علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
'''[[خانواده]]''' از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به عنوان اصلیترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگها، تمدنها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذاردهاند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری میداند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگیهای خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان مییابد و انسان به تنهایی نمیتواند از ظرفیتهای وجودی خود بهرهبرداری کند. | '''[[خانواده]]''' از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به عنوان اصلیترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگها، تمدنها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذاردهاند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری میداند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگیهای خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان مییابد و انسان به تنهایی نمیتواند از ظرفیتهای وجودی خود بهرهبرداری کند. | ||
بر اساس باورهای اسلامی قدمت تشکیل خانواده به اندازه خلقت انسان و پیدایش حضرت آدم و حوا است.<ref>«تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: 23 آذر 11401ش. | == مفهومشناسی == | ||
خانواده در لغت به معنای اهل خانه، خاندان و دودمان است<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خانواده.</ref> و در اصطلاح، به مجموعه افرادی گفته میشود که با هم ارتباط سببی، نسبی یا فرزندخواندگی دارند و زیر یک سقف زندگی میکنند.<ref>سید مصطفی محقق داماد و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، درج: 18 دی 1398ش.</ref> خانواده، کوچکترین<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه خانواده.</ref> و یگانه سازمان اجتماعی بادوام و همگانی بشر است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانواده.</ref> | |||
بر اساس باورهای اسلامی قدمت تشکیل خانواده به اندازه خلقت انسان و پیدایش حضرت آدم و حوا است.<ref>«تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: 23 آذر 11401ش.</ref> خانواده در طول تاریخ بشر، به شکلهای گوناگون «گروههای مختلط»، «خانوادههای پدرسالاری با چند زن»، «مادرسالاری» و «مرکب از پدر و مادر و بچهها» وجود داشته<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانواده.</ref> و در ایران دارای اشکال زیر بوده است:<ref>«شکلها و نقشهای خانوادگی»، پیام زن، 1385ش، شماره 177.</ref> | |||
# خانواده هستهای: شامل زن و شوهر بدون فرزند یا با فرزندان ازدواج نکرده؛ | # خانواده هستهای: شامل زن و شوهر بدون فرزند یا با فرزندان ازدواج نکرده؛ | ||
# خانواده گسترده: [[پدر]] و مادر همراه فرزندان [[ازدواج]] کرده؛ | # خانواده گسترده: [[پدر]] و مادر همراه فرزندان [[ازدواج]] کرده؛ | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۵: | ||
خانواده در نگاه اسلام از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. خانواده هر چند از نظر جمعیت، یک جامعه بسیار کوچک دانسته میشود، اما اسلام به منظور سالمسازی جوامع بزرگتر انسانی اهتمام ویژهای به سلامت نهاد خانواده دارد. بنای خانواده محبوبترین بناها در پیشگاه خداوند است که روابط آن بر مودت و رحمت پایهگذاری شده است. نهاد خانواده از منظر اسلام، دارای حیات و قداست ویژهای است که قابل قیاس با هیچ نهاد اجتماعی دیگری نیست. | خانواده در نگاه اسلام از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. خانواده هر چند از نظر جمعیت، یک جامعه بسیار کوچک دانسته میشود، اما اسلام به منظور سالمسازی جوامع بزرگتر انسانی اهتمام ویژهای به سلامت نهاد خانواده دارد. بنای خانواده محبوبترین بناها در پیشگاه خداوند است که روابط آن بر مودت و رحمت پایهگذاری شده است. نهاد خانواده از منظر اسلام، دارای حیات و قداست ویژهای است که قابل قیاس با هیچ نهاد اجتماعی دیگری نیست. | ||
خانواده، در نظر [[پیامبر اسلام]]، محبوبترین بنای | خانواده، در نظر [[پیامبر اسلام]]، محبوبترین بنای اجتماعی نزد خداوند متعال است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص222.</ref> تشکیل خانواده از نظر اسلام، گرایشی فطری با هدف رسیدن به آرامش است که با ازدواج محقق میشود؛ ازدواج، سنت پیامبر اسلام است و ارضای غریزه جنسی، تأمین نیاز زوجخواهی، آرامش، خوشخلقی، پرورش جوانمردی، دوری از لغزشها، جلب یاری خداوند و در نهایت رسیدن به کمال از آثار فردی تشکیل خانواده است. همچنین افزایش جمعیت، سازندگی جامعه، جلوگیری از فساد و انتقال فرهنگ و تمدن از طریق تربیت فرزند، بخشی از فواید اجتماعی آن است.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص222.</ref> | ||
دین اسلام به عنوان مذهبی انسانساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد؛ از این رو این نهاد مقدس را کانون تربیت میشمرد. سعادت و نگونبختی جامعه انسانی را نیز به صلاح و تباهی این بنا وابسته میداند و هدف از تشکیل خانواده را تأمین نیازهای عاطفی و معنوی انسان، از جمله دستیابی به آرامش برمیشمارد. نهاد خانواده ظرف رویش روح و جان، رستگاری و تعالی زن و مرد، تا رسیدن به اوج بالندگی و رشد انسانی است؛ یعنی نه مرد به تنهایی کامل است و میتواند به کمال برسد، نه [[زن]]. مگر با همسویی و بودن و زیستن در محدوده خاص مقررات و دستورالعملهایی که نهاد خانواده نام دارد. نهادی که سرآغاز راه رفتن به سوی کمال است. | دین اسلام به عنوان مذهبی انسانساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد؛ از این رو این نهاد مقدس را کانون تربیت میشمرد. سعادت و نگونبختی جامعه انسانی را نیز به صلاح و تباهی این بنا وابسته میداند و هدف از تشکیل خانواده را تأمین نیازهای عاطفی و معنوی انسان، از جمله دستیابی به آرامش برمیشمارد. نهاد خانواده ظرف رویش روح و جان، رستگاری و تعالی زن و مرد، تا رسیدن به اوج بالندگی و رشد انسانی است؛ یعنی نه مرد به تنهایی کامل است و میتواند به کمال برسد، نه [[زن]]. مگر با همسویی و بودن و زیستن در محدوده خاص مقررات و دستورالعملهایی که نهاد خانواده نام دارد. نهادی که سرآغاز راه رفتن به سوی کمال است. | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۶: | ||
=== کمال جامعه === | === کمال جامعه === | ||
پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملتها نقش اساسی دارد. اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی میشناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمعگرایی. اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده میشناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه بهشمار میآورد. برای جامعهای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانوادهها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید.[[پرونده:خانواده در اسلام copy 2.jpg|بندانگشتی]] | پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملتها نقش اساسی دارد. اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی میشناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمعگرایی. اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده میشناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه بهشمار میآورد. برای جامعهای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانوادهها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید. [[پرونده:خانواده در اسلام copy 2.jpg|بندانگشتی]] | ||
=== بقای نسل بشر === | === بقای نسل بشر === | ||
| خط ۵۱: | خط ۵۲: | ||
=== تربیت نسل صالح === | === تربیت نسل صالح === | ||
دین مبین اسلام برنامهها و دستوراتی خاص برای رشد و تربیت کودک از بدو تولد تا بزرگسالی تنظیم نموده و اجرای آن را بر عهده خانواده قرار داده است. بدین ترتیب تبعیت از برنامهها و دستورات مذکور، موفقیت خانوادهها را در تربیت فرزندان میسر خواهد ساخت. از جمله برنامهها و دستورات بسیاری که در این زمینه سفارش شده است میتوان به اموری نظیر: انتخاب نام، محبت و مهرورزی، زبانآموزی، تعالیم دینی و اعتقادی، آداب و معاشرت، عدالتخواهی و کمک به همنوع را که زمینهساز تکامل معنوی انسان است، اشاره نمود. | دین مبین اسلام برنامهها و دستوراتی خاص برای رشد و تربیت کودک از بدو تولد تا بزرگسالی تنظیم نموده و اجرای آن را بر عهده خانواده قرار داده است. بدین ترتیب تبعیت از برنامهها و دستورات مذکور، موفقیت خانوادهها را در تربیت فرزندان میسر خواهد ساخت. از جمله برنامهها و دستورات بسیاری که در این زمینه سفارش شده است میتوان به اموری نظیر: انتخاب نام، محبت و مهرورزی، زبانآموزی، تعالیم دینی و اعتقادی، آداب و معاشرت، عدالتخواهی و کمک به همنوع را که زمینهساز تکامل معنوی انسان است، اشاره نمود. | ||
زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی، محبوبیت و ظرافت و برای اعضای خانواده تکیهگاه روحی و معنوی است؛ مرد مظهر اعتماد، نقطه | == توصیههای اسلام برای تحکیم خانواده == | ||
خانواده [[مسلمان]]، خدامحور، ولایتمدار و معادباور است؛<ref>شریفی و لطفی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (علیهمالسلام)»، 1392ش، ص100 – 81.</ref> اعضای آن اهل علم و تقوا هستند<ref>یوسفیان، «ویژگیهای خانواده برتر در اسلام»، بازدید: 2 آذر 1401ش.</ref> و تعلیمات اسلام را در جهت تحکیم خانواده به کار میبندند؛<ref>غفرانی، «اسلام و خانواده»، 1354ش، ص21.</ref> آرامش، شادمانی، حس رضایتمندی همراه با تدبیر، عقلانیت و مدارا بر محیط خانواده مسلمان حاکم است و همهٔ اعضای خانواده از حقوق متقابل برخوردار هستند. | |||
زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی، محبوبیت و ظرافت و برای اعضای خانواده تکیهگاه روحی و معنوی است؛ مرد مظهر اعتماد، نقطه اتکا و سرپرست امور خانواده است.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص999.</ref> ارضای نیازهای جنسی همسر و حفظ همسر از انحرافات جنسی،<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> تربیت فرزندان و حسن معاشرت از تکالیف مشترک زوجین؛ تأمین امنیت و نیازهای مالی از وظایف اختصاصی مرد و اطاعت از همسر از وظایف اختصاصی زن است.<ref>جعفری، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، 1390ش، ص102–114.</ref> | |||
خانواده مسلمان، فرزند صالح را گلی از گلهای بهشت میداند؛<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص219.</ref> اهل محبت و نیکی کردن به فرزند است؛ دعایش میکند؛ برای زیاد کردن روزیاش تلاش میکند؛ او را به نیکویی تربیت میکند؛ حلال و حرام الهی را به او آموزش میدهد؛<ref>نهج البلاغه، ترجمه دشنی، نامه 31، ص370.</ref> نامی نیکو برایش برمیگزیند و در انجام کارهای پسندیده یاریاش میکند.<ref>بوالحسنی، عظیمیزاده، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهرهگیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، 1397ش، ص7.</ref> در مقابل، فرزندان نیز والدین را اطاعت میکنند؛<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص158.</ref> اهل شکرگزاری،<ref>سوره لقمان، آیه 14.</ref> فروتنی، مهربانی، احسان، دعا و احترام به والدین هستند.<ref>سوره اسراء، آیه 24–23.</ref> | |||
خانواده | مهمترین عوامل مؤثر در تحکیم خانواده عبارتاند از: رضایتمندی زوجین و خانوادههایشان از ازدواجی که صورت میگیرد؛ آشنایی اعضای خانواده با حقوق و وظایف خود؛ درک متقابل یکدیگر؛ حفظ حرمت و شخصیت افراد؛ تقویت روحیهٔ [[صبر]]، عفو، [[صداقت]]، رازداری، وفاداری، مهرورزی و [[قناعت]]؛<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> برقراری رابطة مطلوب با والدین همسر.<ref>بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاور»، 1398ش، ص26.</ref> | ||
گاهی روابط عاطفی زن و مرد به علت رفتارهای نامناسب، مانند پرخاشگری یا بیاعتنایی سرد میشود. در این صورت صلح بهترین راه حل است<ref>سوره نساء، آیه 128.</ref> و همسران نباید با بروز یک رفتار نامناسب، همه جنبههای مثبت روابط را زیر سئوال ببرند؛ بلکه میتوانند با مدارا، رفع سوءتفاهمها، پذیرش عذرخواهی و گذشت از خطاها مشکلات را حل کنند.<ref>حسینپور، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، 1397ش،</ref> گاهی زن وظایف همسری را رعایت نمیکند؛ در این صورت مرد میتواند برای حل مشکل، مراحلی را برای متنبه کردن زن در پیش بگیرد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج3، ص373.</ref> گاهی مرد وظایف همسری را رعایت نمیکند؛ در این صورت زن میتواند برای حل مشکل با نصیحت کردن مرد یا کمک گرفتن از متخصصان و مراجع قانونی مشکل را حل کند.<ref>«راهکارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، سایت راسخون، بازدید: 1 آذر، 1401ش.</ref> گاهی اختلاف طوری است که ترس جدایی وجود دارد؛ در این صورت لازم است؛ یک نفر از طرف مرد و یک نفر از طرف زن بین آن دو داوری کنند.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج3، ص70.</ref> | |||
== پانویس == | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* قرآن. | * قرآن. | ||
* بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاوره»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره | * «تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: ۲۳ آذر ۱۱۴۰۱ش. | ||
* «راهکارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، وبسایت راسخون، بازدید: ۱ آذر، ۱۴۰۱ش. | |||
* بوالحسنی، رحمان و عظیمیزاده، احمد، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهرهگیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، چهارمین کنگره بینالمللی فرهنگ و اندیشه دینی، | * «شکلها و نقشهای خانوادگی»، پیام زن، شماره ۱۷۷، ۱۳۸۵ش. | ||
* تقوی، محمدرضا و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره | * بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاوره»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۲۸، ۱۳۹۸ش. | ||
* جعفری، عابدهبتول، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، نشریه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، شماره | * بوالحسنی، رحمان و عظیمیزاده، احمد، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهرهگیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، چهارمین کنگره بینالمللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۷ش. | ||
* بهرامی، سیده زهرا و نمازی، اسماعیل، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، کنگره بینالمللی علوم اسلامی و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش. | |||
* تقوی، محمدرضا و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۳۸، ۱۳۹۶ش. | |||
* جعفری، عابدهبتول، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، نشریه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۰، ۱۳۹۰ش | |||
* حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره ۳و۴، سال ۱۳۸۹ش | * حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره ۳و۴، سال ۱۳۸۹ش | ||
* حسینی کوهساری، سید اسحاق، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، اندیشه نوین دینی، شماره ۲، ۱۳۸۴ ش | * حسینی کوهساری، سید اسحاق، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، اندیشه نوین دینی، شماره ۲، ۱۳۸۴ ش | ||
* حسینپور، روحالله، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، راسخون، ۱۳۹۷ش. | |||
* حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درسهایی از مکتب اسلام، شماره ۸، ۱۳۴۶ش | * حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درسهایی از مکتب اسلام، شماره ۸، ۱۳۴۶ش | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* شریفی، عنایتالله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم»، پژوهشنامه معارف قرآنی، شماره ۱۴، ۱۳۹۲ش. | |||
* طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق. | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش. | |||
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژهیاب، بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* غفرانی، محمد، «اسلام و خانواده»، نشریه مکتب اسلام، شماره ۷۴، ۱۳۵۴ش. | |||
* قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره ۲۳۵، ۱۳۷۸ش | * قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره ۲۳۵، ۱۳۷۸ش | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | |||
* کمساری، عباس، «نظام خانواده در اسلام»، مبلغان ذی الحجه، شماره ۱۵۸، ۱۴۳۳ق | * کمساری، عباس، «نظام خانواده در اسلام»، مبلغان ذی الحجه، شماره ۱۵۸، ۱۴۳۳ق | ||
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | |||
* محقق داماد، سید مصطفی و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش. | |||
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژهیاب، بازدید: ۱۶ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش. | |||
* نهج البلاغه، قم، امیر المؤمنین، ۱۳۹۳ش. | |||
* یوسفیان، نعمتالله، «ویژگیهای خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش | * یوسفیان، نعمتالله، «ویژگیهای خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش | ||
{{پایان منابع}} | |||
{{خانواده}} | {{خانواده}} | ||
