پیش‌نویس:تاب‌آوری اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''تاب‌آوری اقتصادی'''}}؛ توانمندی پویا و صیانتی یک نظام اقتصادی در پیش‌بینی، جذب و بازسازی ساختاری در مواجهه با تکانه‌های مخرب.

تاب‌آوری اقتصادی (Economic Resilience) به‌معنای توانایی یک کشور برای مقاومت در برابر مشکلات ناگهانی نظیر تحریم، جنگ یا بلایای طبیعی است؛ به‌طوری که کسب‌وکارها و بخش‌های تولیدی در اثر این ضربه‌ها فرو نپاشند و به سرعت به مسیر رشد بازگردند. این ویژگی مانند یک سپر صیانتی عمل می‌کند که با تنوع بخشیدن به بازارها، مبارزه با فساد و هدایت سرمایه‌ها به‌سمت تولید بومی، مانع از توقف حرکت چرخهٔ تولید می‌شود. بررسی این مفهوم نشان می‌دهد که تقویت توانایی‌های درونی جامعه و صیانت از معیشت مردم، کلیدهای اصلی برای حفظ ثبات کشور در مواجهه با تکانه‌های بزرگ به‌شمار می‌روند.

 

بر اساس نظریه‌های توسعه، این مفهوم از سه محور اصلی تشکیل می‌شود که شامل سرعت بازسازی، استواری و پیشگیری است.<ref>[https://jes.journals.umz.ac.ir/article%204682.html دائی کریم‌زاده و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص74-75.]</ref> بر این اساس، واکنش نظام‌های اقتصادی در مواجهه با تکانه‌ها و سطح تاب‌آوری اقتصادی آنها، در سه وضعیت ساختاری تفکیک می‌شود:

# وضعیت مستحکم: در این حالت، سیستم توانایی تحمل کل ضربه و مصونیت در برابر تخریب را داشته و بدون دریافت اثر منفی، تعادل اولیهٔ خود را حفظ می‌کند.

# وضعیت تاب‌آوری اقتصادی: در این مرتبه، سیستم دچار تأثیرپذیری منفی و افت موقت می‌شود اما فرایند بازسازی سبب بازگشت به مسیر رشد و بازیابی تعادل پیشین یا دستیابی به توازن جدید پایداری می‌شود.

مفهوم تاب‌آوری دربرگیرندهٔ چهار بعد متمایز ساختاری است:

# تاب‌آوری اقتصادی ایستا: ظرفیت سیستم برای حفظ کارکرد و سطح تولید کل در زمان وقوع شوک با استفاده از منابع برجای‌مانده. در این چارچوب، هدف اصلی حداقل کردن پیامدهای منفی ناشی از شوک خارجی است. شاخص‌های اندازه‌گیری این بعد شامل تولید ناخالص داخلی سرانه، میزان درآمد قابل تصرف مصرف‌کنندگان، نوسانات درآمد، میزان نقدینگی، انتقال مالی خارجی و دسترسی به سرمایه و اعتبارات با قیمت مناسب است.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.]</ref>

# تاب‌آوری اقتصادی پویا: توانایی اقتصاد برای بهبود پایدار و بازگشت متغیرهای کلان به وضعیت تعادلی در طول زمان که از طریق جلوگیری از اختلالات خارجی مانند تولید کالاها با کشش تقاضای بالا در بحران و حفظ ظرفیت تولید با گسترش سبد محصول در بازارهای گوناگون صورت می‌گیرد. این بعد با شاخص‌هایی نظیر تعداد بازارهای صادراتی، تمرکز صادرات و نسبت بدهی سنجیده می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.]</ref>

# نوآوری و کارآفرینی: تقویت اکوسیستم‌های نوآورانه جهت خلق ارزش‌افزوده، توسعهٔ صنایع نوین و ایجاد اشتغال پایدار.

# شبکه‌های ایمن اجتماعی: طراحی سیستم‌های کارآمد بیمهٔ بیکاری، مراقبت‌های بهداشتی جامع و کمک حمایتی برای محافظت از دهک‌های آسیب‌پذیر.

# مدیریت زیرساخت‌های حیاتی: توسعهٔ شبکه‌های حمل‌ونقل، تأمین انرژی پایدار، سیستم‌های ارتباطی کارآمد و مدیریت بهینهٔ منابع آب و انرژی.

در ادبیات جهانی توسعه، الگوهای مشخصی برای محاسبهٔ دقیق این متغیرها وجود دارد:

* زیرشاخص‌های چهارگانه بریگوگلیو: ارزیابی پایداری سیستم در قالب چهار کارنامهٔ کمّی شامل ثبات اقتصاد کلان، انعطاف‌پذیری بازارهای کار و کالا، حکمرانی خوب و توسعهٔ اجتماعی.<ref>[https://ecoj.sbu.ac.ir/article%2045054.html ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص9.]</ref>

* مثلث ظرفیت ویرگین و سازمان دراپ: سنجش پایداری منوط به فعال‌سازی هم‌زمان سه بازوی پدافندی شامل ظرفیت جذب ضربهٔ اولیه، ظرفیت مقابله با پیامدها و ظرفیت سازگاری با واقعیت‌های جدید پس از بحران.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.]</ref>

* شاخص تولید بالقوه دوال: مبنای پایداری در این مدل، توانایی سیستم در حفظ ستاندهٔ واقعی نزدیک به بالاترین ظرفیت اسمی و تولید بالقوهٔ کشور پس از وقوع شوک است تا فعالیت بخش واقعی اقتصاد متوقف نشود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.]</ref>

شواهد تجربی نشان می‌دهند که توسعهٔ اقتصاد دانش‌بنیان، تجارت چندجانبه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی به‌عنوان متغیرهای پیشران، سطح تاب‌آوری اقتصادی را ارتقا می‌دهند؛ در حالی‌که تورم ساختاری مزمن و بزرگ شدن بدنهٔ دولت به‌عنوان متغیرهای فرساینده، پایداری سیستم را مخدوش می‌سازند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/966574/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8% «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا.]</ref>

== تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بحران ==

بروز بحران‌های حاد مانند تحریم، جنگ یا همه‌گیری کرونا، ساختار نظام اقتصادی را با تکانه‌های خارجی شامل منازعات نظامی، بحران‌های مالی بین‌المللی و نوسانات بازار انرژی یا تکانه‌های داخلی مانند حوادث طبیعی و حملات سایبری مواجه می‌سازد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص97.]</ref> در اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی، این تکانه‌ها به‌دلیل پدیدهٔ بیماری هلندی و وابستگی بودجه به درآمدهای صادراتی، به سرعت به بخش‌های واقعی سرریزی می‌کنند؛ این در حالی است که اقتصادهای متنوع با ثبات نهادی، پایداری بالاتری در حفظ زنجیرهٔ تأمین و مهار رکود تورمی نشان می‌دهند.<ref>[https://jepr.uok.ac.ir/article%2062602.html غفاری‌فرد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89-91.]</ref> در فاز مواجهه با این اختلالات، بخش صنعت نیز با چالش‌هایی نظیر ناترازی انرژی، کاهش نقدینگی بنگاه‌ها، نوسانات ارزی و افت تقاضای کل روبرو می‌شود که فرایند پایداری سیستم را تحت تأثیر قرار می‌دهد.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/771541-هشدار-اطلاعات-گرانی «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.]</ref>{{سخ}}برای مهار این ریزش‌ها در افق‌های زمانی کوتاه‌مدت تا بلندمدت، تدابیر تنظیم‌گری مشخصی در ادبیات توسعه گزارش شده که بر پایداری اقتصادی تمرکز دارند.<ref>[https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4351801/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8% «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref> این تدابیر شامل مدیریت توزیع عادلانهٔ منابع کلیدی، اجرای سیاست‌های جبرانی برای دهک‌های کم‌درآمد جهت صیانت از قدرت خرید جامعه، پایش الکترونیکی زنجیرهٔ تأمین برای کنترل بازارهای موازی و بازآرایی بودجهٔ عمومی با هدف کاهش وابستگی‌های لجستیکی است.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/771541-هشدار-اطلاعات-گرانی «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.]</ref> از منظر اقتصاد سیاسی، موازنه در گلوگاه‌های راهبردی ترانزیتی و انباشت تجربه‌های صیانتی در مواجهه با ابزارهای فشار خارجی، زمان بازیابی سیستم را کاهش داده و به‌عنوان ابزاری موازنه‌گر در جهت ارتقای سطح تاب‌آوری اقتصادی عمل می‌کند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1052914/خلیج-فارس-در-کانون-معادلات-حمل-ونقل-جهانی-تا «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا.]</ref>

== اصلاحات نهادی و ساختار حاکمیتی ==

ارتقای تاب‌آوری اقتصادی در لایهٔ کلان، با ویژگی‌های نهادی و ساختار حکمرانی نظام‌های اقتصادی پیوند دارد. موفقیت برنامه‌های صیانتی در این حوزه بر پایهٔ بسترهای مشخصی گزارش شده است:<ref>[https://www.journaldfrc.ir/article%20231484.html سعادت و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، 1404ش، ص193-194.]</ref>

# شاخص‌های حکمرانی و سرمایهٔ اجتماعی: افزایش پاسخ‌گویی نهادها و مشارکت عمومی که هزینه‌های ساختاری اجرای اصلاحات اقتصادی را کاهش می‌دهد.

# دیپلماسی اقتصادی: ایجاد ثبات سیاسی، پیش‌بینی‌پذیری بازارهای داخلی و فعال‌سازی مکانیسم‌های تهاتر، توسعهٔ صادرات غیرنفتی و پیمان‌های تجاری دو یا چندجانبه برای مهار اثر سرریزی تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/26/3564183/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%A «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

 

 

 

این مرتبه بر پایداری اقتصاد شهرهایی تمرکز دارد که ساختار تجاری متنوع و رقابتی دارند. مدیریت شهری با استفاده از ابزارهایی مانند ایجاد درآمدهای پایدار، تنوع‌بخشی به فعالیت‌های شهری و مدیریت یکپارچه مالی، توانایی ضربه‌گیری در برابر تکانه‌ها را ایجاد می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/2466870/ «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>

=== سطح خرد ===

این سطح شامل پایداری بنگاه‌های تولیدی و واحدهای خانوار است. در بخش بنگاهی، استفاده از الگوهای نوین تأمین مالی، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و حمایت از کسب‌وکارهای خرد و متوسط پایداری سیستم را ارتقا می‌دهد. در بخش خانوار نیز مدیریت بهینهٔ مصرف، ارتقای سواد مالی و دیجیتال، تقویت شبکه‌های غیررسمی همیاری<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> و توسعهٔ کسب‌وکارهای خانواده‌محور<ref>[https://titrsanat.ir/مشاغل-خانگی-و-تولید-خانوادهمحور-یکی/ «مشاغل خانگی و تولید خانواده‌محور یکی از ستون‌های تاب‌آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت.]</ref> به‌عنوان مکانیسم‌های جانشین برای مهار شوک‌های بازار و تثبیت معیشت عمل می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/02/21/3586797?ref=shahrekhabar «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

== تاب‌آوری اقتصادی و اقتصاد مقاومتی ==

اقتصاد مقاومتی در ادبیات سیاست‌گذاری کلان نوعی مدل بهینه‌یابی مقید به‌شمار می‌رود. این الگوی جامع علاوه بر محدودیت‌های معمول، دو معیار ساختاری تاب‌آوری و پایداری اقتصادی را به‌صورت هم‌زمان در بر می‌گیرد. تاب‌آوری اقتصادی نشان‌دهندهٔ ظرفیت سیستم برای دفع تکانه‌ها و تداوم رشد بوده و پایداری به سرعت بازگشت ساختار اقتصادی به تعادل اولیه پس از شوک اشاره دارد. از نظر روش‌شناسی، اقدامات مقاوم‌سازی کارکردی پیشگیرانه داشته و در شرایط عملکرد مطلوب سیستم آغاز می‌شوند. بر این اساس، رفع چالش‌های ساختاری و مزمن مانند ناترازی بانکی یا بیکاری، پیش‌زمینه و لازمهٔ اولیهٔ استقرار این الگو محسوب می‌شود و بخش اصلی آن به‌شمار نمی‌رود.<ref>[https://masireqtesad.ir/5535/تعریف-اقتصاد-مقاومتی،-اقتصاد-تاب-آور-و/ «تعریف اقتصاد مقاومتی، اقتصاد تاب‌آور و پایداری اقتصادی»، وب‌سایت مسیر اقتصاد.]</ref>{{سخ}}تحقق عملیاتی این اهداف در مواجهه با جنگ‌های ترکیبی که با ایجاد ناامنی ذهنی، ثبات روان‌شناختی جامعه را هدف می‌گیرند،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/amp/news/9092509 «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> با مؤلفه‌های فرابخشی پیوند دارد. از یک‌سو، ثبات و امنیت پایدار با بازآرایی ساختار اجرایی دولت جهت خنثی‌سازی تحریم‌ها بستر لازم را برای ارتقای شاخص‌های تاب‌آوری فراهم می‌سازد<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/26/3564183/%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%88%d9%85%d8%aa%db%8c-%da%86%d8%a7%d8%b1%da%86%d9%88%d8%a8%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%81%d8%b2%d8%a7%db%8c%d8%b4-%d8%aa%d8%a7%d8%a «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و از سوی دیگر، همبستگی اجتماعی از طریق مبارزه با فساد، توزیع عادلانهٔ فرصت‌ها بر پایهٔ شایستگی و آمایش سرزمینی، هزینهٔ اجرای این اصلاحات ساختاری را کاهش می‌دهد؛ فرآیندی که انگیزهٔ مشارکت عمومی را تقویت کرده و با هدایت سرمایه‌های خرد به مسیر تولید بومی و دانش‌بنیان، آسیب‌پذیری جامعه را در برابر تکانه‌ها مهار می‌کند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/amp/news/9092509 «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

== مرزها و محدودیت‌های ساختاری تاب‌آوری اقتصادی ==

# وابستگی ساختاری زنجیرهٔ تأمین: اتکای بخش‌های کلیدی مانند کشاورزی و صنعت به نهاده‌ها و مواد اولیهٔ وارداتی، سیستم را در برابر اخلال در مسیرهای ترانزیتی آسیب‌پذیر نگه می‌دارد.

# اثر تجمعی بحران‌ها: وقوع شوک‌های جدید پیش از بازیابی آثار تکانه‌های قبلی، قدرت خرید دهک‌های وابسته به درآمد ثابت و سرمایهٔ اجتماعی سیستم را به‌صورت تصاعدی فرسوده می‌سازد. پایداری کلان اقتصادی در مواجهه با این محدودیت‌ها، منوط به اصلاحات ساختاری درون‌زا تبیین می‌شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6827558/%D8%B5%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%AC%D9%88%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A «صرفه‌جویی کلید تاب‌آوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر؛] [https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/19/تعریف-تاب-آوری-اقتصادی/ «تعریف تاب‌آوری اقتصادی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* ابونوری، اسمعیل و لاجوردی، حسن، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، اقتصاد و الگوسازی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۵ش.

* «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ش.

* «اقتصاد مقاومتی؛ راهبرد عبور از جنگ اقتصادی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ش.

* «اقتصاد مقاومتی، نیاز و ضرورت امروز و فردای کشور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۶ش.

* «الزامات توسعهٔ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۴ش.

* «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.

* «تعریف اقتصاد مقاومتی، اقتصاد تاب‌آور و پایداری اقتصادی»، وب‌سایت مسیر اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۵ش.

* «تعریف تاب‌آوری اقتصادی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: ۳۰ در ۱۴۰۳ش.

* «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگهٔ هرمز»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* دائی کریم‌زاده، سعید و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، پژوهشنامهٔ اقتصاد کلان، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۴۰، ۱۴۰۲ش.

* روشن‌ضمیر، مسعود، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* سعادت، رحمان و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، فصلنامهٔ پژوهش‌های برنامه و توسعه، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۳، پیاپی ۲۳، ۱۴۰۴ش.

* شاکری بستان‌آباد، رضا و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دورل ۱۳، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۰ش.

* «صرفه‌جویی کلید تاب‌آوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* غفاری‌فرد، محمد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، سیاست‌ها و تحقیقات اقتصادی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۱ش.

* «مشاغل خانگی و تولید خانواده‌محور یکی از ستون‌های تاب‌آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* «هشدار روزنامهٔ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

* «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.