حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

| حجم فایلپادکست    =9/38

| تاریخ پادکست      =31-1-1405

==واژه‌شناسی==

درختچۀ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه؛ <br />

عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶۸.</ref> حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه ارقان.</ref>

حنا، گیاهی است که از برگِ آن، رنگ تولید می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref> درختچۀ حنا، برگ‌هایی شبیه به برگ انار، گل‌های سفید و خوش‌بو دارد. برای تولید حنا، برگ‌های خشک‌شده این درختچه را آسیاب کرده و از گَرد تولیدشده، برای رنگ کردن موی سر، ناخن، دست و پا استفاده می‌کنند.<ref> [https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AD%D9%86%D8%A7 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گَرد سبزرنگ، کاربردهای طبی و صنعتی نیز دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> گیاه حنا درخت یا درختچه‌ای با برگ‌های بیضی و نوک‌تیز است که طول برگ‌های آن سه تا چهار سانتی‌متر و عرض آن یک سانتی‌متر است. حنا گل‌های کوچک سفید یا صورتی زیبایی دارد. درختچه‌های حنا معمولاً خار ندارند. برگ حنا اصلی‌ترین قسمت قابل استفادهٔ این گیاه به‌شمار می‌آید که دارای رنگدانه است.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref>

تاریخ استفاده از حنا به دورهٔ نوسنگی (۷۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی استفاده می‌کردند یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند. پیشینۀ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>  

علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام<ref>علامۀ حلی، تذکرۀ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ <br />

طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref>

متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد.<ref>جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref> از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref> و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹-۸۰.</ref> نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در اوایل دورۀ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت.<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref> در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref> رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref> این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref> به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref>

حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ <br />

عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref>  

بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینۀ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br />

Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.

</ref>  

حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br />

فروتن، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref> مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 .سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ <br />

جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ <br />

میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref> حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ <br />

ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref> از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)،<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref> درمان [[شپش]] و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)،<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹-۲۱۰.</ref> مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref> از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref> امروزه نیز از حنا در تهیۀ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>

  {{پایان نستعلیق}}حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref> دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامۀ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ <br />

گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ <br />

انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref> واژه حنا، در ادبیات رسمی ایرانیان، یعنی نظم و نثر آنها نیز حضور داشته است. برای مثال، رودکی، در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، سایت گنجور.]</ref><br>{{آغاز نستعلیق}}

  {{ب|لاله میان کشت بخندد همی ز دور|چون پنجۀ عروس به حنّا شده خضیب}}

  {{پایان نستعلیق}}

فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:<ref> [https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، سایت گنجور.]</ref> <br>

  {{پایان نستعلیق}}

==پانویس==

==منابع==

* «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.

* «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.

* «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.

* «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲خرداد ۱۴۰۲ش.

* «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.