اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:Photo 5879506741996144698 y.jpg|جایگزین=اقوام ایرانی|بندانگشتی|اقوام مختلف ایرانی با لباس‌های محلی]]

==تعریف==

[[قوم]] را مجموعه‌ای از افراد یا گروه‌های انسانی دانسته‌اند که بر اثر گسترش یک یا چند [[خانواده]] پیوسته به وجود آمده‌اند. عموماً این مجموعه دارای [[نژاد]]، [[زبان]]، [[فرهنگ]]، [[دین]]، [[مذهب]]، زیست‌بوم،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/277231/ضرورت-شناخت-اقوام-توسط-هر-ایرانی «ضرورت شناخت اقوام توسط هر ایرانی»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> پیشینهٔ تاریخی و [[آداب‌ و رسوم|آداب‌ورسوم]] مشترک هستند که این نوع اشتراک‌ها [[قومیت]] را تشکیل می‌دهند.<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1382ش، ج6، ص482.</ref> امروزه اصطلاح قوم بیشتر در دو حوزه دانشی شامل مطالعه اقوام یا قوم‌شناسی (به انگلیسی: Ethnology) و مردم‌نگاری (به انگلیسی: Ethnography)، مورد توجه است.<ref>[https://sanad.iau.ir/journal/pir/Article/558086?jid=558086 دشتی، « مفهوم‌شناسی قومیت و اقلیت قومی به عنوان عنصری از جامعه سیاسی (به همراه شاخص‌های علمی برای تشخیص میزان و شدت قومیت) »، 1390ش، ص143.]</ref>  

[[هویت قومی]]، [[ملیت]] و [[هویت ملی]] ازجمله واژه‌های مرتبط با قوم و قومیت شمرده می‌شوند. ملیت به رابطهٔ حقوقی و قانونی فرد با یک ملت یا دولت اشاره دارد و بیانگر عضویت رسمی در یک کشور است.<ref>آشوری، دانشنامهٔ سیاسی، 1386ش، ص310.</ref> هویت قومی به احساس تعلق و شناسایی با گروهی خاص بر اساس اشتراکات نژادی، زبانی، فرهنگی یا تاریخی اشاره دارد. این نوع هویت بر پایه ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مشترک میان اعضای یک گروه شکل می‌گیرد. هویت ملی نیز بیانگر احساس تعلق و یگانگی با یک واحد سیاسی است که در آن فرد خود را بخشی از جامعه‌ای بزرگتر می‌داند. شکل‌گیری این هویت علاوه بر حضور فیزیکی در یک جغرافیای سیاسی، نیازمند پذیرش قلبی و روانی نظام سیاسی حاکم است و اقوام مختلف را در خود جای داده است.<ref>[https://vista.ir/w/a/16/r3ezs معینی یوسفی، «هویت ملی و هویت قومی»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  

[[پرونده:Meder-Persepolis.jpg|جایگزین=مادها|بندانگشتی|یک مادی بر دیوار کاخ خشایارشا در تخت جمشید که لباس مادی بر تن دارد]]

در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی‌، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===ورود اسلام به ایران===

با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارۀ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>[[پرونده:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg|جایگزین=صفویان|بندانگشتی|نگاره‌ای از زنان دوره صفویه در سفرنامه شاردن.]]

[[حکومت صفوی]] با رسمیت‌بخشیدن به مذهب [[تشیع دوازده‌امامی]] (۹۰۷ق)<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. [[مهاجرت]] علمای شیعه جبل‌عامل از [[لبنان]] به [[ایران]]، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.]</ref>

[[پرونده:TabrizRevolutionaries.jpg|جایگزین=جنبش مشروطه|بندانگشتی|مشروطه طلبان تبریز، در عکس ستارخان و باقر خان نیز دیده می‌شوند.]][[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>

گوناگونی زبان‌ها و گویش‌ها از ویژگی‌های بارز جامعه ایرانی است؛ به‌طوری که امروزه ۷۵ زبان و گویش مختلف در ایران وجود دارد.<ref name=":0">[https://www.beytoote.com/art/city-country/iranian-dialects02-dialects.html «آشنایی با انواع گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این تنوع زبانی، بازتاب‌دهندهٔ پیشینه تاریخی پربار و غنای فرهنگی این سرزمین دانسته می‌شود. امروزه استان [[آذربایجان غربی]] دارای بیشترین گوناگونی گویش‌های محلی در میان استان‌های ایران است.<ref>[https://www.irna.ir/news/9714477/آذربایجان-غربی-دارای-متنوعترین-گویش-های-زبانی-در-ایران-اسلامی «آذربایجان غربی دارای متنوع‌ترین گویش‌های زبانی در ایران اسلامی است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> گویش، فرم خاصی از یک زبان با ویژگی‌های واژگانی، دستوری و آوایی است. یک گویش می‌تواند شامل چندین لهجه باشد.<ref>[https://mjrajaei.ir/accents-of-iran/ «لهجه‌های ایرانی شیرین | تفاوت لهجه و گویش»، وب‌سایت محمدجواد رجایی.]</ref>

 

زبان اما چارچوب کلی‌تری است که گویش‌های مختلف را دربرمی‌گیرد و ممکن است به‌عنوان نماد [[هویت ملی]] یا سیاسی یک کشور عمل کند. گویش‌ها نشان‌دهندهٔ تنوع فرهنگی درون یک خانوادهٔ زبانی‌اند. زبان‌های فارسی، [[زبان تاتی|تاتی]]، [[زبان کردی|کردی]]، [[زبان لری|لری]]، [[زبان بلوچی|بلوچی]]، [[زبان مازندرانی|مازندرانی]] و [[زبان گیلکی|گیلکی]]، خانواده زبان‌های ایرانی را تشکیل می‌دهند و هر کدام دارای انواع گویش هستند. لهجهٔ تهرانی به‌عنوان لهجهٔ معیار [[زبان فارسی]] در ایران شناخته شده و در رسانه‌های ملی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  

گونه‌های مختلف گویش‌ها و لهجه‌ها در زبان اقوام ایرانی عبارت است از:  

* لهجه‌های رشتی، لاهیجانی، رودسری، و آستانه‌ای در [[زبان گیلکی]]؛<ref>[https://www.migna.ir/news/47244/گویش-تفاوتی-لهجه-زبان-فارسی «گویش چه تفاوتی با لهجه در زبان فارسی دارد؟!»، وب‌سایت میگنا.]</ref>  

* لهجه‌های تبریزی، قره‌داغی، یامچی، ارومیه، مراغه، اردبیل، زنجان و همدان در [[زبان ترکی]]؛<ref>[https://www.parsine.com/بخش-گردشگری-119/250984-هشت-لهجه-زبان-ترکی-در-ایران «هشت لهجۀ زبان ترکی در ایران»، وب‌سایت پارسینه.]</ref>  

* گویش‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی و گورانی در [[زبان کردی]]؛<ref>«زبان‌های کُردی و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.</ref>  

* گویش‌های رخشانی (راسکری)، سراوانی، لاشاری، کریمی، ساراوی و مکرانی در [[زبان بلوچی]]؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/955525/fa شیرخانی و دیگران، «تحلیل ساختار اجتماعی آیین‌های بلوچ در مثل‌های بلوچی سرحدی برپایۀ روی‌کرد مردم‌مدارانۀ بوراوی»، 1400ش، ص159.]</ref>  

* شیب‌آبی و پشت‌آبی دو لهجهٔ مهم [[گویش سیستانی]]؛<ref>[https://www.irna.ir/news/84045209/زبان-ها-و-گویش-های-متفاوت-در-پهناورترین-استان-کشور «زبان‌ها و گویش‌های متفاوت در پهناورترین استان کشور»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  

* گویش‌های خرم‌آبادی، چگنی، بروجردی، ملایری، سیلاخوری، گاپله‌ای، بالاگریوه‌ای، تویسرکانی، ملکی، بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، بختیاری، شولی، لیراوی، بهمئی و یاسوجی در [[زبان لری]].<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2356707 «زبان لُری و گویش‌های آن | نقشه پراکندگی در ایران»، وب‌سایت طرفداری.]</ref>  

=== فارس‌ ===

فارس‌ها اصلی‌ترین گروه‌ قومی ایران هستند و عمدتاً در مناطق مرکزی و بخش‌هایی از شمال شرق ایران سکونت دارند. آنها جمعیت غالب بسیاری از کلان‌شهرهای ایران ازجمله [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[مشهد]]، [[شیراز]]، [[کرج]]، [[اراک]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و بخش‌هایی از استان‌های [[استان سمنان|سمنان]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[خراسان شمالی]]، [[خراسان جنوبی]]، [[استان قزوین|قزوین]] و [[استان همدان|همدان]] را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص27]</ref> فارس‌ها پیرو مذهب [[شیعه دوازده امامی]] هستند؛ هرچند در برخی مناطق مرزی، اقلیت‌های سنی‌مذهب نیز به این زبان سخن می‌گویند.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/344607311_az_mrz_ta_mrz_pzhwhshy_jam_drbab_hwyt_w_qwmyt_dr_ayran احمدی، «از مرز تا مرز»، 1399ش، ص24]</ref>

[[پرونده:3 3 13 2 0.jpg|alt=قوم ترک قشقایی|بندانگشتی|قوم ترک قشقایی]]

ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های [[آذربایجان شرقی]]، [[آذربایجان غربی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] تا [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] ساکن هستند و حضور آنها تا [[استان همدان|همدان]] و غرب [[گیلان]] نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در [[مذهب شیعه]] با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و [[قفقاز]] ساکن شدند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1049247/ارومیه-مرکز-فرهنگی-آذربایجان-ایران-ترک-ها-پاسداران-هویت-و-یکپارچگی-ایران «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>  

* بیشتر ترک‌های ایران به گویش ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. زیرشاخه‌های [[زبان ترکی]] رایج در ایران شامل ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی شاهسونی، ترکی افشاری و ترکی سنقری است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>  

* لباس محلی زنان در اقوام ترک شامل سرپوش، چارقد گل‌دار، پیشانی‌بند، پیراهن و روپوش چاک‌دار است. زنان جوان [[برک (کلاه)|کلاه برک]] و زنان مسن‌تر [[یایلیق (سربند)|سربند یایلیق]] استفاده می‌کنند. در مناطق عشایری، پیراهن و دامن بلند با [[چارقد]] رواج دارد. رنگ‌های به‌کار رفته در لباس‌ها اغلب روشن و گل‌دار و از جنس [[ترمه]] و [[ابریشم]] هستند. مردان از لباس چین‌دار استفاده می‌کردند که [[دوزملی آرغالیخ]] نامیده می‌شد. کلاه‌های متنوعی مانند [[پاپاخ (کلاه)|پاپاخ]] و [[سرداری (کلاه)|سرداری]] استفاده می‌شده است.<ref>[https://marsin.ir/لباس-محلی-استان-آذربایجان/ «آشنایی با لباس محلی استان آذربایجان»، وب‌سایت مارسین.]</ref>

* [[موسیقی آذربایجانی|موسیقی آذربایجان]] دارای سبک‌های متنوعی مانند موسیقی محلی (عاشیقی)، سنتی (مقامی)، موسیقی تشریفاتی و سبک بزمی است. سازهای مهم موسیقی ترکی شامل [[تار آذری]]، [[قوپوز]] (چگور)، [[بالابان]]، [[ناقارا]] و [[باغلاما]] است.<ref>[https://www.avayechakavak.com/آشنایی-با-موسیقی-آذربایجان/ «موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> موسیقی آذربایجان از اوزان‌ها (نیاکان عاشیق‌ها) آغاز شده و با هنر عاشیق‌ها به اوج رسیده است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/تاریخچه+موسیقی+آذری «تاریخچۀ موسیقی آذربایجان»، وب‌سایت علمی‌پژوهشی آسمان.]</ref>

[[پرونده:پیرشالیار.jpg|جایگزین=مراسم سنتی پیرشالیار|بندانگشتی|مراسم سنتی پیر شالیار]][[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان‌ کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>[[پرونده:V65gqr.jpg|جایگزین=جشن پیرشالیار|بندانگشتی|دف‌زنی و ذکر دراویش در جشن پیر شالیار]]

 

* [[مراسم پیر شالیار]]، یک [[جشن]] با شهرت جهانی است. کردها این آیین سنتی را هر سال در [[بهمن (ماه)|بهمن]] در منطقه [[هورامان تخت]] برگزار می‌کنند. این مراسم، ترکیبی از [[معنویت]]، [[شادی]] و [[همبستگی اجتماعی]] را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82812110/عروسی-پیرشالیار-مراسمی-به-قدمت-هزار-سال «عروسی پیرشالیار مراسمی به قدمت هزار سال»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

* [[پرونده:اقوام ایرانی1.jpg|جایگزین=قوم کرد ایرانی|بندانگشتی|مردان کرد با لباس محلی]]لباس سنتی مردان و زنان کرد با وجود تنوع چشمگیر، در پوشش کامل بدن مشترک هستند. [[لباس مردان کرد|پوشاک مردان کرد]] شامل [[چوخه]] (کوا)، [[پانتول]] (رانک)، ملکی، [[شال]] (پشتون/پشتینه)، [[دستار]] ([[کلاغه]]، [[دشلمه]]، مندلی، رشتی و سروین)، فرنجی و کله‌بال و [[لباس زنان کرد کردستان|پوشاک زنان کرد]] شامل [[جافی]]، [[کلنجه]]، شال، [[کلاو]] و کَلکه است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* کردها بازی‌های محلی متنوعی دارند، ازجمله: [[گوروا بازی]]، [[توپان قار]]، [[قه‌مچان]]، [[سولنجان و قولنجان]]، [[هیلکه شکینی]]، [[که‌ره کوپان]]، [[چووزان]]،<ref>[https://www.isna.ir/news/1403112921173/بازی-های-بومی-محلی-کردستان-فرهنگی-در-حال-فراموشی «بازی‌های بومی محلی کردستان؛ فرهنگی در حال فراموشی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> [[خلورتانی]]، [[هه ملوقوانی]]، [[کلاوریزان]]، [[هیلکه مارانی]] و خرمایله.<ref>[https://www.beytoote.com/fun/native-games/games1-kermanshah-province.html «آشنایی با بازی محلی و سنتی استان کرمانشاه»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>  

* [[موسیقی کردی]] از اصیل‌ترین گونه‌های [[موسیقی ایرانی]] به‌شمار می‌رود و در آن سازهایی مانند [[نی]]، [[سرنا (ساز)|سورنا]]، [[نایه]]، [[دهل]]، [[تنبک]]، [[تنبور]] و [[کمانچه]] به‌کار می‌رود. مقام‌های موسیقی کردی نیز شامل بیت (بالوره)، سوز و مقام، سیاه چمانه، هوره، حیران، لاووک (لاوژه)، گورانی و چمری است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5007359/نگاهی-به-وضعیت-موسیقی-کردی-قسمت-اول «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  

* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":2">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":3">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>[[پرونده:اقوام ایرانی2.jpg|alt=رقص زنان قوم لر|بندانگشتی|رقص دستمال بازی در ممسنی]]

 

* لرها در [[ماه محرم]] و برای گرامیداشت [[شهادت امام حسین]] در [[واقعه عاشورا]]، آیین‌ها و مراسم‌های گوناگونی برپا می‌کنند، ازجمله: [[چمر]]، [[چهل منبر]] (یا چهل دختران)، [[گل‌مالی]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/726963/آداب-خاص-عزاداری-مردم-لرستان «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[خیمه‌سوزانی]]،<ref>[https://www.dana.ir/918107/نبود-کارشناس-مردم-شناسی-ثبت-معنوی-عزاداری-عاشورا-در-اشترینان-را-به-تعویق-انداخت#gsc.tab=0 «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا.]</ref> [[آیین سقاخانه در بروجرد|سقاخانه]]<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/سقاخانه-های-بروجرد-سنتی-ترین-نماد-از-قدمت-عزاداری-محرم-در-ایران-است-تصاویر شاهدپور، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و [[نذری دادن]].<ref>[https://borna.news/fa/news/331865/نذری-های-سرور-و-سالار-شهیدان-در-لرستان-وسفره-هایی-سرشار-از-برکت «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان و سفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا.]</ref>

* [[رقص لری]]، با نام‌های دَس‌گِرِته، باختِه،<ref>[https://lib.eshia.ir/12294/2/66/رقص_لری آنی‌زاده، «ختنه و ختنه‌سوران»، ج2، ص66.]</ref> چووپی، یا بازی، رقصی جمعی و زنجیروار است که با هدایت «سرچووپی» (رهبر رقص) و دستمال رنگی او انجام می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1508328/نقش-دستمال-در-رقص-های-محلی-ایرانیان «نقش دستمال در رقص‌های محلی ایرانیان»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>  

[[پرونده:اقوام ایرانی3.jpg|alt=اقوام کپرنشین بلوچ|بندانگشتی|مردمان کپرنشین بلوچ، در جنوب استان کرمان]]بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>

 

* بلوچ‌ها مراسم [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] را پرشور برگزار می‌کنند و به‌ویژه آش نذری [[دلگ عاشوری]] (هفت دهلی) را به این مناسبت تهیه می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>  

* [[لباس مردان بلوچ|مردان بلوچ]] از پاک (عمامه) و مُسر (دستمال شبیه عمامه)، کلاه سوپی (ویژه مسجد و زمان عبادت) و چکن‌دوز (کلاه دست‌دوز اعیانی)، لنگ (پارچه‌ای دور گردن)، جامگ (پیراهن گشاد) و گنج‌پراک (زیرپیراهن)، پاجاکم (شلوار گشاد چین‌دار) و سرین‌بند (کمربند پارچه‌ای/ نخ‌باف برای شلوار)، شال (کت مخصوص [[زمستان]]) و کُرو (جوراب پشمی برای زمستان) در پوشش خود استفاده می‌کنند. به‌عنوان کفش نیز از سواس و پوزا، دوبند و کوش استفاده می‌کنند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>  

* [[موسیقی بلوچی]]، با شباهت فراوان به [[موسیقی هندی]]، در جشن‌های [[مراسم عروسی|عروسی]] و اعیاد اجرا می‌شود. این موسیقی با سازهایی چون [[دهل]]، [[سرنا]]، [[طبل]]، [[قیچک]]، [[تنبورگ]]، [[رباب]]، [[بانچو]]، [[نی]]، [[کوزه (ساز)|کوزه]] و [[دینبوک]] نواخته شده و با اشعار و ترانه‌های فولکلور آمیخته می‌شود.  

[[پرونده:اقوام ایرانی4.jpg|alt=مردان قوم ترکمن|بندانگشتی|سه مرد ترکمن از اهالی شهرستان راز و جرگلان در خراسان شمالی.]]ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه‌ [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان‌ گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>

 

* [[لباس زنان ترکمن|لباس سنتی زنان ترکمن]] که نماد اصالت و هویت این قوم است شامل پیراهن‌های بلند رنگارنگ، چهارقدهای زیبا و روسری‌های سنتی می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/مانایی-فرهنگ-بومی-و-حفظ-سنت-های-زیبای-کهن-در-قوم-ترکمن «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنت‌های زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> قیرمیز کؤینک، پیراهن ابریشمی قرمز با سوزن‌دوزی‌های ظریف است که با نیم‌تنه بلند [[چابیت]] تکمیل می‌شود. زنان از شلوار گشاد [[بالاق]] با دمپای [[سوزن‌دوزی]] شده استفاده می‌کنند. سرپوش‌ها دختران، [[بوریک]] ([[عرقچین]] تزیین‌شده) و سرپوش زنان متأهل کلاه مخروطی [[توپبی]] با روسری ابریشمی [[یاشماق]] بر سر می‌گذارند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=436 «لباس زنان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه‌ پوستی [[تلپک]]، عرقچین‌ سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش‌ چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* صنایع‌دستی ترکمن شامل قالی و قالیچه ترکمنی، لباس محلی ترکمن، زیورآلات سنتی، نمدمالی، سوزن‌دوزی، صنایع چوبی، [[ابریشم‌بافی]] و [[پلاس]] ترکمنی با نام [[اوی دیمه]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction8-turkmen-handicrafts.html «معرفی صنایع‌دستی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

==عرب==

[[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیش‌ها]]

 

عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]] و در بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی دشت آزادگان، [[خرمشهر]]، آبادان، شادگان و ماهشهر سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

 

تاریخ عرب‌زبانان ایران را می‌توان به دو دوره کلی تقسیم کرد؛ دوره اول از ابتدای استقرار آنان در خوزستان آغاز شده و تا اواسط قرن نهم هجری ادامه دارد. تاریخ این دوره با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است. از جمله حوادث مهم این دوره می‌توان به کمک بنی‌تمیم به اردشیر [[ساسانیان|ساسانی]] در [[جنگ]] با اردوان [[اشکانیان|اشکانی]]، همراهی عرب‌های باصری در [[اهواز]] با نیروهای اسلام تحت رهبری نعمان بن مقرن، سرکوب قیام خوارج ازرقیان در حوالی اهواز و قیام زنگیان در زمان معتصم عباسی که به اهواز، آبادان و شوشتر گسترش یافت، اشاره کرد. دوره دوم تاریخ عرب‌های ایرانی از سال ۸۴۵ق آغاز و تاکنون ادامه دارد. در این دوران عرب‌های ایرانی بارها تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

 

عرب‌زبانان ایران به [[زبان عربی]] که از ریشه زبان‌های سامی است، صحبت می‌کنند. زبان عربی مورد استفاده در خوزستان و استان‌های جنوبی تفاوت‌هایی با عربی حجاز دارد و بیشتر به عربی رایج در عراق نزدیک است. این زبان همچنین با فارسی که توسط دیگر ساکنین خوزستان صحبت می‌شود، آمیخته و دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref>

 

سازمان اجتماعی اعراب خوزستان بر اساس سلسله مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی «بیت» است که چندین بیت با نیای مشترک، یک «حموله» را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم «عشیره» را می‌سازند که هسته اصلی آن از تباری مشترک هستند. از اتحاد چند عشیره، طایفه پدید می‌آید و در نهایت، چند طایفه و عشیره باهم «قبیله» را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد.

 

قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان اروندرود و [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] تا شوش پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل بنی‌کعب (خرمشهر، شادگان، [[جزیره]] مینو و اطراف اهواز)، باوین (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، آل‌کثیر (شهرستان اهواز)، بنی‌مالک (ساحل غربی [[کارون]])، بنی‌طرف (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، بنی‌حروان (کناره‌های کرخه و کارون)، الخمیس (راموز و شادگان)، بنی‌لام (امتداد رود کرخه)، بنی‌صالح (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، بنی‌تمیم (بین هویزه و اهواز) و سلامت (مرکز خوزستان، شرق [[آب]] گرگر) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

 

===آیین‌ها===

[[یزله]] یا هوسه، نوعی مراسم آیینی و موسیقی محلی است که در بندر بوشهر رواج دارد و قدمت آن به هزاران سال قبل و به دوران ایران باستان برمی‌گردد. این مراسم به عنوان یک آئین موسیقایی، همراه با رقص گروهی در جشن‌ها و عروسی‌ها برگزار می‌شود و همچنین در مراسم عزاداری، به‌خصوص در [[ماه محرم]] اجرا می‌گردد.

 

در یزله، شرکت‌کنندگان با گرفتن کمر فرد جلو، شکل یک قطار انسانی تشکیل می‌دهند و با ضرب‌آهنگ‌های خاص، به آرامی حرکت می‌کنند. در مراسم عزاداری، گروه پس از طی مسافتی، دایره‌وار ایستاده و با ریتم یزله شروع به سینه‌زنی می‌کنند. اشعار و نوحه‌هایی که در این مراسم خوانده می‌شود، بستگی به مناسبت دارد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6751272/یزله-خوانی-چیست-فلسفه-رقص-شمشیر-و-قهوه-تلخ-فیلم ««یزله‌خوانی چیست»؟/ فلسفه رقص شمشیر و قهوه تلخ+ فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

 

====گرگیعان====

هر ساله در شب میلاد [[امام حسن]]، [[کودک|کودکان]] عرب خوزستان با پوشیدن [[دشداشه]] و [[عبا]]، گروه‌گروه به در خانه‌ها می‌روند و با خواندن شعر «[[گرگیعان]] و گرگیعان»، طلب شیرینی می‌کنند. صاحبخانه‌ها با شیرینی از آنان پذیرایی می‌کنند و کودکان در مقابل برای آنها دعای خیر می‌کنند. این رسم که از [[شادی]] [[حضرت محمد|پیامبر]] برای تولد نوه‌اش الهام گرفته، نماد همبستگی و شادمانی مذهبی در جامعه عرب‌ها است.<ref>[https://www.magiran.com/article/3381425 سلیمان نوری، «گرگیعان جشن محله‌گردی کودکان عرب زبان»، روزنامۀ ایران، 1395ش، ص24.]</ref>

 

در فرهنگ عرب‌ها، «فصل» آیینی عرفی برای قطع چرخه انتقام‌گیری پس از قتل است. در این نظام، مسئولیت قتل به تمام قبیله قاتل تسری می‌یابد. شیوخ قبایل با تعیین «فُصیله» (خون‌بها) که می‌تواند شامل پرداخت نقدی، دام یا [[ازدواج]] دختران قبیله قاتل با قبیله مقتول باشد، به درگیری‌ها پایان می‌دهند. این زنان اگرچه در ابتدا به‌عنوان وجه‌المصالحه انتخاب می‌شوند؛ اما با [[فرزندآوری]] به ترمیم روابط بین قبایل کمک می‌کنند. این سنت هوشمندانه، خشونت را به صلح تبدیل کرده و پیوندهای جدیدی بین قبایل ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9471/رسم-فصل «رسم فصل چیست؟»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

لباس زنان عرب نیز شامل عبایه است. این [[چادر]] دارای بریدگی‌هایی در دو سمت شانه‌ها است تا دست‌ها بتوانند به راحتی بیرون بیایند.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

لباس مردان عرب در خوزستان به نام دشداشه یا ثوب شناخته می‌شود. این لباس معمولاً سفید، بلند و تا مچ پا است. برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، اعراب خوزستان از پارچه‌ای به نام کوفیه یا [[چفیه]] استفاده می‌کنند که عمدتاً به رنگ‌های سفید یا سیاه‌وسفید است. رنگ سبز در طرح [[چفیه]] نشانه [[سید|سادات]] بودن فرد است. چفیه بر روی سر قرار می‌گیرد و با حلقه‌های سیاه رنگی به نام «عِقال» محکم می‌شود.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

 

گوناگونی فرهنگ اقوام در استان خوزستان باعث تنوع [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] این منطقه شده و [[زیبایی]] ترکیب و نقش‌های آن را افزایش داده است. بیش از۶۰ رشته صنایع‌دستی در این استان شناسایی شده که مهم‌ترین آنها شامل کپو، احرامی، قالی محلی، [[حصیر]]، محرق، خراطی، نساجی سنتی، گلیم، عبا، گیوه، ورشو، [[معرق کاری|معرق]] و گبه است که عرب‌های خوزستان نیز به این صنایع مشغول هستند.<ref>[https://www.irna.ir/news/6751010/نگاهی-به-صنایع-دستی-استان-خوزستان «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

 

===غذاهای محلی===

غذاها و خوراکی‌های محلی عرب‌ها شامل محلبیه (فرنی)، سمبوسه، هریس، تشریبه، ماقوده، الگیمات و غوزی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/92051306789/غذاهای-محلی-عرب-های-خوزستان-برای-ماه-رمضان «غذاهای محلی عرب‌های خوزستان برای ماه رمضان»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>

 

بازی‌های محلی عرب‌زبانان در استان خوزستان شامل عظیم‌الغطا، اچعاب، طمت اِخریزه، شگ و شگ، عصیت برأس، اِمحیبس، حص‌الطلیه، لعبه و بلم است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/311520/نگاهی-به-بازی‌های-محلی-کودکان-عرب-خوزستان «نگاهی به بازی‌های محلی کودکان عرب خوزستان»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>

 

===موسیقی و رقص محلی===

فرم‌های رایج موسیقی در عرب‌های ایران شامل ابوذیه، موال، هوسه (یزله) و چوبیه است. این فرم‌ها با سبک موسیقی جنوب عراق، به‌ویژه بصره و همچنین با فرم‌های موسیقی [[لبنان]] و سوریه ارتباط دارند. به‌طور کلی، موسیقی سنتی عرب شامل دو نوع سازی و آوازی است. مهم‌ترین فرم‌های آوازی شامل قصیده، لیالی، موال، توشیح و فرم‌های ساز مانند تقسیم و نوبه می‌شود. گروه‌های نوازنده و خواننده که با سازهای عربی در [[خوزستان]] فعالیت می‌کنند، به «الخُشابه» معروف هستند. سازهای اصلی شامل [[رباب]]، کاسوره، لازومه، زنجاری و طبله (دمبک) است. سچابیق یا زنگ‌های مضاعف نیز توسط زنان کولی عرب‌زبان خوزستان استفاده می‌شود.<ref>[https://vista.ir/m/a/6b0qk «موسیقی خوزستان»، وب‌سایت ویستا.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در میان اقوام مختلف ایران، مردم در صبح عیدفطر بعد از [[نماز]] عید به قبور درگذشتگان می‌روند و در آنجا شیرینی پخش می‌کنند و با ذکرخوانی و صلوات، یاد درگذشتگان را گرامی می‌دارند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1758315/آیین-های-عید-فطر-در-ایران-از-آش-حضرت-عباس-س-تا-کیسه-ی-برکت «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت‌عباس (س) تا کیسۀ برکت»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

====عید قربان====

در میان اقوام ایرانی [[عید قربان]] از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایرانیان بنا بر سنت‌های خاص خود، از مدت‌ها قبل از روز عید قربان خود را برای برگزاری جشن آماده می‌کنند و مقدمات این مراسم با خرید حیوان [[قربانی کردن|قربانی]] آغاز می‌شود. انتخاب حیوان قربانی در هر منطقه با توجه به عادات و باورهای خاص آن منطقه انجام می‌گیرد و حیوان قربانی باید با شرایط خاصی برای زمان ذبح، نگهداری و آراسته شود.

از جمله آدابی که ایرانیان پیش از عید قربان به آن توجه می‌کنند، خانه‌تکانی، رفت و روب و نظافت است. ایرانیان قربانی خود را در مکان‌های مختلفی انجام می‌دهند. هنگام [[ذبح اسلامی|ذبح]]، اشعار و ادعیه خاصی خوانده می‌شود و قصاب نیز معمولاً شرایط و جایگاه ویژه‌ای دارد. پس از قربانی، براساس رسم مرسوم، گوشت قربانی به‌عنوان [[تبرک]] بین مردم همان ناحیه، به‌ویژه مستمندان توزیع می‌شود. بازی‌های محلی و ارسال هدایا برای نوعروسان نیز از جمله [[آداب]] دیگر جشن قربانی در بین ایرانیان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1193536/عید-قربان-در-آینه-اقوام-ایرانی-و-جهان-اسلام «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر.]</ref>

====ماه رمضان====

در ماه رمضان اگرچه هر قومی آداب خاص خود را دارد؛ اما [[افطاری|افطار]] جمعی، [[عبادت]]، کمک به نیازمندان و احیای [[شب قدر|شب‌های قدر]]، نمازعید فطر و زکات فطریه از مشترکات همه اقوام ایرانی در ماه [[رمضان]] است. این سنت‌ها نشان‌دهنده همبستگی ملی و دینی ایرانیان است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/56525/آداب-و-رسوم-ماه-رمضان-در-مناطق-مختلف-ایران «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

====ماه محرم====

[[عزاداری]] امام حسین اگرچه از مشترکات فرهنگی اقوام مختلف ایرانی است؛ اما هر منطقه با سبک و سیاق منحصربه‌فرد خود این آیین را برگزار می‌کند. اقوام مختلف از شیعیان و حتی بسیاری از غیرشیعیان ایران، هر کدام با حفظ اصالت فرهنگی خود، مراسم ویژه‌ای برای سوگواری [[امام حسین]] دارند. این تنوع در عین وحدت، گویای عمق ارادت ایرانیان به خاندان عصمت است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/214614 «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

===سبک زندگی اسلامی-ایرانی مشترک===

سبک زندگی حاکم بر اقوام ایرانی، سبک زندگی مشترک ایرانی-اسلامی است که با درهم آمیختن ارزش‌های ناب دینی و سنت‌های غنی ملی، الگویی جامع و کارآمد برای زندگی سعادتمندانه ارائه می‌دهد. این شیوه زندگی بر چند اصل بنیادین استوار است، از جمله [[اخلاق]] نیکو به‌عنوان سنگ بنای روابط اجتماعی، خانواده به‌عنوان کانون [[تربیت]] و آرامش، [[ساده‌زیستی]] آگاهانه، توجه متوازن به نیازهای مادی و معنوی، پاسداشت ارزش‌های اصیل ملی در چارچوب تعالیم دینی. سبک زندگی ایرانی-اسلامی با حفظ هویت ملی و پایبندی به ارزش‌های اسلامی، توانسته توازنی مطلوب بین سنت و مدرنیته ایجاد کند.<ref>[https://blog.programstore.ir/مقاله-سبک-زندگی-ایرانی-اسلامی/ «مقاله سبک زندگی ایرانی اسلامی- ترکیب فرهنگ، دین و هنر در زندگی»، وب‌سایت مجلۀ پی‌استور.]</ref> منابع تاریخی و اسناد موجود، مؤید برخورداری اکثر اقوام ایرانی از ویژگی‌های شخصیتی و فرهنگی ارزشمندی چون [[شجاعت]]، [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] و دیگر فضایل اخلاقی است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص335.]</ref>

====هم‌زیستی مسالمت‌آمیز پیروان مذاهب مختلف====

اسلام، احترام به انسان و جوامع انسانی را اصلی اساسی می‌داند. هر انسانی، صرف‌نظر از هر ویژگی، به صرف انسان بودن، محترم است. جوامع انسانی نیز بر اساس همین حرمت، باید با احترام متقابل با یکدیگر برخورد کنند.<ref>[https://hadith.net/PrintSourceText.aspx?n=3591&e=39502&p=1 احمدی‌جلفایی، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.]</ref> سرزمین ایران از دوران باستان تاکنون، صحنه هماهنگی و تعامل پیروان ادیان گوناگون بوده است. در دوران پیش از اسلام، امپراتوری ساسانی با وجود رسمیت [[دین]] زرتشتی، پذیرای جوامع یهودی، مسیحی و دیگر ادیان بود. این سنت [[مدارا]] پس از ظهور اسلام در سده هفتم میلادی نیز تداوم یافت. با رسمیت یافتن اسلام در ایران، اقلیت‌های دینی زرتشتی، یهودی و مسیحی نه‌تنها به حیات مذهبی خود ادامه دادند، بلکه به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران به ایفای نقش پرداختند.

ایران در طول تاریخ همواره کوشیده است وحدت ادیان مختلف را در مواجهه با تغییرات اجتماعی و سیاسی حفظ کند. در دوره [[صفویه]] تشیع مذهب رسمی شد؛ اما حقوق پیروان دیگر مذاهب (اهل سنت) و ادیان (یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) حفظ شد و آزادی‌های مذهبی نسبی برای آنها فراهم بود. در جمهوری اسلامی ایران حقوق مذاهب دیگر و اقلیت‌های دینی به‌طور رسمی تضمین شده و تلاش‌هایی برای تقویت همبستگی میان پیروان ادیان مختلف انجام گرفته است. قانون اساسی، حقوق اقلیت‌های دینی شناخته‌شده را به رسمیت شناخته و آنها در انجام مراسم دینی خود آزادند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

سابقه تمدن ایران، این سرزمین را الگویی کم‌نظیر از همزیستی مسالمت‌آمیز اقوام و مذاهب مختلف کرده است. تنوع فرهنگی نه یک چالش، بلکه فرصتی ارزشمند برای جامعه ایرانی محسوب می‌شود که طی قرن‌ها توانسته با حفظ تنوع قومی و مذهبی، وحدت ملی را تقویت کند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/605045/همزیستی-اقوام-و-مذاهب-نماد-همگرایی-و-انسجام-ایرانیان «همزیستی اقوام و مذاهب؛ نماد همگرایی و انسجام ایرانیان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> '''ا'''ین [[همزیستی]] دیرینه، بستری برای شکوفایی فرهنگی بی‌نظیر فراهم آورده که همچون ستونی استوار، پیکره جامعه ایرانی را در طول تاریخ استحکام بخشیده است. در مقاطع حساس تاریخی، این انسجام میان اقوام و ادیان مختلف، عاملی تعیین‌کننده در حفظ تمامیت ارضی و استقلال کشور بوده و به نماد همدلی ملی بدل شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403082115111/همزیستی-اقوام-سنتی-و-ادیان-الهی-در-ایران-اسلامی-وحدت-یکپارچه-ی «همزیستی اقوام سنّتی و ادیان الهی در ایران اسلامی/ وحدت یکپارچه ایرانیان در بحران‌ها»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

==اقوام ایرانی در دنیای معاصر و آینده==

====تأثیر مدرنیزاسیون و شهرنشینی====

مطالعات نشان می‌دهد که اقوام ایرانی تحت تأثیر مدرنیزاسیون و پدیدهٔ [[شهرنشینی]] عصر حاضر و تحت تأثیر عوامل اقتصادی اجتماعی و به‌دلیل فرصت‌های اشتغال، درآمد و امکانات بهتر یا تحصیلات، به شهرهای بزرگی مانند [[تهران]]، [[اصفهان]] یا [[مشهد]] [[مهاجرت]] می‌کنند. اقوام ساکن در مناطق روستایی یا شهرهای کوچک و استان‌های مرزی به‌دلیل فقر اقتصادی و بیکاری به کلان‌شهرها [[مهاجرت]] می‌کنند که سبب افزایش تراکم در شهرهای بزرگ و به‌هم خوردن توازن جمعیتی در نقاط مختلف کشور می‌شود.<ref>[https://sdata.ir/articles/بررسی-عوامل-مهاجرت-داخلی-و-خارجی-و-تأثیر-آنها-بر-تراکم-جمعیت/ جدیدی، «بررسی عوامل مهاجرت داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر تراکم جمعیت»، وب‌سایت اس‌دیتا.]</ref>

افراط در سمت‌گیری به‌سوی مدرنیته موجب شده است که بسیاری از آداب‌ورسوم فرهنگی یا کم‌رنگ و فراموش شوند یا تغییراتی پیدا کنند که آنها را از فلسفه و کارکرد اصلی‌شان دور کند. رسومی مانند چهارشنبه‌سوری، [[نوروز]] و مراسم [[مراسم عروسی|عروسی]] که دارای فلسفه و کارکردهای مثبت بوده‌اند، امروزه هزینه‌های مادی و معنوی زیادی را به جامعه تحمیل می‌کنند. ملتی با پیشینه‌ای غنی در تمدن بشری، دانش، ادبیات، علم، فلسفه و دین، به‌جای بهره‌گیری از آن برای ساختن فرهنگی اصیل، در حال جایگزینی جشن‌ها و آداب بیگانه مانند [[ولنتاین]]، [[جشن طلاق]] و [[ازدواج سفید]] با فرهنگ هفت هزار ساله خود است.

این جایگزینی، [[پیوند خانوادگی]] را به نابودی می‌کشاند. عده‌ای این بحران هویتی را [[مدرنیته]] می‌پندارند. [[بحران فرهنگی]] از آنجا ناشی می‌شود که عده‌ای با تقلید صرف از غرب به دنبال سعادت هستند، گروهی دیگر در پی احیای دوران طلایی ایران باستان هستند و برخی نیز در تلاشند تا اسلام را از مظاهر ملی‌گرایی پاک کنند. در این میان، فرهنگ وارداتی و ضد فرهنگ، بنیان‌های هویتی هر جامعه، شامل مذهب، تاریخ، آداب و رسوم، زبان و ادبیات را نابود می‌کند.<ref>[https://konarsandal.ir/1397/01/21/بررسی-عوامل-کم-رنگ-شدن-سنت-ها-و-فرهنگ-ها/ «بررسی عوامل کم رنگ شدن سنت‌ها و فرهنگ‌های اصیل ایرانی/ به قلم محیا احمدی»، پایگاه تحلیلی‌خبری کنارصندل.]</ref>

====جایگاه اقوام در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های توسعه کشور====

جایگاه قومیت‌های مختلف در قوانین، برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌های نظام جمهوری اسلامی همواره مورد توجه قرار گرفته است. نظام جمهوری اسلامی ایران در اسناد بالادستی خود از جمله [[قانون اساسی]]، [[سند تحول آموزش و پرورش]] و برنامه‌های توسعه کشور، رویکردی جامع و فراگیر نسبت به اقوام ایرانی اتخاذ کرده است. این رویکرد بر مبنای چند اصل اساسی استوار است:

احترام به تنوع مذهبی؛ با وجود رسمیت مذهب اثنی‌عشری، سایر مذاهب اسلامی و اقلیت‌های دینی به رسمیت شناخته شده و از حقوق قانونی برخوردارند. هدف از این سیاست، ایجاد [[وحدت]] و همدلی بین پیروان مذاهب مختلف در راستای تشکیل امت واحده اسلامی است.

 

 

 

 

 

====نقش رسانه‌ها و فضای مجازی====

رسانه‌ها نقشی دوگانه در ایجاد وفاق ملی ایفا می‌کنند. از یک سو، می‌توانند با برجسته‌سازی موضوعات ملی و تقویت هویت ایرانی-اسلامی، به انسجام ملی کمک کنند و از سوی دیگر، با تمرکز بر مسائل قومی و تشدید اختلافات اجتماعی، وحدت ملی را تضعیف کنند. ضروری است رسانه‌ها، به‌ویژه صداوسیما، با تمرکز بر نقاط مشترک و هویت ملی، به جای بزرگ‌نمایی اختلافات، زمینه نقد سازنده و افزایش آگاهی عمومی را فراهم آورند و با رویکردی برابر و در چارچوب قانون اساسی، به رقابت‌های سیاسی بین گروه‌ها و جناح‌های مختلف نگاه کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/81064611/اقوام-ایرانی-و-وفاق-ملی «اقوام ایرانی و وفاق ملی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

 

جهانی‌شدن، به‌عنوان یک فرایند فراگیر و یکپارچه، با استفاده از ابزارهایی نظیر اینترنت، در برخی موارد کارکردهای هویت‌سازی ملی را تضعیف کرده است. این امر به شکل‌گیری هویت‌های فراملی و چندپاره کمک کرده و همزمان هویت‌جویی‌های قومی را تقویت کرده است. در نتیجه، [[احساس]] تعلق و وفاداری برخی افراد به هویت ملی کاهش یافته و کشورها با بحران هویت ملی مواجه شده‌اند. ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و هویت ملی آن با چالش‌های ناشی از فرایند جهانی‌شدن روبرو شده است. بنا بر دیدگاه کارشناسان برای مقابله با چالش‌های هویتی ناشی از جهانی‌شدن، ایران نیازمند یک استراتژی رسانه‌ای قوی است.

 

 

 

====نقش نسل جوان====

نقش نسل [[جوانی|جوان]] در تعامل با هویت‌های قومی و ملی در عصر ارتباطات، پیچیده و دوسویه است. از یک سو، دسترسی بی‌سابقه به اطلاعات و ارتباطات جهانی می‌تواند به آشنایی و فهم عمیق‌تر هویت‌های قومی و ملی کمک کند. از سوی دیگر، این ارتباطات گسترده، می‌تواند منجر به تردید و انحلال هویت‌های قومی و بومی شود.

 

بسترهای نوین ارتباطی، با وجود قابلیت‌های مثبت برای ترویج فرهنگ دینی ایران، در حال حاضر به‌دلیل فقدان فرهنگ استفاده درست و [[برنامه‌ریزی]] ناکافی نهادهای فرهنگی و دینی، عمدتاً کارکرد منفی دارند. این امر، با کاهش نقش والدین، [[خانواده]] و نهادهای دینی در هویت‌سازی جوانان، منجر به افزایش [[مصرف‌گرایی]]، نسبی‌گرایی، فردگرایی و [[لذت‌جویی|لذت‌گرایی]] در میان آنان شده و در نتیجه هویت ملی و دینی آنها را تضعیف می‌کند. نتیجه عینی ضعف هویت در سال‌های اخیر، جذابیت سبک [[زندگی]] غربی برای جوانان ایرانی و فاصله گرفتن آنان از سبک زندگی ایرانی-اسلامی است.

 

 

 

 

 

 

همچنین علایق اقوام به زادگاه خود، [[زندگی]] در مناطق با شرایط دشوار را ممکن ساخته و توزیع فضایی [[جمعیت]] را تسهیل می‌کند. در بُعد خارجی، مراودات فرهنگی با قومیت‌های مشابه در کشورهای همسایه، زمینه‌ساز پیوند فرهنگی ایران می‌شود و علایق مشترک این قومیت‌ها، بستر مناسبی برای تعاملات اقتصادی ایجاد می‌کند. ایجاد شبکه‌ای از عوامل قومی در کشورهای هدف نیز به کسب اخبار و اطلاعات کمک کرده و در نهایت، تحولات داخلی اقوام می‌تواند بر اقوام آن‌سوی مرز تأثیر گذاشته و حوزه نفوذ و تأثیرگذاری ایران را گسترش دهد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1497659700000884160/فرصت‌های-تنوع-قومیت-در-ایران?lang=fa «فرصت‌های تنوع قومیت در ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

 

اسلام، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای را فرصتی برای شناخت متقابل انسان‌ها می‌داند و آن را ضروری می‌شمارد؛ زیرا این تنوع، از هرج و مرج در جامعه جلوگیری می‌کند؛ اما اسلام با هرگونه برتری‌جویی بر اساس نسب و قبیله مخالف است و تقوا را تنها معیار برتری می‌داند. اسلام با تعصب جاهلیت مبارزه می‌کند و هدفش، وحدت جهانی مسلمانان از هر نژاد و قوم و قبیله است.

 

از دیدگاه [[امام خمینی]]، حمایت از قومیت خود بر مبنای حق‌طلبی و رد باطل، مورد تأیید و نشانه کمال انسانی است؛ اما اگر حمایت صرفاً بر اساس تعصبات قومی و بدون توجه به حق صورت گیرد، این نوعی تعصب جاهلی است که مورد نکوهش قرار می‌گیرد. او ملیت را در چارچوب اسلام می‌پذیرد و از ملت ایران دفاع می‌کند و دفاع از کشورهای اسلامی را واجب می‌داند. امام خمینی به [[وطن]] احترام می‌گذارد؛ اما ملی‌گرایی را که در تضاد با اسلام باشد و باعث تفرقه میان مسلمانان شود، نمی‌پذیرد.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/قومیت «قومیت»، ویکی امام‌خمینی.]</ref>

* احمدی‌جلفایی، حمید، «برخورد اسلام با سنت‌های قدیم ملت‌ها»، پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.

* خاوری، محمدتقی، مردم هزاره و خراسان بزرگ، تهران، عرفان، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰–۱۷۲.