پیش‌نویس:مهاجرت: تفاوت میان نسخه‌ها

مهاجرت در کنار باروری و مرگ‌ومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگ‌ومیر و سپس باروری، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجسته‌تر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب می‌شود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرت‌های داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.]</ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب می‌شود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزام‌شده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشته‌اند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، 1381ش، ص131.]</ref>

پژوهشگران، حوزهٔ مطالعات مهاجرت در ایران را نوپا ارزیابی می‌کنند که طی سال‌های گذشته ظرفیت‌سازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمع‌آوری داده‌های مهاجرتی توسط نهادهای ذی‌ربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحران‌سازی به‌ویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبهٔ اول ایران در فرار مغزها براساس گزارشی از صندوق بین‌المللی پول است که مشخص شد، آن گزارش وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیب‌های این حوزه، تمایل جناح‌های سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانه‌ها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعهٔ آماری، بازهٔ زمانی و روش جمع‌آوری اطلاعات ذکرشده، است. به گفتهٔ ناظران، تکذیبیه‌ها و اصلاحیه‌های بعدی به‌طور معمول به‌اندازهٔ اخبار اولیهٔ نادرست، دیده نمی‌شوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیت‌پذیری در انتشار آمار مهاجرت می‌افزاید.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص22-23.]</ref>

به گزارش پژوهشگران، میل به مهاجرت میان ایرانیان در چندسال اخیر زیاد شده و چالش‌هایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دههٔ گذشته موجب تشدید نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشم‌انداز و جاذبهٔ سرزمینی که تحت‌تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل می‌گیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت بیان شده است. تشدید میل به مهاجرت میان گروه‌هایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپ‌ها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و به‌کارگیری سرمایه‌های انسانی، ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص22-23.]</ref> بااین‌حال، به گفتهٔ ناظران، شاخص‌های مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخص‌های جهانی لزوماً بحرانی تلقی نمی‌شوند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص26.]</ref>

به گزارش پژوهشگران، تابعیت دوگانه یا مضاعف، پدیده‌ای نسبتاً جدید است که به‌دلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاست‌گذاری کشورهای مبدأ تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهایی با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف به‌عنوان موضوعی به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی می‌شود. بااین‌حال، ایران موضع مشخصی نسبت به این مسئله ندارد و همچنان آن را به‌عنوان یک تهدید امنیتی جدی می‌نگرد. جنجال بر سر دو تابعیتی‌ها در ایران از اواخر سال ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانی‌که جمعی از نمایندگان مجلس پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افرادی قرار گیرد که دارای تابعیت مضاعف هستند و سوگند وفاداری خود را نسبت به کشوری دیگر اظهار داشته‌اند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، 1381ش، ص59.]</ref>

براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص26.]</ref>

از نظر کارشناسان، ایران درحال‌حاضر سیاست مهاجرتی به‌روز و کارآمد ندارد. به اعتقاد آنان، یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریان‌های مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، سنتی و مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند سازمان ملی مهاجرت برای مدیریت جریان‌های ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاه‌های متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریان‌های مهاجرتی در کشور وجود ندارد. به گفته ناظران، سیاست مهاجرتی ایران با نوعی سردرگمی مزمن مواجه است و تکلیف کشور در زمینهٔ خروج، بازگشت سرمایه‌های انسانی و جذب مهاجران بین‌المللی به‌طور کامل روشن نیست.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص111.]</ref>

مهاجرت به‌عنوان پدیده‌ای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میان‌رشته‌ای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، 1381ش، ص131.]</ref>

در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیه‌ای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/کتاب-درباره-مهاجرت/ «معرفی کتاب‌هایی با موضوع مهاجرت»، وب‌سایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»،  1381ش، ص135.]</ref>

در سینمای ایران، آثاری مانند «جدایی نادر از سیمین»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالش‌های هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداخته‌اند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر می‌کنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحران‌های فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref> در سینمای خارجی نیز فیلم‌هایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگ‌ها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالش‌های هویتی مهاجران پرداخته‌اند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشه‌ها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، 1381ش، ص135.]</ref>