اقوام ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| فایل پادکست      =اقوام ایرانی.ogg

| حجم فایلپادکست    =۹/۱۶

== تاریخچه ==

در پی مهاجرت گروه‌های مختلف آریایی از مناطق شمالی به فلات ایران، آنها در مناطق مختلف این سرزمین پهناور، پراکنده شدند و به‌تدریج با ساکنان بومی درآمیختند. آریایی‌ها به سه گروه متمایز [[قوم ماد|مادها]]، [[قوم پارس|پارس‌ها]] و [[قوم پارت|پارت‌ها]] تقسیم شدند و همچون مثلثی، بخش‌های غرب، جنوب و شرق فلات ایران را در سیطره خود گرفتند. پژوهشگران سیر تمدنی آریایی‌ها و تشکیل جوامع منسجم فرهنگی و سیاسی آنها را تا هزاره پنجم پیش از میلاد و [[دوران نوسنگی]]، بررسی کرده‌اند. آریایی‌ها در هزاره چهارم پیش از میلاد با ویژگی‌های جسمانی ممتاز همچون اندام درشت و متناسب، پوست روشن، چهره‌های زیبا، موهای روشن و همچنین توانایی‌های نظامی چشمگیر، تمدن پیشرفته و سبک زندگی مستقر از اقوام همجوار خود متمایز بودند. جوامع آریایی، [[اقتصاد]] و [[معیشت]] خود را بر [[دامداری]] و [[کشاورزی]] استوار کردند. مادها که در گستره‌ای وسیع از شمال زاگرس تا دشت‌های مرکزی ایران سکونت داشتند، اولین حکومت آریایی را برپا کردند. بررسی دقیق گزارش‌ها و کتیبه‌های مربوط به اقوام ایرانی در [[تاریخ ایران باستان|دوران باستان]] نشان می‌دهد که روابط میان اقوام ایرانی بیشتر مبتنی برهم‌ترازی بوده و تمامی اقوام از جایگاه و موقعیتی کمابیش برابر برخوردار بوده‌اند.<ref>[https://virgool.io/applymag/مهاجرت-اقوام-آریایی-به-فلات-ایران-و-تشکیل-حکومت-در-این-فلات-nx6md0fbgsja نیکویی، «مهاجرت اقوام آریایی به فلات ایران و تشکیل حکومت در این فلات»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

=== ورود اسلام به ایران ===

با ورود اسلام به ایران‌زمین، اقوام ایرانی کاملاً از این آیین اثر پذیرفتند<ref>[https://journals.iau.ir/article_687213_eec8a130abea0b5ddda8e677d8d16fbe.pdf عباس‌زادۀ مرزبالی، «تحولات هویت ملی ایران در دوره اسلامی (از ورود اسلام به ایران تا عصر صفوی)»، 1400ش، ص27.]</ref> و به‌ویژه آموزه‌های اسلام دربارهٔ عدالت و برابری قومی، نژادی و زبانی، اقوام ایرانی را به سوی اسلام جذب کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46466/بررسی-ورود-اسلام-به-ایران زمانی محجوب، «بررسی ورود اسلام به ایران»، 1388.]</ref> در آن زمان، [[حکومت ساسانی]] با نارضایتی عمیق ایرانیان روبرو بود و [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] نیز به‌دلیل فساد موبدان، دیگر مورد اعتقاد قلبی مردم ایران نبود. ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، برای پیشرفت این دین تازه، تلاش فراوانی کردند و [[تاریخ]]، [[ادبیات]]، [[سیاست]] و [[تمدن]] اقوام ایرانی با اسلام درآمیخت.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، 1390ش، ص47-48، 87-91، 93 و 95.</ref>

[[حکومت صفوی]] با رسمیت‌بخشیدن به مذهب [[تشیع دوازده‌امامی]] (۹۰۷ق)<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> این مذهب را به عامل مهمی در وحدت ملی ایرانیان تبدیل کرد و مرزهای فرقه‌ای و قومی را تحت‌الشعاع قرار داد. این اقدام پاسخ به نیاز جامعه ایرانی به هویتی مستقل در مقابل امپراتوری عثمانی و ازبکان بود. [[مهاجرت]] علمای شیعه جبل‌عامل از [[لبنان]] به [[ایران]]، هویت شیعی را در تاروپود جامعه ایرانی تنید.<ref>[http://www.sooremag.ir/تامل/دولتی-به-کام-رندان منتظرالقائم و جعفری، «مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، وب‌سایت سوره مگ.]</ref> حکومت ایران در این دوره می‌کوشید تا مشارکت و همراهی اقوام مختلف را با سیاست‌های مسالمت‌آمیز و مبتنی بر تفاهم، جلب کند.<ref>[https://quarterly.risstudies.org/article_1365_258eba99f80d519f77131a842716e9e4.pdf بهرامی، «سیاست قومی پهلوی اول در قبال قوم لر»، 1377ش، ص95.]</ref>

[[حکومت قاجار]] از حمایت برخی اقوام به‌ویژه آذربایجانی‌ها و ایجاد پیوندهای دینی و فرهنگی با آنها، علیه اقوام دیگر استفاده می‌کردند. این الگو نوعی [[بازی قدرت]] و استفاده ابزاری از تنوع قومی برای تثبیت سلطه به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.javanonline.ir/004ZJO سلیمی‌نمین، «متلاشی کردن اقوام فراتر از درک رضاخان بود!»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref> رویکردهای سرکوبگرانه برای تحکیم قدرت مرکزی و جلوگیری از شورش‌های قومی، بی‌توجهی به حقوق از دست‌رفته اقوام<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref> منجر به ایجاد و تشدید شکاف‌های قومی در ایران شده و زمینه را برای ناآرامی‌ها و شورش‌های قومی علیه قاجار فراهم ساخت؛ به‌طوری که اقوام مختلف در [[جنبش مشروطیت]] نقش‌آفرینی کردند.<ref>[https://emam.iau.ir/fa/news/132/بررسی-شکاف-های-قومیتی-در-ایران-عصر-مشروطه-و-پیامدهای-آن قاسم‌پور، «بررسی شکاف‌های قومیتی در ایران عصر مشروطه و پیامدهای آن»، وب‌سایت مرکز فرهنگی‌دانشگاهی امام خمینی و انقلاب اسلامی.]</ref>

=== دوران معاصر ===

[[حکومت پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش) اگرچه خواستار شکل‌گیری یک دولت ملی و فراگیر بود، اما گفتمان برتری‌طلبانه رضاخانی با شعار «یک ملت، یک نژاد، یک زبان» به همبستگی اقوام ایرانی ضربه زد.<ref>[https://vista.ir/article/231653 «تنوع قومی؛ تهدید یا فرصت؟»، وب‌سایت ویستا.]</ref> صاحب‌نظران، حکومت پهلوی را در ایجاد پیوند میان مؤلفه‌های [[هویت ملی]]، باورهای دینی و [[مدرنیته]] ناکام می‌دانند. [[محمدرضا پهلوی]] با شعار [[باستان‌گرایی]]، به تقابل با نهادهای مذهبی دامن زد و در پی سرکوب نظام‌مند خرده‌فرهنگ‌های قومی برآمد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریری، «تجددگرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref>

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، [[جمهوری اسلامی ایران]] با تأکید بر اصل [[کرامت انسانی]] از تمرکز بر قومیت خاص فاصله گرفته و به سمت مشارکت همه‌جانبه اقوام ایرانی در پیشرفت و آبادانی ایران حرکت کرده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/جريان-قوميت-گرايي-افراطي؟/152426 «جریان قومیت‌گرایی افراطی؟»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>

=== ترک ===

ترک‌ها دومین گروه قومی بزرگ ایران محسوب می‌شوند و عمدتاً در شمال غرب کشور از استان‌های [[آذربایجان شرقی]]، [[آذربایجان غربی]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] تا [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان قزوین|قزوین]] ساکن هستند و حضور آنها تا [[استان همدان|همدان]] و غرب [[گیلان]] نیز گسترش یافته است. جمعیت قابل توجهی از ترک‌ها در شهرهای بزرگی مانند تهران، قم و اراک نیز زندگی می‌کنند. این قوم از جایگاه اجتماعی ممتازی در ایران برخوردار بوده و نخبگان آن در عرصه‌های سیاسی، فکری، مذهبی، علمی و فرهنگی نقش برجسته‌ای ایفا کرده‌اند. اگرچه ترک‌ها در زبان با فارس‌ها متفاوت هستند؛ اما در [[مذهب شیعه]] با اکثریت ملت ایران اشتراک دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> پیشینه حضور ترک‌ها در فلات ایران به پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. هون‌ها و ساواران از گروه‌های اولیه ترکان هستند که در شمال‌غربی ایران و [[قفقاز]] ساکن شدند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1049247/ارومیه-مرکز-فرهنگی-آذربایجان-ایران-ترک-ها-پاسداران-هویت-و-یکپارچگی-ایران «ارومیه؛ مرکز فرهنگی آذربایجان ایران/ ترک‌ها پاسداران هویت و یکپارچگی ایران»، وب‌سایت تحلیلی‌خبری عصرایران.]</ref>

* بیشتر ترک‌های ایران به گویش ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. زیرشاخه‌های [[زبان ترکی]] رایج در ایران شامل ترکی قشقایی، ترکی خلجی، ترکی شاهسونی، ترکی افشاری و ترکی سنقری است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>

* بیشتر ترک‌ها در ایران، [[مسلمان]] و شیعه هستند.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/behavior-features-azerbaijanis «ویژگی‌های رفتاری خاص آذری‌های غیور آذربایجان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>

* [[شاخسی واخسی|شاخسی]] یا شاه‌حسین گویان، [[تشت‌گذاری]]، [[علم‌بندی]] و [[شمع‌گردانی]]، از آداب آیینی اقوام ترک در ایران است.<ref>[https://blog.okcs.com/muharram-rituals-in-irans-azarbaijan/ «آداب و رسوم آذری‌ها در محرم | از تشت‌گذاری تا پولکه و تقسیم شمع»، وب‌سایت مجلهٔ افق کوروش.]</ref>

* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] برجسته نواحی ترک‌نشین ایران شامل [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[گلیم‌بافی]]، هنرهای چوبی (مانند [[خاتم‌کاری|خاتم]]، [[معرق کاری|معرق]]، [[منبت کاری|منبت]]، سبد و [[حصیربافی]])، دستباف‌های سنتی (پشمی، ابریشمی و [[جاجیم|جاجیم‌بافی]])، چاپ‌های سنتی ([[قلم‌کاری]] و [[باتیک]])، [[شیشه‌گری]]، [[سفالگری]]، فلزکاری (شامل [[قلمزنی]]، [[حکاکی]] و [[ملیله‌کاری|ملیله‌دوزی]])، رودوزی‌ها (مانند [[سوزن‌دوزی]]، [[پته‌دوزی]]، [[شکمه‌دوزی]] و [[گلابتون‌دوزی]])، [[نمدمالی]]، [[کتاب‌آرایی]] (شامل [[مینیاتور]]، [[تذهیب]] و [[تشعیر]]) است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/tradition-essence-artifice.html «هنرهای سنتی آذربایجان، گوهری از باغ خیال»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* غذاهای محلی ترک‌ها عبارت‌اند از [[کوفته تبریزی]]، [[آش دوغ]]، [[دلمه برگ‌مو|دلمهٔ برگ‌مو]]، [[آش اوماج]]، [[آش دندونی]]، [[آش شیله عدس]]، [[ساج کباب]]، [[دویماج]]، [[دلمه کلم‌پیچ|دلمهٔ کلم‌پیچ]]، [[کباب بناب]]، [[پیچاق قیمه]]، [[آبگوشت بزباش]] و کوفتهٔ مرغ.<ref>[https://bookme.ir/blog/56/food-tork-zaban-iran «غذاهای ترک‌زبان‌ها ، تجربه‌ای متفاوت از آشپزی ایرانی با طعم‌های بی‌نظیر»، وب‌سایت بوک می.]</ref>

* تِشلَّه، باش یا گوت (سروته)، [[اشی]] یه شیک، جول لایا آتدی، پلع وَسته، یومورتا ساواش دیرماق، گیردکان دیقیراتماخ (گردوبازی)، آشیق اویناماق، جولییا آتماق (جولا آتدی)، ماراقویماق، چاققیشد یرماق (تخم‌مرغ‌بازی)، فییش قویماق (کمربندبازی) و آراداووردی اسامی بازی‌های محلی ترک‌ها است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1401323 «بازی‌های محلی آذری»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

* [[رقص لزگی]] از شناخته‌شده‌ترین انواع [[رقص آذری]] است. این رقص با ریتم آرام آغاز شده و به‌تدریج سرعت می‌گیرد. پوشش سنتی اجراکنندگان شامل لباس‌های تیره و روشن، کلاه پشمی و چکمه‌های بلند است که نشان‌دهندهٔ عناصر فرهنگی منطقه است. این رقص به‌صورت فردی، گروهی یا همراه با ابزارهایی مانند چوب و [[شمشیر]] اجرا می‌شود.<ref>[https://fa.icro.ir/Customs/رقص-آذری،-نماد-اصالت-فرهنگ-آذربایجان### «رقص آذری، نماد اصالت فرهنگ آذربایجان»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.]</ref>

=== کرد ===

[[قوم کرد]] سومین گروه جمعیتی از ملت ایران محسوب می‌شوند. در حال حاضر، کردهای ایران به‌طور عمده در غرب کشور ازجمله [[استان کردستان]]، جنوب [[آذربایجان غربی]] و برخی از مناطق استان‌های [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] زندگی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> کردها بخشی از اقوام آریایی هستند که از حدود چهار هزار سال پیش در [[کردستان|مناطق کردنشین امروزی]] سکونت داشته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> [[زبان کردی]] با لهجه‌های کرمانجی، سورانی، زرزا، گورانی و کلهر از لحاظ ساختار و ریشه، جزو شاخه‌های زبان‌های ایرانی هندواروپایی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> بخشی از کردهای ایران به‌ویژه در استان کردستان پیرو [[مذهب شافعی]] و بخشی دیگر ازجمله در استان کرمانشاه و استان ایلام پیرو [[مذهب شیعه]] هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> طریقت‌های قادریه، نقشبندیه، [[اهل حق]] و [[یزیدی‌ها]]، از جمله طریقت‌های کُردزبانان در ایران هستند.<ref>سیسیل جی، کردها، ترک‌ها، عرب‌ها، 1367ش، ص76.</ref>

* [[مولودی‌خوانی]] در فرهنگ کردها یک مراسم گروهی همراه با [[دف‌نوازی]] و خواندن اشعار به زبان‌های [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان کردی|کردی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] است که در ماه [[ربیع الاول|ربیع‌الاول]] و به‌مناسبت میلاد [[پیامبر اکرم]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>

* مراسم سمنوپزان،<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/customs-people2-kurdistan.html «آداب‌ورسوم مردم کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> آیین [[باران‌خواهی]] با نام محلی [[بووکه بارانه]] با محوریت و مشارکت کودکان<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> و جشن پیشواز نوروز با نام [[بیلن دانا]]، از آیین‌های قوم کرد است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/402195/نگاهی-به-مراسم-ها-و-جشن-ها-و-آیین-های-کردستان «نگاهی به مراسم‌ها و جشن‌ها و آیین‌های کردستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>

* در [[استان کردستان]]، [[صنایع دستی]] مانند [[سفالگری]] و [[سرامیک‌سازی]]، [[کاشی‌کاری]]، [[قالی بافی|قالی‌بافی]]، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، [[نازک‌کاری چوب]]، [[گیوه بافی|گیوه‌بافی]]، دست‌بافی، [[گلیم‌بافی]]، ساخت زیورآلات محلی و [[شالی‌بافی]] رایج است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/meet-handicrafts-kurds.html «معرفی صنایع‌دستی کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* [[خورشت خلال بادام]]، [[آش دوینه]] ([[ترخینه]])، [[دنده کباب]] و کاک تخم‌مرغی، از خوراک‌های کردهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/introduction-kermanshah «معرفی شهر کرمانشاه»، وب‌سایت کارناوال.]</ref> [[قایرمه]]، [[خورش]] [[ریواس]]، [[خورش تره کردی]]، [[رشته پلو]]، [[گردول]]، [[شیش کباب]]، [[بریان کردی]]، [[خورش گیلاخه]]، [[مکش قالبی]]، [[گوشت برخیله]]، [[کتلت دیزی]]، [[کوکوی ترگ خانه‌گان]]، [[خورش کنگر]] و [[کالویج]] از غذاهای کردستان ایران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/traditional-food-kurdistan «غذاهای محلی کردستان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>

* [[موسیقی کردی]] از اصیل‌ترین گونه‌های [[موسیقی ایرانی]] به‌شمار می‌رود و در آن سازهایی مانند [[نی]]، [[سرنا (ساز)|سورنا]]، [[نایه]]، [[دهل]]، [[تنبک]]، [[تنبور]] و [[کمانچه]] به‌کار می‌رود. مقام‌های موسیقی کردی نیز شامل بیت (بالوره)، سوز و مقام، سیاه چمانه، هوره، حیران، لاووک (لاوژه)، گورانی و چمری است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5007359/نگاهی-به-وضعیت-موسیقی-کردی-قسمت-اول «نگاهی به وضعیت موسیقی کردی (قسمت اول)»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

* [[هه لپرکی]]، رقص سنتی کردها است که رقصی رزمی و نماد وحدت مردم کرد به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ceremonies-leprechaun-kurdistan.html «مراسم محلی هه‌لپرکی استان کردستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

=== لر ===

[[قوم لر]] در غرب و جنوب‌غربی ایران [[زندگی]] می‌کنند و بیشتر آنها عشایر کوچ‌نشین هستند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> [[زبان لری]]، نزدیک‌ترین زبان به [[زبان فارسی|فارسی]] محسوب می‌شود و قوم لر بیشترین تجانس مذهبی، زبانی و فرهنگی را با حکومت‌های مرکزی در ایران داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref> لرها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند.<ref name=":22">[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده.]</ref> قوم لر در یک دسته‌بندی کلان، به دو شاخه لر بزرگ و لر کوچک، تقسیم می‌شود. لر بزرگ عمدتاً در استان‌های [[کهگیلویه و بویراحمد]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[چهارمحال و بختیاری]]، بخشی از [[استان اصفهان|اصفهان]]، بخشی از [[خوزستان]] و قسمتی از [[لرستان]] پراکنده‌اند. طوایف لر کوچک نیز در استان لرستان، [[پشت‌کوه (استان ایلام)]]، جنوب [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان همدان]] و شهرستان [[اندیمشک]] در [[خوزستان]] زندگی می‌کنند. لرستان کوچک به دو منطقه پیشکوه در استان لرستان امروزی و پشت‌کوه در استان ایلام تقسیم می‌شود. لر بزرگ نیز به دو شاخه بختیاری و لرهای کهگیلویه و بویراحمد یا به‌طور کلی لرهای سربند و لرهای زیربند تقسیم می‌شود. لر بزرگ که بخش عمده‌ای از قوم لر را تشکیل می‌دهد، زیرگروه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ایلاتی چون [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بویراحمد، ممسنی، طیبی، چرام و لیراوی هستند.<ref name=":32">[https://ensani.ir/fa/article/10950/جغرافیای-سیاسی-اقوام-ایرانی مطلبی، «جغرافیای سیاسی اقوام ایرانی»، 1387ش.]</ref>

* [[لباس زنان لرستان|زنان لر]] از سرپوش‌هایی به نام تَرَه، [[گلونی|گل‌ونی]]، کَت، هراتی و عرق‌چِن، از نوعی پیراهن به نام [[جومه]] از کت مخملی به نام کلنجه و جلیقه استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref> [[لباس مردان لرستان|مردان لر]] از کلاه نمدی، شال، [[ستره]] (قبای بلند و رسمی)، گیوه، [[کپنک]] (قبای پشمی) و [[چوغا]] (بالاپوش) در پوشش خود استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/localclothes-people2-lorestan.html «آشنایی با لباس محلی مردم لرستان»، وب‌سایت بیتوته]</ref>

* استان لرستان ۱۵درصد از [[صنایع‌دستی]] ایران را به خود اختصاص داده است و قدمت برخی از صنایع‌دستی عشایر لرستان به بیش از ۴۵۰۰ سال می‌رسد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056646 یوسفی، «هنرها و صنایع دستی قوم لر»، وب‌سایت راسخون.]</ref> صنایع‌دستی مردمان لر شامل [[سیاه‌چادر]]، [[قالی]]، [[گلیم]]، [[ماشته]]، [[هور]] و [[جاجیم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83768003/دنیای-رنگارنگ-صنایع-دستی-لرستان-در-غبار-فراموشی «دنیای رنگارنگ صنایع‌دستی لرستان در غبار فراموشی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

=== بلوچ ===

بیشتر مردم [[بلوچ]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] زندگی می‌کنند؛ اما گروه‌هایی از این قوم در [[خراسان]]، [[هرمزگان]]، [[استان یزد|یزد]]، [[بندرلنگه]] و [[استان گلستان]] نیز سکونت دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/12/139 بلوک‌باشی، «بلوچ»، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی در وب‌سایت کتاب‌خانۀ مدرسۀ فقاهت.]</ref> در متون [[دوره هخامنشیان|دوره هخامنشی]] و [[کتیبه بیستون]]، از قوم بلوچ با نام‌های گدوزیا و گدروچ یاد شده و در [[شاهنامه]] نیز، بارها به این قوم اشاره شده است. بسیاری از پژوهش‌ها بر ریشه ایرانی و آریایی قوم بلوچ تأکید دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/63580/11/بلوچ «در مورد بلوچ در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> مردم بلوچ به زبان بلوچی سخن می‌گویند که دارای شش گویش اصلی به نام‌های رخشانی (سرحدی)، راوانی، لاشاری، کیچی، ساحلی و سلیمانی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/مطالعات-انسانشناختی-بلوچستان/ شهرنازدار، «مطالعات انسان‌شناختی بلوچستان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> اکثر مردم بلوچ [[مسلمان]] و پیرو [[مذهب حنفی]] هستند.<ref>[https://vista.ir/m/a/tbvy5/نگاهی-به-فرهنگ-بلوچ «نگاهی به‌فرهنگ بلوچ»، وب‌سایت مجلۀ ویستا.]</ref>

* مردم بلوچ [[ماه رمضان]] را با آداب و رسوم متنوع، بسیار گرامی می‌دارند و در پایان این ماه، [[عید فطر]] را نیز با شکوه فراوان برگزار می‌کنند.<ref>[http://ir-handicrafts.ir/blog/sistan-culture «فرهنگ بومی مردم بلوچ»، وب‌سایت صنایع دستی ایران.]</ref>

=== ترکمن ===

ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانهٔ اترک و گرگان‌رود سکونت دارند. سکونت‌گاه [[قوم ترکمن]] در ایران، بخش شمالی [[استان گلستان]] و منطقهٔ راز و جرگلان شهرستان بجنورد در استان [[خراسان شمالی]] است. از شهرهای مهم ترکمن‌ها در ایران می‌توان [[بندر ترکمن]]، [[گنبد کاووس]]، [[کلاله]]، [[آق‌قلا]]، [[گمیشان]]، [[مراوه‌تپه]] و [[اینچه‌برون]] را نام برد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> ترکمن‌ها که شاخه‌ای از اقوام ترک‌تبار محسوب می‌شوند، از دیرباز در دشت‌های پهناور پایین‌دست رود سیحون و میان دریاچه خوارزم به‌صورت کوچ‌نشینی [[زندگی]] می‌کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی‌تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> قوم ترکمن از چند ایل بزرگ به نام‌های آتا، آل‌علی (علی ایلی و آلیلی)، اِرساری (ایرساری، ارزاری و ارسالی)، تَکَه، چاودور (چُودُور)، ساریق (ساریک و سالور)، سقر (ساقار و قره)، یمیرلی (ایمیرلی و یمره‌لی)، یموت و کوکلان (گوکلان) تشکیل شده است که هرکدام شامل ده‌ها تیره و طایفه کوچک و بزرگ هستند. بعضی از ایلات ترکمن در قرون گذشته به‌واسطهٔ رشد یکجانشینی و زراعت به دو گروه بزرگ چَمُور یا چومِر (که شامل زارع و دامدار و صیاد و بازرگان بوده‌اند) و چاروا یا کوچگر (که شامل دامدار و شترچران بوده‌اند)، تقسیم شده‌اند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> زبان ترکمنی شاخه‌ای از گروه زبان‌های ترکی اُغُزی محسوب می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن#_زبان%20ترکمنی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref> ترکمن‌ها مسلمان واغلب پیرو مذهب حنفی هستند و بسیاری نیز به [[طریقت نقشبندیه]] گرایش دارند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکی‌فقه.]</ref>

* [[نان و نمک]] نزد ترکمن‌ها یک رسم [[خوشامدگویی]] به [[مهمان]] است. ترکمن‌ها به نشانه [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]]، هنگام ورود مهمان به او [[نان]] و [[نمک]]، [[تعارف]] می‌کنند و مهمان با خوردن تکه‌ای نان، دوستی و وفاداری خود را نشان می‌دهد.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref>

* [[ذکر خنجر]] و [[آیین پرخوانی]] از سنت‌های کهن ترکمنی است.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آداب‌ورسوم قوم ترکمن»، وب‌سایت آسمان پایتخت.]</ref> آق‌قویون نیز جشنی است که در سن شصت‌وسه سالگی مردان ترکمن و به یاد طول‌عمر [[حضرت محمد]] برگزار می‌شود.<ref>[https://safarbe.com/mag/اصیل-ترین-قوم-های-ایران/ «اصیل‌ترین قوم‌های ایران»، در سایت سفر به‌کام، تاریخ بازدید: 22 خرداد 1401ش.]</ref>

* [[لباس مردان ترکمن]] شامل بالاپوش [[چاکمن]] در دو نوع ظریف (اینچه چأکمن) و زبر (یوغین چأکمن)، پیراهن [[کوینک]]، شلوار [[جولبار]]، کلاه پوستی [[تلپک]]، عرقچین سوزن‌دوزی‌شده [[بوریک]] یا [[تاخیا]]، چکمه چرمی [[ادیک]]، کفش چرمی مخصوص چوپان [[چاریق]]، نوارهای پارچه‌ای [[دولاق]] و پاپوش [[چپک]] یا [[یلکن]] می‌شود. آنها در فصل سرما از [[اوچمک]] یا [[سیلکمه]] استفاده می‌کنند.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=437 «لباس‌های مردان ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* غذاها و خوراک‌های سنتی ترکمن شامل [[چکدرمه]]، [[ماش‌پلو]]، [[باسترمه پلو]]، [[خورش ساک]]، [[بولامه]]، [[اکمک]] و [[بورک گوشت]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/traditional-turkmen02-cuisine.html «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* بازی‌های محلی قوم ترکمن عبارت است از: آراکسیر، آِی ترک گون ترک، چیلیک، ساقچی (اشک)، سویت قازان، قره‌گوردم (گیزگن پچک)، قویون توتموش، کبه‌بام، یوزئک (انگشتر)، قاتیق با شیر، هگال، بش داش، آط‌آط، دوزوم، کوشت، سارجه قاوون، یارالیه، لنگه، مازالاق، قوشاق آتدیر و ساقچی.<ref>[https://ethniciran.ir/faq-items/قوم-ترکمن،-بازی-ها/#:~:text=مهمترین%20آنها%20عبارت‌اند%20از%3A%20قاتیق، ،%20قوشاق%20آتدیر،%20ساقچی%20و… «قوم ترکمن، بازی‌ها»، وب‌سایت اقوام ایرانی.]</ref>

* [[موسیقی ترکمنی]] در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا می‌شود. سبک‌های موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی اجرا می‌شود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=439 «درآمدی بر مردم‌شناسی موسیقی ترکمن»، وب‌سایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان گلستان.]</ref>

* رقص آیینی ترکمن‌ها به‌ویژه [[ذکر خنجر]] با لباس‌های سرخ سنتی و چکمه‌های چرمی اجرا می‌شود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگی‌های این رقص است.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit&section=74 «آیین‌ها و اسطوره‌های اقوام ایرانی در رقص‌های محلی»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>

=== عرب ===

عرب‌زبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، به‌ویژه بخش‌هایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستان‌های مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> تاریخ عرب‌زبانان ایران با تاریخ خاندان‌های حاکم بر ایران و حکومت‌های اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان داده‌اند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref> عرب‌های ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجهٔ عراقی سخن می‌گویند و البته به‌دلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان به‌دلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> عرب‌های خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازده‌امامی‌اند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وب‌سایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسله‌مراتب ایلی شکل گرفته است. کوچک‌ترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل می‌دهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را می‌سازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید می‌آید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل می‌دهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد هم‌تبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل می‌گیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقه‌ای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس]] تا [[شوش]] پراکنده‌اند و هویت قبیله‌ای خود را حفظ کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین این قبایل شامل '''بنی‌کعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آل‌کثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنی‌مالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنی‌طرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنی‌حروان''' (کناره‌های [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنی‌لام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنی‌صالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنی‌تمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چوم‌کامی، «تاریخچه قوم عرب»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

* [[لباس اعراب خوزستان]] شامل پوشش اصلی [[عبایه]] برای [[زنان]]<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref> و [[دشداشه]] یا ثوب برای مردان است. اعراب خوزستان برای محافظت از سر و صورت در برابر تابش آفتاب و گرد و خاک، از پارچه‌ای به نام کوفیه یا [[چفیه]] استفاده می‌کنند که با حلقه‌های سیاه رنگی به نام [[عقال|عِقال]] بر روی سر محکم می‌شود.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9464/پوشاک-اعراب-ایران «پوشاک قوم عرب در ایران»، وب‌سایت طبیعت.]</ref>

* [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] در خوزستان، بیش از ۶۰ گونه متمایز است، ازجمله [[کپو]]، [[احرامی]]، [[قالی]]، [[حصیر]]، [[محرق]]، [[خراطی]]، نساجی سنتی، [[گلیم]]، [[عبا]]، [[گیوه]]، [[ورشو]]، [[معرق کاری|معرق]] و [[گبه]].<ref>[https://www.irna.ir/news/6751010/نگاهی-به-صنایع-دستی-استان-خوزستان «نگاهی به صنایع‌دستی استان خوزستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

=== گیلک ===

قوم گیلک که امروزه در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان [[گیلان]] سکونت دارند<ref>[https://lifee.ir/blog/view/18 «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی.]</ref> بازماندگان اقوام اولیه‌ای مانند کاسپی‌ها، کادوسی‌ها و آماردها هستند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genealogy/gilak-people/ «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وب‌سایت مای اسمارت ژن.]</ref> پیشینهٔ قوم گیلک به شش هزار سال پیش بازمی‌گردد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این قوم پیش از آریایی‌ها در [[ایران]] سکونت داشته‌اند. آثار کشف‌شده در این ناحیه ثابت کرده است که تمدن قوم گیلک حتی از تمدن‌های سومر، بابل، کلده و آشور نیز قدیمی‌تر است.<ref>[https://www.isna.ir/news/8206-10004/پژوهشگر-گيلاني-گيلك-قومي-با-شش-هزار-سال-پيشينه-تاريخي-غني «پژوهشگر گیلانی: گیلک قومی با شش‌هزار سال پیشینه تاریخی غنی است شعر گیلکی از سده سوم هجری وجود داشته است»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> اکثر مردم گیلان از قوم گیلک هستند و به دو [[زبان گیلکی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] تسلط دارند. زبان گیلکی شامل گویش‌های تالشی، هرزندی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی از زبان‌های [[زبان تاتی|تاتی]] و [[زبان سمنانی|سمنانی]] است که از نظر تاریخی به [[زبان پارتی]] در [[دوره اشکانی]] وابسته هستند. علاوه بر گیلکی، زبان‌های [[زبان تالشی|تالشی]]، تاتی و [[زبان ترکی|ترکی]] نیز در این [[گیلان|استان]] رواج دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref> بیشتر مردم گیلان از پیروان مذهب [[شیعه اثنی‌عشری]] هستند. با این حال، در برخی نواحی استان، جمعیت [[اهل‌سنت]] نیز وجود دارد و تعداد محدودی از افراد نیز به ادیانی مانند [[مسیحیت]]، [[یهودیت]] و [[دین زرتشت|زرتشت]] گرایش دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>

* [[جشن خرمن]] در پایان فصل برداشت [[برنج]]<ref>[https://virgool.io/@kooppa/جشن-خرمن-fwtrfkqdzx6q «جشن خرمن»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> و آیین [[علم‌بندی در گیلان|علم‌بندی]] در آغاز [[ماه محرم|محرم]]، از سنت‌های کهن مردم گیلان است.<ref>بشرا و طاهری، جشن‌ها و آیین‌های مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref>

* [[لباس مردان گیلک]] شامل [[چوموش]]، جلیقه، کلاه و کت می‌شود. [[پوشاک سنتی زنان گیلک]] شامل دامن‌های [[شلیته]] و پرچین و جلیقه‌های [[پولک‌دوزی|پولک‌دوزی‌شده]] است.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلک‌ها»، وب‌سایت نمناک.]</ref>

* [[حصیربافی]]، [[بامبوبافی]]، [[رشتی‌دوزی]]، [[چادرشب‌بافی]]، دست‌بافته‌های پشمی، [[گلیم‌بافی]]، [[چموش‌دوزی]]، [[سفالگری]]، صنایع چوبی و [[عروسک‌بافی]] از صنایع دستی گیلک‌ها است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/various-handicrafts02-gilan.html «معرفی انواع صنایع‌دستی گیلان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* استان گیلان دارای حدود ۱۴۰ [[بازی]] محلی است ازجمله: لپه‌بازی، پیتگله‌بازی، غش‌بازی، گل‌مشته، عروس‌بازی، بیج‌بیج، آهوچره، برموم‌بازی، گلپا گلپا، بیزه، سوک‌سوک، آویزان، لب‌گود، خورش‌بازی، گدگد، جفت‌تاک، اشکل، ورف‌بازی، آپاربازی، دوبنا، تاب‌بندی، حساب‌بله، کلاه‌پران، شیرین‌دودو، عروس‌گولی، آبخوربازی، آتیمار، آس‌بازی، آغوزبازی، آکله‌ماربازی، آنی‌مانی، آونخوتی، اُتوماتو، اَرده‌بشو، رشته‌بیه، اسیربازی (قلعه‌بازی)، افلاطونی، ال‌قره‌قوش، انزلی‌دی، انگوری، ای‌عنبر دو عنبر، بازآمدی، بایم‌بایم، برو بیا، بزن و بگیر، به‌چن‌چن، بیست‌ویک، بیلی‌بیلی مرغونه‌بکن، پاچوبازی، پلنگ‌بازی، پنبه‌ریسه، پوبوک‌بازی، پوچ‌مغز، پیت‌چوماق‌بازی، پیچاس‌بازی، تاب‌کش، تخته‌بره، تعقیب، توپ‌توپ، توپچی، توپ‌گیر و تهرونی‌بازی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/481853/آشنایی-با-بازی-های-محلی-استان-گیلان «آشنایی با بازی‌های محلی استان گیلان»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>

=== مازنی ===

[[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگ‌جویی شناخته می‌شد که در برابر امپراتوری‌های [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کرده‌اند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران به‌دلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] به‌تدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانه‌ای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نام‌های مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته می‌شود، دارای گویش‌های شهمیرزادی، گویش گرگانی‌کهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویش‌های مازندران»، وب‌سایت همشهری‌آنلاین.]</ref>

* [[ورف چال|ورف‌چال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]، جشن مردگان در ۲۸ [[تیر]]، مراسم [[شیلوون|شِیلوون]] که یک آیین [[باران‌خواهی]] است، مراسم [[آفتاب‌خواهی]]، مراسم گِوارِ دَبِستِنه ئی یا گهواره‌بندی در روز دهم تولد نوزاد، از سنت‌های مردم مازندران است.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>

=== سیستانی ===

[[سیستان]] امروزی قسمت شمالی استان [[سیستان و بلوچستان]] را در برمی گیرد و شامل شهرستان‌های [[زابلستان|زابل]]، زهک، [[نیمروز]]، هامون و هیرمند بوده و با کشورهای افغانستان و پاکستان هم‌مرز است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> سیستانی‌ها در هزاره چهارم قبل از میلاد، تمدنی با دانش و صنعت پیشرفته و بر پایه نظام فئودالی برپا کردند که امروزه بقایای آن با نام [[شهر سوخته]] شناخته می‌شود. سیستان در سال ۲۳ق توسط مسلمانان فتح شد.<ref>[https://gdij.usb.ac.ir/article_3885.html بریمانی، «تحلیل هرمنوتیکی از فراز و فرود سیستان بزرگ»، 1383ش، ص82-84.]</ref> سیستانی‌ها پیرو [[دین اسلام]] و [[مذهب شیعه]] هستند و به [[زبان فارسی]] با لهجه سیستانی صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/5410/1/سیستان-و-بلوچستان «در مورد سیستان و بلوچستان در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

* مراسم [[سیاه‌پوشی]]، [[مشعل‌گردانی]]، [[علم‌گردانی]]، گلدسته و [[تابوت‌گردانی]]، [[سقایی (آیین)|سقایی]]، [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] یا شُوِوی، [[چاووشی]]، [[محتشم‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]] و دورخوانی، [[زنجیرزنی]]، [[نوحه بحر طویل]]، [[نوحه جوش پاوکا]]، [[نوحه شنستکا|نوحه شِنِستکا]]، [[نذری دادن]]، پرهیز از پخت غذا در سه روز قبل از [[عاشورا]]، رفتن [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] بر پشت‌بام‌ها برای اعلام رسیدن [[ماه محرم]]، از آیین‌های عزاداری مردم [[سیستان]] در [[ماه محرم]] است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84015875/محرم-و-آیین-های-سوگواری-در-سیستان «محرم و آیین‌های سوگواری در سیستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

* [[لباس مردان سیستانی]] شامل پیراهن [[چل‌تریز]]، پیراهن [[برچاک]]، شلوار و [[دستار]] است. [[لباس زنان سیستانی]] شامل [[پیراهن تاجیک]]، [[پیراهن دوگریبانه]]، [[جلیقه]]، شلوار، کت، [[لچک]] یا دستمال سر، [[چارقد]]، روبند، کلاه چادر، کفش و تُنبون است که با تکه‌های رنگی، طرح‌دار و [[سوزن‌دوزی]] تهیه می‌شود.<ref>[https://dornatrips.com/لباس-محلی-سیستانی/ «لباس محلی سیستانی؛ نفیس‌ترین لباس محلی ایران»، وب‌سایت درناتریپ.]</ref>

* مشهورترین خوراکی‌های سنتی سیستان عبارت است از: [[کشک زرد]]، [[اوجیزک]] و [[آبگوشت سیستانی]].<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3579631/غذاهای-سنتی-سیستان-و-بلوچستان-ریشه-در-باور «غذاهای سنتی سیستان و بلوچستان ریشه در باور و طبیعت دارد»، خبرگزاری مهر.]</ref>

* [[توتن‌سواری]]، [[کیچ‌زور]] و گل‌گل نیز از بازی‌های محلی پرطرفدار در سیستان به‌شمار می‌آیند.<ref>[https://sistoo1.blog.ir/1399/10/13/بازیهای-بومی-محلی-سیستان «نگاهی به بازی‌های بومی و محلی سیستان بلوچستان»، وبلاگ اطلاعات محلی سیستان.]</ref>

* در [[موسیقی سیستانی]] سازهای [[قیچک]]، [[نی]]، [[سورنا]]، [[دایره (ساز)|دایره]] و [[دهل]] از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این مردم آواها ونغمه‌های خاص خود را دارند، ازجمله آیکه (لالایی سیستانی)، [[ارده‌خوانی]]، [[سیتک (آواز)|سیتک]] (دوبیتی)، [[رمضونیکه]]، [[لوبتک (آواز)|لوبتک]]، [[الوکه (آواز)|الوکه]]، [[بحث و بیت]] و [[کارآوا|آواهای کار]].<ref>[https://www.isna.ir/news/sistan-61549/نگاهی-به-موسیقی-سیستان «نگاهی به موسیقی سیستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>

=== هزاره ===

بخشی از [[قوم هزاره]] در طول سده‌های گذشته از مناطق مختلف خراسان بزرگ به شهر [[مشهد]] و مناطق اطراف آن، کوچ کرده‌اند. در دوران [[نادرشاه افشار]]، گروهی از هزاره‌ها به مناطق مرزی [[خراسان]] کوچانده شدند و در [[تربت جام]]، [[باخزر]]، [[سرخس]] و [[کلات نادری]] ساکن شدند. این گروه‌های قومی که در شرق [[خراسان رضوی]] زندگی می‌کنند، تا امروز گویش هزارگی خود را حفظ کرده‌اند. در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و پس از فتح [[هرات]] توسط حسام‌السلطنه، موج دیگری از هزاره‌ها از منطقهٔ [[بادغیس]] در [[افغانستان]] به خراسان [[مهاجرت]] کردند. گسترده‌ترین مهاجرت هزاره‌ها به ایران پس از سرکوب خونین آنان توسط عبدالرحمان‌خان در سال‌های ۱۸۹۲–۱۸۹۳م رخ داد. این واقعه باعث شد هزاره‌های بسیاری برای نجات جان خود به ایران پناه آورند.<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref> هزاره‌های ساکن ایران که عمدتاً با نام‌ خاوری شناخته می‌شوند،<ref>[https://lmarmagazine.com/?p=2601 خالدی، «معرفی اقوام عمدهٔ افغانستان – هزاره‌ها»، وی‌سایت لمر.]</ref> بیشتر در شهرهای مشهد، تربت جام و فریمان سکونت دارند. آنان در مناطق روستایی به‌طور عمده به [[کشاورزی]] و [[دامداری]] اشتغال دارند، در حالی که هزاره‌های شهرنشین در مشاغل مختلف صنعتی و خدماتی فعالیت می‌کنند<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، 1385ش، ص160-172.</ref>

== پیوندهای اقوام ایرانی ==

اقوام ایرانی همواره حافظ مرزهای ایران بوده‌اند و تاریخ ایران سرشار از شواهد دفاع این اقوام از میهن است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/154448/میزگرد-تنوع-قومی-در-ایران-چالش-ها-و-فرصت-ها هرمیداس باوند و دیگران، «میزگرد: تنوع قومی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، 1381ش، ص334.]</ref> [[رئیس‌علی دلواری]]، [[میرزا کوچک‌خان جنگلی|میرزا کوچک‌خان]]، [[ستارخان]]، [[باقرخان]]، [[سنجرخان وزیری]]، [[محمودخان دزلی]]، [[علی ثقةالاسلام تبریزی|ثقةالاسلام تبریزی]]، [[ناصر دیوان کازرونی]]، [[بی‌بی مریم بختیاری]]، [[حماسه زنان لرده|زنان لرده]]، [[فرنگیس حیدرپور|فرنگیس کرمانشاهی]]، [[غلام‌علی بایندر|دریابان بایندر]] و [[حنبل]] [[بلوچ]] که هر یک در گوشه‌ای از این سرزمین، برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران، در برابر دشمنان ایستادند. این همبستگی و فداکاری، در بلایای طبیعی نیز به‌روشنی نمایان است؛ هرگاه حادثه‌ای در گوشه‌ای از ایران رخ داده، ایرانیان از هر قوم و مذهبی، به یاری همنوع خود شتافته‌اند و نشان داده‌اند که فارغ از تفاوت‌ها، در سختی‌ها، یکپارچه هستند.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2032187/همزیستی-اقوام-راز-ماندگاری-ایران «همزیستی اقوام؛ راز ماندگاری ایران»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی.]</ref>

=== آیین‌ها ===

[[نوروز]]، جشن نوروز<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3933641/آیین-های-نوروزی-از-منظر-اسلام-ریشه-های-مذهبی-و-دینی-عید-نوروز «آیین‌های نوروزی از منظر اسلام/ ریشه‌های مذهبی و دینی عید نوروز»، خبرگزاری مهر.]</ref> و سنت‌های نوروزی،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3281404-نوروز-در-اقوام-ایرانی «نوروز در اقوام ایرانی»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref> [[سیزده‌به‌در]] با رفتن به دامن دشت و صحرا،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5550117/سیزده-بدر-رسم-مشترک-همه-ایرانیان «سیزده بدر رسم مشترک همه ایرانیان»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> [[شب یلدا]] و [[شب‌نشینی]] در [[جشن شب یلدا]]،<ref>[https://www.irna.ir/news/85329214/شب-چله-آیینی-ایرانی-با-آوازه-جهانی «شب‌چله؛ آیینی ایرانی با آوازه جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> چهارشنبه‌سوری<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240619/چهارشنبه-سوری مجتهدپور، «چهارشنبه سوری»، 1398ش.]</ref> و سنت‌های آن ازجمله آیین‌ها و نمادهای فرهنگی مشترک میان اقوام ایرانی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چارشنبه-سوری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه چهارشنبه سوری.]</ref> اعیاد اسلامی مانند عید فطر<ref>[https://www.shabestan.news/news/1758315/آیین-های-عید-فطر-در-ایران-از-آش-حضرت-عباس-س-تا-کیسه-ی-برکت «آیین‌های عید فطر در ایران؛ از آش حضرت‌عباس (س) تا کیسۀ برکت»، خبرگزاری شبستان.]</ref> و عید قربان،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1193536/عید-قربان-در-آینه-اقوام-ایرانی-و-جهان-اسلام «عید قربان در آینه اقوام ایرانی و جهان اسلام»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[روزه‌داری]] در [[رمضان|ماه رمضان]] و سنت‌های آن مانند [[افطاری]] و [[سحری]]، از آیین‌های دینی مشترک میان اقوام مسلمان در ایران است که بخش اصلی جمعیت را در این کشور تشکیل داده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/56525/آداب-و-رسوم-ماه-رمضان-در-مناطق-مختلف-ایران «آداب و رسوم ماه رمضان در مناطق مختلف ایران»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[عزاداری]] به‌مناسبت شهادت [[امام حسین]] در [[ماه محرم]] نیز اگرچه از آیین‌های مذهبی ویژه [[شیعیان]] است، اما بسیاری از ایرانیان غیرشیعه و غیرمسلمان نیز در این سوگواری آیینی با شیعیان، همراهی می‌کنند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/214614 «محرم در میان اقوام ایرانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>