خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|خانه‌داری؛}}''' مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.

خانه‌داری به مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و مسئولیت‌های مرتبط با ادارهٔ خانه و زندگی خانوادگی گفته می‌شود که ابعاد مدیریتی، مراقبتی، عاطفی و تربیتی را دربر می‌گیرد. این نقش در سنت‌های فرهنگی گوناگون با [[مادری]] و همسری پیوند داشته است. خانه‌داری در خوانش‌های معاصر به‌عنوان نقشی اجتماعی و مدیریتیِ مشترک میان زن و مرد نیز تعریف می‌شود. در مطالعات خانواده و جنسیت، الگوهای خانه‌داری معمولاً به سه دستهٔ محوریت زن، محوریت مرد و مشارکتی تقسیم می‌شوند. از دیدگاه [[اسلام]]، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد ([[اجرت‌المثل]]) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است.

خانه‌داری در لغت به‌معنای میانه‌روی، درست‌خرجی و تدبیر امور منزل است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خانه+داری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> این مفهوم در گذشته مجموعه‌ای از وظایف مرتبط با امور [[خانواده]]<ref>صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.</ref> و [[مدیریت خانه]]، مهارت‌های ادارۀ خانه و مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را دربر می‌گرفت؛<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.</ref> با نقش‌هایی مانند مادری و همسری پیوند داشت<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/مصائب-پنهان-خانه-داری «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>

در ادبیات معاصر، خانه‌داری به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.</ref> و یک الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی تعریف می‌شود. در این خوانش، خانه‌داری شامل مسئولیت‌هایی مرتبط با حیات خانوادگی است.<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> در این چارچوب، خانه‌داری نقشی با مسئولیت‌های مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نقش‌های مادری و همسری در بستر آن معنا می‌یابند.<ref>بدری‌منش و صادقی‌فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳–۳۰.</ref> با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانه‌داری بیشتر گزارش شده و در فرهنگ ایرانی از زنان خانه‌دار با عنوان کدبانو یاد می‌شود. از این منظر، خانه‌داری بیش از آنکه شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب می‌شود.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

* '''الگو با محوریت مرد:''' ایفای نقش خانه‌داری به‌عنوان مسئولیت و پیشه اصلی مرد است.

== تحولات آماری ==

=== جهان ===

برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد ـ که عمدتاً توسط زنان انجام می‌شود ـ حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲ درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰ درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۰ش نیز بیش از ۱۴ میلیون زن در وضعیت خانه‌داری ثبت شده است.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶ درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

== تحولات تاریخی و اجتماعی خانه‌داری ==

=== خانه‌داری در جوامع سنتی ===

در جوامع گذشته، نقش خانه‌داری به‌عنوان بخش اصلی هویت زنان شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز با سوخت‌های سنتی و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت اعضای خانواده را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و [[فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد، اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصه عمومی را افزایش داد. جنبش‌های فمینیستی نیز در سرعت گرفتن این فرایند مؤثر بود.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲–۲۰۹.</ref> این فرآید بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسان‌تر کرد. با این‌حال، محورهای خانه‌داری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شست‌وشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> با این حال، ورود زنان به بازار کار رسمی، با پدیده «بار دوگانه»، ضرورت تقسیم متوازن‌تر مسئولیت‌های خانگی و سیاست‌های حمایتی مانند [[مرخصی والدین]] و پوشش‌های بیمه‌ای را در برخی دیدگاه‌ها برجسته کرده است.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref><ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱–۱۵۰.</ref> این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری دربارهٔ ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند [[بیمه]]، [[تأمین اجتماعی]] و تسهیلات مراقبت از [[کودک]] را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

شهرنشینی با فراهم کردن زیرساخت‌هایی مانند سیستم آب‌رسانی، برق، حمل‌ونقل و خدمات شهری، نقش خانه‌داری را به مدیریت کیفیت زندگی خانوار در محیط شهری تبدیل کرده است. این تحول، پیچیدگی و اهمیت مدیریتی نقش مذکور را افزایش داده و نیازمند مهارت‌هایی مانند بهره‌گیری از خدمات شهری و برنامه‌ریزی اقتصادی مؤثر است. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

== خانه‌داری در فقه اسلامی ==

در [[فقه|فقه اسلامی]]، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید می‌شود. در احکام فقهی، خانه‌داری وظیفه واجب شرعی زن محسوب نمی‌شود<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو، امکان دریافت اجرت‌المثل وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷–۱۶۶.</ref><ref>شریفی و همکاران، «عدالت‌سنجی شغل خانه‌داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref> این حکم به فعالیت‌های عینی و قابل تقویم محدود است و نقش‌های عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را در بر نمی‌گیرد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref>

== خانه‌داری در نظریات فمینیستی ==

نظریات فمینیستی از نخستین رویکردهای اجتماعی است که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای محوری در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده است.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> اثر آن اکلی تحت عنوان «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیه این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> [[آن اکلی]]،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> [[اسکات هیلدا]] و [[مارگارت بنستون]]<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با تأثیر از اندیشه‌های مارکسیستی، کارخانگی را در نظام سرمایه‌داری فاقد ارزش اقتصادی برای زن دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید [[تقسیم کار جنسی]]، تداوم نظام [[مردسالاری]] و خدمت به نظام سرمایه داری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref>

علی‌رغم اشتراک نظر فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> رویکردهای عملی آن‌ها متفاوت است. برخی معتقدند تعیین دستمزد در برابر خانه‌داری می‌تواند این مسئله را حل کند. در نقطه مقابل، گروهی دیگر این دیدگاه را رد می‌کنند و معتقدند که دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد، نهاد [[خانواده هسته‌ای]] را تحکیم می‌بخشد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

== دیدگاه‌های فرهنگی و اجتماعی معاصر ==

پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش اشتغال و برجسته‌شدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند [[تربیت]] و ایجاد [[آرامش]]، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.</ref> برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری با اشکالاتی همراه است، زیرا ابعاد غیرقابل‌تقویم آن، از جمله ایجاد آرامش روانی،<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.</ref> [[فرهنگ‌پذیری]]، [[جامعه‌پذیری]] و [[سرمایه اجتماعی]]، را نادیده می‌گیرد و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.</ref> در این میان، گسترش [[کسب‌وکارهای خانگی]] در برخی جوامع، نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است، بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.</ref>

 

== خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی‌ایرانی ==

در [[سبک زندگی اسلامی‌ایرانی]]، خانه‌داری به‌عنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعی دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر می‌گیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرت‌المثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید می‌ورزد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲–۳۰۱.</ref> در این بستر، خانه کانون جامعه‌پذیری، انتقال فرهنگ و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر خانه‌داری به‌عنوان نقش مدیریتی و تربیتی، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>

 

== راهکارهای حمایت از خانه‌داری ==

برخی راهکارهای پیشنهادشده برای حمایت از خانه‌داری عبارتند از:

# شناسایی قانونی خانه‌داری به‌عنوان شغل.

# ایجاد نظام بیمه ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref>

# ترویج فرهنگ پرداخت اجرت‌المثل.

# افزایش حمایت‌های مالیاتی و [[یارانه‌|یارانه‌ای]] برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار.

# درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ص۷۶.</ref>

# گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی، آموزش‌های هدفمند اولیه و ضمن‌خدمت.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.</ref>

* آبوت، پاملا؛ والاس، کلر، ''جامعه‌شناسی زنان''، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.

* ابوالحسنی، فضه؛ مهدی‌زاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ''خانواده‌پژهی''، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.

* امین‌فر، صبورا، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ''دین و سیاست فرهنگی''، دوره۱، شماره۲، ۱۳۹۳ش.

* بدری‌منش، اعظم؛ صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ''فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده''، سال۱۰، شماره۳۱، ۱۳۹۴ش.

* حسین‌پور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباس‌زاده، محمد، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.

* حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال۲۲، شماره۸۸، ۱۳۹۹ش.

* دولت‌خواه، لیلا؛ حیدری، حسن؛ حسینی، سیدحسام‌الدین، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره۳، شماره۵، ۱۴۰۱ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''، سایت واژه‌یاب.

* ساروی، فتیحه‌کرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ''پایش''، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.

* صادقی فسایی، سهیلا؛ میرحسینی، زهرا، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، علوم اجتماعی، ۱۳۹۵ش.

* سنجری‌مقدم، فریبا؛ رئیسی، روح‌الله؛ آذریان، حبیب‌الله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ''رهیافت انقلاب اسلامی''، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.

* شریفی، الهام؛ رهایی، سعید؛ راعی، مسعود، «عدالت‌سنجی شغل خانه‌داری زنان خانه‌دار»، ''آموزه‌های فقه مدنی''، دوره۹، شماره۱۵، ۱۳۹۶ش.

* شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ''زن در توسعه و سیاست''، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.

* غمامی، زهرا سادات؛ علوی، سیدیحیی علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، مطالعات زنان و خانواده، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.

* کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، ''چند لقمه حرف حلال برای خانواده''، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.

* مژدکانلو، داود؛ سیلاخوری، زهرا، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، هفتمین کنفرانس ملی افق‌های نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی، اصفهان، د انشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۲ش.

* «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۹ش.