حجاب در دیدگاه فاطمه مرنیسی: تفاوت میان نسخهها
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
| آثار مرتبط = | | آثار مرتبط = | ||
}} | }} | ||
'''{{درشت|حجاب در | '''{{درشت|حجاب در دیدگاه فاطمه مرنیسی}}'''؛ دیدگاه فاطمه مرنیسی درمورد پوشش زنان مسلمان. | ||
فاطمه مرنیسی (۱۹۴۰–۲۰۱۵م) جامعهشناس و فمینیست مسلمان مراکشی، حکم قرآن در مورد پوشش زنان مسلمان را وابسته به شرایط و زمینههای فرهنگی و سیاسی شهر مدینه در زمان نزول وحی میداند و فاقد کارایی در شرایط فرهنگی و اجتماعی عصر حاضر قلمداد میکند. | فاطمه مرنیسی (۱۹۴۰–۲۰۱۵م) جامعهشناس و فمینیست مسلمان مراکشی، حکم قرآن در مورد پوشش زنان مسلمان را وابسته به شرایط و زمینههای فرهنگی و سیاسی شهر مدینه در زمان نزول وحی میداند و فاقد کارایی در شرایط فرهنگی و اجتماعی عصر حاضر قلمداد میکند. | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۳
 فاطمه مرنیسی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
حجاب در دیدگاه فاطمه مرنیسی؛ دیدگاه فاطمه مرنیسی درمورد پوشش زنان مسلمان.
فاطمه مرنیسی (۱۹۴۰–۲۰۱۵م) جامعهشناس و فمینیست مسلمان مراکشی، حکم قرآن در مورد پوشش زنان مسلمان را وابسته به شرایط و زمینههای فرهنگی و سیاسی شهر مدینه در زمان نزول وحی میداند و فاقد کارایی در شرایط فرهنگی و اجتماعی عصر حاضر قلمداد میکند.
معرفی
فاطمه مرنیسی متولد ۱۹۴۰م در کشور مراکش و فارغالتحصیل رشتهٔ علوم سیاسی از دانشگاه محمد است. وی مدرک دکترای خود را در رشتهٔ جامعهشناسی از دانشگاه برندیس دریافت کرده است. پژوهشگران متعددی در سراسر جهان، مرنیسی را از اسلامپژوهان این عصر و از برجستهترین افراد جریان فمینیسم اسلامی میدانند.[۱]
مفهوم حجاب از دیدگاه فاطمه مرنیسی
فاطمه مرنیسی[۲] در کتاب «زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش»، حجاب را با دو مفهوم «پردهنشینی زنان» و «پوشش در برابر نامحرم» مورد بررسی قرار داده است.[۳]
حکم پردهنشینی در آیه ۵۳ سوره احزاب
مرنیسی آیهٔ ۵۳ سورهٔ احزاب را بهدلیل وجود واژهٔ حجاب در ارتباط با زنان، به عنوان آیهٔ حجاب مورد بررسی قرار داده است. او با استناد به دیدگاه لغویون و کاربردهای واژهٔ حجاب در قرآن و فرهنگ عارفان، حجاب را دارای مفهومی منفی و بهمعنای جدایی و نوعی حائل میداند. به عقیدهٔ مرنیسی، حجابی که امروزه بهعنوان نماد هویت اسلامی زن مطرح شده است، زمانی نشانهٔ فرد نفرینشده و محروم از فیوضات معنوی بود.[۴] او با تحلیل شرایط فرهنگی-تاریخی مدینه در زمان نزول سورهٔ احزاب و بررسی شأن نزول آیه، معنای حجاب را حائل و پردهای بین دو مرد؛ یعنی پیامبر اسلام و یکی از اصحاب ایشان میداند و هدف از نزول آن را آموزش آداب معاشرت به مسلمانان در مهمانیهای منزل پیامبر بیان میکند. مرنیسی عقیده دارد، اغلب آیات قرآن برای پاسخگویی به موقعیت و شرایط خاصی در زندگی پیامبر و جامعه نازل شدهاند.[۵] او با استناد به دایرة المعارف اسلامی، پردهنشینی را رسمی میداند که پس از دوران رسول خدا و در زمان بنیامیه به تقلید از ساسانیان وارد فرهنگ اسلامی شد و هدف اولیهٔ آن، محفوظ ماندن خلفا و شاهان از نگاه دیگران بود؛ اما پس از آن بهخاطر دیدگاه برخی فقها به تمام زنان مسلمان تعمیم یافت.[۶] از نظر وی، همسران پیامبر هیچگاه پردهنشین نبودند و در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی مشارکت داشتند و در میدانهای جهاد نیز رسول خدا را همراهی میکردند.[۷]
حکم پوشش زنان در برابر نامحرم
مرنیسی در آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب موضوع حجاب را بهعلت دستور به استفاده از جلباب (پیراهن، ردا، یا لباسی سرتاسری است که روی لباسهای دیگر پوشیده میشود) با مفهوم پوشش زنان مسلمان مورد بررسی قرار میدهد. وی به واکاوی شرایط فرهنگی و اجتماعی شهر مدینه در سال پنجم هجری میپردازد. بهعقیدهٔ مرنیسی، در آن سال مدینه در شرایط خاص نظامی و ضعف اخلاقی و فرهنگی قرار داشت و زنان در معابر مورد آزار و تعرض برخی مردان سست ایمان قرار میگرفتند. او با استناد به برخی از روایات پیرامون شأن نزول «ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فلا یُؤْذَیْنَ»، عقیده دارد آیهٔ ۵۹ سورهٔ احزاب، بهعنوان بازتاب پاسخ به تجاوز جنسی، تعرض و شرایط خشونتبار آن دورهٔ تاریخی در شهر مدینه و با هدف ایجاد تمایز میان همسران پیامبر و زنان مسلمان آزاد از کنیزان صادر شد تا از این طریق، زنان مسلمان آزاد مورد آزار و تعرض قرار نگیرند؛ بنابراین حکم آیه وابسته به همان شرایط تاریخی و فرهنگی است و با توجه به اینکه در عصر حاضر کنیزداری و بردهداری منسوخ شده، حکم پوشش را فاقد کارایی میداند.[۸]
علت اهمیت حجاب در دوران معاصر
مرنیسی معتقد است باید علت تأکید بر حجاب در دوران حاضر را در شرایط تاریخی و فرهنگی که جهان اسلام، خصوصاً کشورهای عربی با آن مواجه هستند جستجو کنیم. او با بررسی شرایط سیاسی و فرهنگی کشور مراکش و دیگر کشورهای مسلمان عربزبان، شکست اعراب در جنگ ژوئن ۱۹۶۷م در برابر رژیم صهیونیستی و اشغال برخی از سرزمینهای راهبردی توسط این رژیم و سکوت سازمانهای بینالمللی در برابر این وقایع را موجب تأثیر منفی بر سیاستمداران، روشنفکران و مردم عادی میداند؛ بهگونهای که موجب شد اعراب برای التیام غرور از دست رفته در پی احیای گذشتهٔ افتخارآمیز خود باشند. یکی از این موارد بازگشت به گذشته، در مورد شرایط و جایگاه زنان در جامعه و احکام مربوط به آنان است که رهآورد آن تشویق و هدایت زنان به سمت خانهنشینی و عدم اختلاط با مردان و نیز شرایط پوشش آنها است.[۹]
دیدگاه اندیشمندان دربارهٔ اندیشه مرنیسی
دیدگاه مرنیسی پیرامون حجاب بازتابهای متعددی در جهان اسلام داشت.[۱۰] عموم مفسران شیعه و اهل سنت عقیده دارند حجاب در آیهٔ ۵۳ سورهٔ احزاب بهمعنای پردهنشینی و حکمی مختص همسران پیامبر است.[۱۱] آیات بعدی سورهٔ احزاب نیز دیدگاه مفسران را تأیید میکند.[۱۲] پژوهشگران معتقدند، مرنیسی فقط براساس یک دسته از روایات شأن نزول، دیدگاه خود را مطرح کرده است؛ در حالیکه در کتابهای تفسیری شأن نزولهای متعددی برای آیهٔ ۵۳ سورهٔ احزاب ذکر شده است که دیدگاه مفسران درمورد معنای حجاب در آیهٔ مورد نظر و اختصاص حکم پردهنشینی به همسران پیامبر را تأیید میکنند.[۱۳] برخی پژوهشگران عقیده دارند روایات شأن نزول آیهٔ ۵۹ سوره احزاب که بیانگر دستور به استفاده از جلباب برای ایجاد تمایز میان زنان مسلمان و کنیزان هستند، از زبان تابعین (مسلمانانی هستند که پیامبر را ندیدهاند؛ ولی با یک یا چند نفر از اصحاب پیامبر ملاقات یا مصاحبت داشتهاند)؛ نقل شدهاند و هیچ روایتی در این مورد از پیامبر، ائمه و حتی صحابهٔ پیامبر وجود ندارد و از سوی دیگر، مضمون این روایات مخالف عقل و دیدگاه اسلام درمورد کرامت انسانها است.[۱۴]
پانویس
- ↑ «دربارهٔ فاطمه مُرنیسی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ .Fatima Mernissi
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص162 و 204.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص162-166.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص156-160.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص163.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص177-179.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص204و221-222.
- ↑ مرنیسی، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، 1380ش، ص68-75.
- ↑ شریفی و همکاران، «تحلیل و نقد دیدگاه فاطمه مرنیسی درمورد حجاب با تأکید بر آیه 53 سورۀ احزاب»، 1401ش، ص136-141.
- ↑ زمخشری، الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص554-556 ؛ فخررازی، تفسیر کبیر، 1995م، ج25، ص223-226 ؛ طبرسی، مجمعالبیانفی تفسیر القرآن، 1415ق، ج8، ص177؛ سید قطب، فی ضلال القرآن، 1412ق، ج5، ص2878 ؛ مراغی،تفسیر مراغی، 1369ش، ج22، ص30 ؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج16،ص337؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج17، ص401.
- ↑ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج16، ص338.
- ↑ زمخشری، الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، 1407ق، ج3، ص554-556 ؛ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور ، 1404ق، ج6، ص639-643.
- ↑ آلبانی، الرد المفحم علی من خالف العلماء وتشدد وتعصب،1421ق، ص91؛ سبحانینیا، «تحلیل دلالی آیۀ ذلک أدنی أن یعرفن دربارۀ حجاب»، پاییز و زمستان 1398ش، ص143-151.
منابع
- قرآن مجید
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- آلبانی، محمد ناصرالدین، الرد المفحم علی من خالف العلماء وتشدد وتعصب، اردن، المکتبة الاسلامیة، ۱۴۲۱ق.
- «دربارهٔ فاطمه مُرنیسی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
- رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سبحانینیا، محمد، «تحلیل دلالی آیهٔ ذلک أدنی أن یعرفن دربارهٔ حجاب»، پژوهشنامهٔ تفسیر و زبان قرآن، شمارهٔ ۱۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- سخاوی، محمد بن عبدالرحمان، حافظ عراقی، عبدالرحیم بن حسین، فتح المغیث شرح ألفیة الحدیث، بهتحقیق مصطفی شتات، مجدی فتحی، قاهره، المکتبة التوفیقیة، ۱۹۹۶م.
- سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
- شریفی، علی و همکاران، «تحلیل و نقد دیدگاه فاطمه مرنیسی درمورد حجاب با تأکید بر آیهٔ ۵۳ سورهٔ احزاب»، پژوهشنامهٔ معارف قرآنی، شمارهٔ ۴۹، تابستان ۱۴۰۱ش.
- طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- فخررازی، محمد، تفسیر کبیر، بیروت، دارالفکر، ۱۹۹۵م.
- قطب، سید ابراهیم حسین شاذلی، فی ضلال القرآن، بیروت، دارالشروق، ۱۴۱۲ق.
- محبوبی شریعتپناهی، نسیم السادات، امکان و چالشهای پیش روی فمینیسم اسلامی، پایاننامهٔ کارشناسی ارشد، تهران، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تیر۱۳۹۱ش.
- مراغی، احمد مصطفی، تفسیر مراغی، بیروت، دارالفکر، ۱۳۶۹ق.
- مرنیسی، فاطمه، زنان پردهنشین و نخبگان جوشنپوش، ترجمهٔ ملیحه مغازهای، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.