برای توصیف برانگیخته‌شدن و حضور یک ملت در مسیر تاریخی خود به کار گرفته شده است. این پدیده در چارچوب سنتی الهی تفسیر شده که گاهی خداوند برای پیشبرد تاریخ به سوی عدالت، ملت‌ها را بیدار می‌کند. از این منظر، مردم برای ایستادگی در برابر ظلم و هموارکردن مسیر تحقق عدل مبعوث می‌شوند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/820726/بعثت-مردم-وقتی-یک-ملت-مأمور-تاریخ-می‌شود «بعثت مردم؛ وقتی یک ملت مأمور تاریخ می‌شود»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> همچنین مبعوث‌شدن مردم به سطحی از خودآگاهی جمعی و ارادهٔ معطوف به هدف اشاره دارد که جامعه در آن با درکی از اهمیت تاریخی لحظه، نقش خود را در حفظ نظام اسلامی ایفا می‌کند. در این نگاه، مردم خود را بازیگر اصلی صحنه و ضامن موفقیت حرکت ملی می‌دانند و این حضور به‌تدریج به گفتمانی تبدیل می‌شود که بر محور وحدت، استقامت و هوشیاری استوار است.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/827146/از-بعثت-خون-تا-بعثت-مردم-تقدیر-از-حضور-حماسی-و-تاریخ‌ساز-میدانی-مردم-و-تبیین-افق‌های-راهبردی-حرکت-جاری-و-مستمر-امت «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخ‌ساز میدانی مردم و تبیین افق‌های راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>

اصطلاح مبعوث‌شدن مردم توسط سیدعلی خامنه‌ای، رهبر دوم انقلاب اسلامی ایران، به کار گرفته شد. وی در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی گفت: «بعد از این هم به توفیق الهی اگر چنانچه حادثه‌ای برای کشور پیش بیاید، خدای متعال این مردم را مبعوث خواهد کرد برای مقابله با حوادث، و کار را مردم تمام خواهند کرد».<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=62530 «بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>

به‌گفتهٔ برخی تحلیلگران، کاربرد واژهٔ بعثت برای مردم در شرایطی بیان شد که پیش از آن، کشور [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]] را پشت سر گذاشته بود؛ رویدادی که به تعبیر برخی مقامات، ماهیت آمریکایی و اسراییلی داشت و در آن آشوبگران با حمایت خارجی به مراکز حساس نظامی، انتظامی و دولتی حمله کردند. همچنین این عبارت در فاصلهٔ زمانی کوتاهی پیش از آغاز [[جنگ رمضان]] و [[ترور سید علی خامنه‌ای]] بیان شده است. از این رو برخی تحلیلگران، حادثهٔ مورد نظر را شامل جنگ تمام‌عیار، تهدیدهای همه‌جانبه علیه نظام جمهوری اسلامی و لزوم نقش‌آفرینی استثنایی مردم ارزیابی کرده‌اند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1803256/مبعوث-شدن-مردم-هیمنه-پوشالی-دشمن-را-شکست «مبعوث‌شدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وب‌سایت مشرق.]</ref>

 

سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر کنونی انقلاب اسلامی نیز در پیامی با اشاره به حضور مردمی در جنگ تحمیلی سوم، این حضور را تبدیل داغ به حماسه و رثاء به رجز توصیف کرده است. به باور وی، این ایستادگی دشمن تا بن دندان مسلح را به حیرت واداشته و پرچم ایران را در دل‌های حق‌جویان جهان برافراشته است. به نظر تحلیلگران این نگاه نیز بر همان باور بنیادین دربارهٔ مبعوث‌شدن مردم در لحظات سرنوشت‌ساز تاریخی استوار است.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1803256/مبعوث-شدن-مردم-هیمنه-پوشالی-دشمن-را-شکست «مبعوث‌شدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وب‌سایت مشرق.]</ref>

بر منبای آیات قرآن کریم سنت الهی بر آن است که در مقاطع سرنوشت‌ساز تاریخی، گروه‌هایی از مردم برای مقابله با طغیان و فساد برانگیخته شوند.<ref>[https://theater.ir/fa/195956 «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> چنان‌که در آیهٔ پنجم سورهٔ اسرا آمده است که خداوند هنگام فرا رسیدن وعدهٔ فسادانگیزی، بندگانی نیرومند را برمی‌انگیزد تا با قوّت و صلابت در برابر ظلم ایستادگی کنند. از منظر برخی تحلیلگران، کاربرد واژهٔ بعثت برای خیزش و حضور مردم، ریشه در همین آیه دارد؛ زیرا در آن، برانگیخته‌شدن برای پیکاری سخت علیه قوم طغیانگر با عبارت «بعثنا» توصیف شده است. افزون بر این، براساس برخی آیات قرآنی<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 6.</ref> نتایج چنین بعثتی شامل پیروزی، تقویت اقتصادی و افزایش نفرات وعده داده شده است.<ref>[https://theater.ir/fa/195956 «راز مبعوث شدن ملت ایران چیست؟»، وب‌سایت ایران تئاتر.]</ref> بر این اساس، صاحب‌نظران، مبعوث‌شدن مردم ایران در برابر حوادث بزرگ را تحقق وعدهٔ الهی و جریانی در چارچوب سنت‌های تاریخی قرآن ارزیابی می‌کنند. همچنین سنت نصرت الهی که در قرآن به صراحت بیان شده است،<ref>سورهٔ محمد، آیهٔ 7.</ref> نشان می‌دهد که اگر مردم برای اهداف الهی گام بردارند، امداد الهی شامل حالشان خواهد شد و این وعده به نظر برخی نویسندگان، در ایستادگی و پیروزی مردم ایران در جنگ تحمیلی سوم به‌صورت عینی قابل مشاهده بوده است.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4345119/بعثت-مردم-در-آخرین-بیانات-رهبر-شهید-الهامی-الهی-که-به-ثمر-نشست «بعثت مردم در آخرین بیانات رهبر شهید؛ الهامی الهی که به ثمر نشست»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> برخی پژوهشگران، مبعوث‌شدن مردم را در چارچوب نظریه قرآنی «امت» تبیین کرده‌اند. از دیدگاه آنها، قرآن جامعهٔ مؤمنان را افزون بر هویت اعتقادی، دارای فاعلیت اجتماعی و مسئولیت جمعی در قبال تحقق ارزش‌های الهی معرفی می‌کند. در این چارچوب برخی آیات قرآنی<ref>سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ 110؛ سورهٔ بقره، آیهٔ 143.</ref> بر نقش اجتماعی امت در اصلاح و اقامهٔ عدالت دلالت دارد. بر این مبنا، مبعوث‌شدن مردم وضعیتی است که جامعهٔ ایمانی با تکیه بر آموزه‌هایی جهاد در راه خدا، از انفعال خارج شده و به کنشگری فعال در تحولات اجتماعی تبدیل می‌شود.<ref>[https://farsnews.ir/Pj_motaleat_eslami/1776354982815375106/تحلیل-قرآنی-بعثت-مردم-و-نظریه-امت «بعثت علیه طغیان ظالمان؛ سنت الهی»،  خبرگزاری فارس.]</ref>

== جایگاه مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران ==

تحلیلگران جایگاه مردم در نظام معنایی جمهوری اسلامی ایران را تنها گیرندهٔ دستور از حاکمیت نمی‌دانند، بلکه آنها را کنشگری بی‌واسطه و تعیین‌کننده در سرنوشت کشور معرفی می‌کنند. بر اساس این دیدگاه، نقطهٔ شروع انقلاب اسلامی مبتنی بر مردم شکل گرفت؛ نه سازمان‌های مخفی و چریکی، بلکه پویش‌های اجتماعی در راستای انسجام ملی و هویت دینی. از این منظر، مردم نه‌تنها در انتخاب مسئولان، بلکه در نظارت و صیانت از آرمان‌ها فعال هستند و مطالبه از حاکمیت همواره در دستورکار آنان قرار دارد. در این نگاه، مبعوث‌شدن مردم گامی فراتر از مهندسی حضور و مشارکت ملی تلقی می‌شود؛ چنان‌که مردم در روزهای فقدان رهبر، توانستند شاکلهٔ حاکمیتی را پشتیبانی کنند و انسجام دستگاه‌ها را رقم زنند. این انسجام اجتماعی، نه ناشی از دستورالعمل‌های اداری، بلکه مدیون فلسفهٔ مشارکت مردم در سرنوشت و خلق آینده سیاسی دانسته شده است. بر این اساس، رمز تداوم نظام در مشارکت و نقش‌آفرینی مردم خلاصه می‌شود و مسئولان موظف‌اند در چارچوب خواسته‌های ملت حرکت کنند، نه فراتر از آن.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1049161/بعثت-ملت-پیش-درآمدی-بر-شگفتی-بزرگ-تاریخ «بعثت ملت؛ پیش‌درآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا.]</ref>

تحلیلگران حضور گستردهٔ مردم از همه اقشار در راهپیمایی‌ها و اجتماعات شبانه در شهرهای مختلف ایران در طول جنگ تحمیلی سوم را مصداق عینی اصطلاح مبعوث‌شدن مردم دانسته‌اند. در شرایط بمباران و پس از ترور [[سید علی خامنه‌ای]]، مردم با حضور خود دو خط مقدم دفاع ملی را شکل دادند: نیروهای مسلح در میدان نبرد و مردم در صحنه اجتماعی. انتخاب رهبر جدید در جلسهٔ مجلس خبرگان زیر بمباران و حمایت گستردهٔ داخلی و خارجی از او، از دیگر مصادیق این برانگیختگی جمعی توصیف شده است. این حضور در مقیاس ده‌ها میلیونی، از سوی برخی ناظران به‌عنوان جلوه‌ای از بعثت مردم تفسیر شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/86114439/دفاع-ملی-و-بعثت-مردم بنایی، «دفاع ملی و بعثت مردم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> برخی تحلیلگران، حضور مردم در رویدادهای پیشین تاریخ جمهوری اسلامی ایران را نیز مصداق عینی اصطلاح مبعوث‌شدن مردم دانسته‌اند. به‌گفتهٔ آنها، در طول دوران انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی هشت‌سالهٔ عراق علیه ایران، جنگ تحمیلی ۱۲ روزهٔ اسراییل علیه ایران و حوادث دی ماه ۱۴۰۴ش، همواره حضور و برانگیختگی مردم قابل مشاهده بوده است. راهپیمایی ۲۲ بهمن، حضور در ۲۲ دی، اجتماعات روز قدس در شرایط بمباران و نیز حضور مردم در روز [[شهادت سید علی خامنه‌ای|شهادت سیدعلی خامنه‌ای]]، از جمله نمونه‌هایی است که در این چارچوب تفسیر شده است. با این حال به اعتقاد این ناظران، آنچه در جنگ تحمیلی سوم رخ داد، از جهت گستردگی، شدت و خستگی‌ناپذیری، شکل ویژه‌تری از این برانگیختگی جمعی به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/1803256/مبعوث-شدن-مردم-هیمنه-پوشالی-دشمن-را-شکست «مبعوث‌شدن مردم هیمنه پوشالی دشمن را شکست»، وب‌سایت مشرق.]</ref>

برخی تحلیل‌گران پیامدهای ذیل را برای بعثت مردم در جنگ تحمیلی سوم برشمرده‌اند:

* '''بازتولید پیوند ایمانی-عاطفی مردم با نظام اسلامی:''' تحلیلگران حضور مردم را نشان‌دهندهٔ پیوندی فراتر از روابط سیاسی متعارف میان امت و رهبری می‌دانند که در قالب هم‌سوگوری و هم‌حماسه‌آفرینی تجلی یافت و به استمرار نظام در فقدان رهبر پیشین انجامید.

* '''اعلام موجودیت تمدنی و بازتعریف مرزهای هویتی:''' به نظر تحلیلگران مردم ایران با این حضور، مرزهای هویتی خود را بازتعریف کرده و برخی توطئه‌های خارجی علیه انسجام نظام را خنثی ساخت.

* '''خودسازماندهی اجتماعی و خلق سرمایهٔ اجتماعی:''' در غیاب دستورالعمل‌های اجرایی متعارف، نظم، احساس مسئولیت متقابل و انضباط اجتماعی در میدان‌ها مشاهده شد که حاکی از وجود سرمایه اجتماعی انباشته‌ای بر پایه اعتماد عمومی و اشتراک در سرنوشت مشترک بود.

* '''حمایت از نیروهای مسلح:''' حضور مردم پشتوانه‌ای برای نیروهای مسلح فراهم آورد و جامعه ایران به مرحله‌ای رسید که اراده جمعی آن، یکی از عوامل مؤثر در معادلات داخلی و خارجی شد.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/827146/از-بعثت-خون-تا-بعثت-مردم-تقدیر-از-حضور-حماسی-و-تاریخ‌ساز-میدانی-مردم-و-تبیین-افق‌های-راهبردی-حرکت-جاری-و-مستمر-امت «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخ‌ساز میدانی مردم و تبیین افق‌های راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس]</ref>

* '''شکل‌گیری گفتمان مقاومت و همگرایی ملی:''' این حضور به گفتمانی بر محور وحدت، استقامت و هوشیاری تبدیل شد و مردم با حضور خود به همگرایی ملی کمک کرده و مانع از تنش‌آفرینی گروه‌های مخالف شدند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1049161/بعثت-ملت-پیش-درآمدی-بر-شگفتی-بزرگ-تاریخ «بعثت ملت؛ پیش‌درآمدی بر شگفتی بزرگ تاریخ»، خبرگزاری آنا.]</ref>

* '''پایداری نظام علی‌رغم فقدان رهبر:''' نظام با حضور خودجوش شبانه مردم در میادین، انسجام خود را حفظ کرد و قدرت نظامی و اعتبار بین‌المللی دشمن با چالش مواجه شد. برخی ناظران، منبع قدرت را نه سازمان‌های پنهان، بلکه اراده و آگاهی مردمی ارزیابی کردند که بدون ساختار از پیش تعیین‌شده در صحنه حاضر شدند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/827146/از-بعثت-خون-تا-بعثت-مردم-تقدیر-از-حضور-حماسی-و-تاریخ‌ساز-میدانی-مردم-و-تبیین-افق‌های-راهبردی-حرکت-جاری-و-مستمر-امت «از بعثت خون تا بعثت مردم؛ تقدیر از حضور حماسی و تاریخ‌ساز میدانی مردم و تبیین افق‌های راهبردی حرکت جاری و مستمر امت»، خبرگزاری دفاع مقدس]</ref>

به گزارش برخی تحلیلگران، در فرهنگ ایرانی فضای عمومی به مثابه امتداد فضای خصوصی تلقی می‌شود و همین پیوند احساسی، مبنای رفتارهای جمعی در لحظات حساس قرار گرفته است. از دیدگاه آنان، غیرت ملی و دینی همراه با نیاز به امنیت روانی، مردم را به حضور در صحنه‌های اجتماعی حتی در ساعات پایانی شب ترغیب می‌کند؛ حضوری که بازتعریف قدرت جمعی در برابر چالش‌ها و مانوری برای نمایش وحدت و همبستگی ملی به‌شمار می‌رود. همچنین رسانه‌های نوین با ایجاد حس همدلی و هم‌سرنوشتی، این برانگیختگی جمعی را تقویت کرده و به تداوم آن دامن زده‌اند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1049145/راز-انرژی-جمعی-شبانه-در-خیابان-ها-پاسخ-روان-شناسی-اجتماعی-چیست «راز انرژی جمعی شبانه در خیابان‌ها؛ پاسخ روان‌شناسی اجتماعی چیست؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>

* «بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.

* «ویژه نامه بعثت رسول مکرم اسلام (ص)»، وب‌سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد استان قم، تاریخ بازدید: ۱ شهریور ۱۴۰۵ش.