(۴۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
<big>'''مهاجرت؛'''</big> ترک خانه و دیار و اقامت در محلی دیگر به منظور کسب شرایط مطلوب.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر = مهاجرت۳.jpg
| زیرنویس تصویر = خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکیه؛ عکس از میگل مدینا
| image_alt =خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکی
| فایل پادکست =
| حجم فایلپادکست =
| تاریخ پادکست =
| زیرنویس عنوان =
مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در [[اسلام]]، هجرت بهویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ [[ایمان]] و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم میشود. [[مهاجرت]] به خارج از کشور، بهخصوص در [[خانواده ایرانی|خانوادههای ایرانی]]، میتواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
== '''مفهومشناسی''' ==
| نخستین کاربرد =
مهاجرت، بهمعنای کوچکردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسانها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعهشناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول [[جمعیت]] است. امروزه حدود ۳درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاهشان زندگی میکنند. مهاجرت که بهطور معمول با هدف دستیابی به شرایطی مطلوبتر برای آینده رخ میدهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.<ref>عیسیزاده، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، 1393ش، ص53.</ref>
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
{{درشت|'''مهاجرت؛'''}} جابهجایی جمعیت از یک سرزمین به مکانی دیگر.
== '''انواع مهاجرت''' ==
جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار [[فرزندآوری]] و [[نرخ مرگومیر|مرگومیر]]، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. مهاجرت، افزونبر عوامل طبیعی، به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز پیوند میخورد. مهاجرت به دو نوع بینالمللی و درونمرزی تقسیم میشود که هرکدام پیامدهای خاصی را برای مبدأ و مقصد بههمراه دارد. در [[ایران]]، مهاجرت از مناطق کمترتوسعهیافته به استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و [[دانشجو|دانشجویان]] به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست برای [[ادغام اجتماعی]]، از چالشهای مدیریت این پدیده در ایران است.
در چارچوب مطالعات جابهجایی انسانی و با توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی این پدیده، میتوان گونههای مختلف حرکت جمعیت را بر اساس مقیاس جغرافیایی و ماهیت کنش افراد بازشناسی نمود. این تقسیمبندی بر درک چرایی حرکت و همچنین پیامدهای آن در بافت مقصد تأکید دارد.
=== '''مهاجرت''' بینالمللی ===
== مفهومشناسی ==
این نوع جابهجایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند بهطور عموم تحت تأثیر شکافهای ساختاری گستردهتر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونۀ عینی آن را میتوان در حرکت جمعیتهایی از کشورهایی مانند سوریه و اکراین به سوی کشورهای غربی مشاهده کرد که در بستری از نابرابریهای اقتصادی، بیثباتیهای سیاسی یا درگیریهای اجتماعی رخ میدهد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/2019603/%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C سجادپور، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وبسایت '''دیپلماسی ایرانی'''.]</ref> این نوع مهاجرت به دستۀ کلی ذیل تقسیم میشود:
مهاجرت در لغت بهمعنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و [[خویشاوندی|خویشاوندان]] و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/مهاجرت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> در [[جامعهشناسی]]، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص284.</ref> از نظر پژوهشگران، [[گردشگری]] بهعنوان مهاجرت شناخته نمیشود؛ اما جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/519458/fa ذوالفقاری، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، 1396ش، ص128.]</ref> پدیدۀ مهاجرت براساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم شده است:
* '''مهاجرت داوطلبانه:''' این شکل از مهاجرت بهطور عمده برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیتهای بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. در این حالت، اگرچه کشور مبدأ ممکن است با محدودیتهایی روبهرو باشد، اما عامل اصلی، جاذبههای است که در مقصد وجود دارد. حرکت اروپاییان به قارههای جدید در سدههای گذشته یا جابهجایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دورهای خاص، نمونههایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامهریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال میکنند.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref>
* '''مهاجرت داخلی:''' جابهجایی جمعیت درون مرزهای یک کشور که میتواند بهصورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.<ref>تقوی، مبانی جمعیتشناسی، 1378ش، ص118.</ref>
* '''مهاجرت ناگزیر (پناهندگی):''' این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجۀ فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعههای قوی مانند جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه میکند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانیها در دورههای مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابجایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آیندهای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref>
* '''مهاجرت خارجی (بینالمللی):''' نقلمکان افراد از کشوری به کشور دیگر که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص300.</ref>
=== '''مهاجرت د'''رونمرزی ===
== اهمیت ==
این نوع حرکت، در محدودهی قلمرو سیاسی یک کشور رخ میدهد و اغلب بازتابی از نابرابریهای منطقای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجاییها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر میگذارند و شامل دو دستۀ زیر است:<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref>
مهاجرت در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس [[باروری زنان]]، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.]</ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref>
'''مهاجرت روزمره:''' این شکل، نشاندهندهی پیوند عملکردی عمیق بین هستهی مرکزی شهرها و سکونتگاههای پیرامونی آنهاست. حرکت روزانهی جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصتهای شغلی و خدمات، الگویی از زندگی مدرن است که بر سازمان زمان و فضای زندگی افراد و خانوادهها تأثیر میگذارد و شبکههای اجتماعی و فرهنگی خاص خود را پدید میآورد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-Immigration__a-32257.aspx طباطبایی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه.]</ref>
== رویکرد علمی ==
در دیدگاه علمی، مهاجرت پدیدهای چندبعدی است که از نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی و ساختاری میان جوامع سرچشمه میگیرد. عواملی مانند کمبود شغل، کهنگی نظامهای آموزشی، تخصیص نادرست موقعیتها، و همچنین امید به دستیابی به فرصتهای بهتر، افراد را به ترک زادگاه خود ترغیب میکند. شبکههای خویشاوندی و دوستی با کاهش هزینهها و ارائه اطلاعات، این مسیر را هموار میسازند. مهاجرت میتواند به توسعه اقتصادی و کاهش بیکاری در مقصد بینجامد و برای گروههایی مانند [[زنان]]، زمینهساز استقلال و ارتقای جایگاه اجتماعی میشود. در نهایت، این پدیده نتیجهٔ تعامل پیچیدهای از عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد است که در کنار ساختار نابرابر نظام جهانی، شکل میگیرد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص59-94.]</ref>
'''مهاجرت دورهای:''' این نوع حرکت، اغلب با ریتمهای تولیدی و طبیعی هماهنگ است. مانند کوچ عشایر یک کشور که مبتنی بر چرخههای سنتی و دانشبومشناختی است، یا حرکت کارگران به مناطق کشاورزی در فصل برداشت. این جابهجاییها نه تنها یک راهبرد معیشتی، بلکه حامل الگوهای فرهنگی، روابط اجتماعی و هویتهای جمعی خاصی است که در حرکت مبادله و بازتولید میشوند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1015879/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%DA%86-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا.]</ref>
== ادغام و سازگاری ==
[[پرونده:مهاجرت۴.jpg|جایگزین=بازدید رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه اتباع آلاحمد|بندانگشتی|بازدید نادر یاراحمدی رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه آموزشی کودکان اتباع آلاحمد، ۳ آبان ۱۴۰۴ش]]
الگوهای فرایند تعامل مهاجران با جامعهٔ میزبان عبارتاند از:
* همانندسازی مهاجران با ویژگیهای فرهنگی جامعهٔ مقصد؛
* آمیزش فرهنگی و شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه؛
* چندفرهنگی و حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref>
== مهاجرت از منظر جامعهشناسان ==
در چارچوب این الگوهای کلان، هر فرد مهاجر گاهی رویکرد تلفیق را در پیش میگیرد و با وجود ارتباط فعال با جامعه جدید، [[هویت]] خود را نیز حفظ میکند؛ گاهی بهصورت کامل در [[فرهنگ]] میزبان، جذب میشود؛ گاهی با حفظ هویت، به انزوا میگراید و گاهی تعلق خود به هر دو جامعه، را از دست میدهد و حاشیهنشین میشود. البته سازگاری، فرآیندی خطی نیست و تحتتأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیهٔ خانواده، مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref>
در بررسی پدیدهی مهاجرت بهعنوان یک روند مهم اجتماعی، چارچوبهای نظری گوناگونی شکل گرفتهاند که هر کدام بخشی از این پدیدهی پیچیده را روشن میسازند. کارکرد اصلی این چارچوبها، سازماندهی و طبقهبندی رخدادها در یک منظومۀ فکری منسجم، تبیین علل گذشته و پیشبینی احتمالی روندهای آینده و ایجاد حسی از درک برای چرایی وقوع این پدیدهها است. بهدلیل ماهیت بینرشتهای مهاجرت، دیدگاههای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مختلفی به آن پرداختهاند و هر کدام بر جنبهای خاص تأکید دارند.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref>
=== '''عوامل مهاجرت''' ===
== پیامدها ==
علت مهاجرت برای افراد با ویژگیهای مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهمترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است.<ref>[https://morr.gov.af/sites/default/files/2021-02/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%D8%9B %D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84 %D9%88 %D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9 %D8%A2%D9%86.pdf میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، وبسایت وزارت مهاجرین و عودتکنندگان.]</ref> در علتیابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوهدادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.</ref>
مهاجرت بهگفتهٔ جامعهشناسان، پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد که بر اساس آن، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجهٔ آن به نحوهٔ مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.
* در سطح [[خانواده]]، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش [[خانواده|خانوادهٔ]] باقیمانده در مبدأ میشود.
* از منظر اقتصادی، کاریابی نیروهای متخصص در مقصد، به معیشت خانوادهها در مبدأ کمک کند.
* در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما گاهی به [[بحران هویت]] مهاجران میانجامد.
* در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت، سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها در جامعه مقصد بکاهند.
* در بعد فردی، مهاجرت از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را بههمراه دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref>
=== '''پیامدهای مهاجرت''' ===
=== تابعیت دوگانه ===
از نظر جامعهشناسان هر مقولهٔ اجتماعی که در یک جامعه رخ میدهد دارای پیامدهای مثبت و منفی است و مهاجرت نیز تأثیراتی در فرهنگ و اجتماع دارد. پیامدهای مهاجرت، بسته به متغیرهایی همچون تحصیلات، شغل، میزان درآمد، سن، مدت اقامت و فاصله محل سکونت نسبت به مقصد، کاملاً متفاوت است.
[[تابعیت دوگانه]] یا مضاعف، امروزه بهدلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاستگذاری کشورها تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهای با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی میشود، اما ایران آن را یک تهدید امنیتی میداند. جنجال بر سر دو تابعیتیها در ایران از اواخر ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانیکه جمعی از نمایندگان [[مجلس شورای اسلامی]] پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افراد دارای تابعیت مضاعف قرار گیرد.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص59.]</ref>
تغییر وضعیت اخلاقی و بینش، تغییرات ظاهری، پذیرفته نشدن در جامعه جدید، تبعیضها در مناطق پذیرنده، ناهنجاریهای اجتماعی، افت تحصیلی؛ از بین رفتن هویت فرهنگی و بومی، مشکلات اقتصادی، حاشیه نشینی، افزایش مشکلات و بیماریهای روانی، اثرگذاری در باورها و عقاید دینی، فشارهای عاطفی، غربت و دوری از خانواده و دیار، از مهمترین پیامدهای مهاجرت برای مهاجران است.<ref>[https://vista.ir/m/c/nlhuy «پیامدهای مهاجرت»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>
== مهاجرت در ایران ==
[[پرونده:مهاجرت۵.jpg|جایگزین=روستای گیسک کرمان|بندانگشتی|روستای گیسک کرمان؛ پس از زلزله ۱۳۵۶ خالی از سکنه شد و ساکنان آن مهاجرت کردند.]]
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند [[فقر]]، [[تورم]]، [[بیکاری]]، [[خشکسالی]] و [[آلودگی هوا]] موجب تشدید نارضایتیهای اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت میان ایرانیان شده است. چشمانداز و جاذبهٔ سرزمینی شامل امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصویر مثبت از آینده، نقش مهمی در کاهش مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref> بااینحال، شاخصهای مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخصهای جهانی، بحرانی تلقی نمیشود؛<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref> اما نبود اطلاعات جامع درباره مهاجرت در ایران و خودداری نهادهای ذیربط از انتشار آمار موجود، فضای مبهمی ایجاد کرده و زمینه را برای بزرگنمایی مهاجرت نخبگان ایرانی فراهم ساخته است. برای مثال ادعای رتبهٔ اول ایران در [[فرار مغزها]] براساس گزارشی نامعتبر از [[صندوق بینالمللی پول]] است. جناحهای سیاسی و برخی رسانهها نیز به بزرگنمایی آمار مهاجرت ایرانیان گرایش دارند تا افکار عمومی را تحریک کنند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref>
مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کمشدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی بهعلت کمشدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز میکند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماریهای مهاجران.<ref>[https://vista.ir/m/c/nlhuy «پیامدهای مهاجرت»، وبسایت مجلۀ ویستا.]</ref>
براساس تازهترین گزارشهای رسمی ازجمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴٫۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران، منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازهٔ ۱٫۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. هر سه دسته از این اطلاعات، این واقعیت را نشان میدهند که ایرانیان مهاجر، جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان هستند.<ref>[https://tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/25/3448830/رؤیا-در-بلیت-یک-طرفه-بازخوانی-واقعیت-مهاجرت-دانشگاهی-ایران امیدی، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
از منظر برخی تحلیلهای اقتصادی، مهاجرت انتخابی فردی برای دستیابی به درآمد بیشتر و بهبود شرایط مادی در نظر گرفته میشود، که بهطور عمده ناشی از اختلاف دستمزد و فرصتهای شغلی بین مناطق مختلف است. در مقابل، برخی دیگر از تحلیلهای اقتصادی، تصمیم مهاجرت را نه تنها یک انتخاب فردی، بلکه راهبردی خانوادگی برای کاهش خطرات اقتصادی و تنوع بخشیدن به منابع درآمد میدانند. در سطحی کلانتر، نگاههای ساختاری، مهاجرت را پیامد ضروری و طبیعی عملکرد نظام اقتصادی جهانی، تقسیم کار بین مناطق پیشرفته و کمتر توسعهیافته، و گسترش ارتباطات در دنیای امروز میدانند. این نگاه معتقد است تا زمانی که شکاف توسعه بین مناطق جهان وجود دارد، جریانهای مهاجرتی نیز ادامه خواهد داشت.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref>
با این حال، در کنار بررسی علل و عوامل خروج افراد از مبدأ، مطالعۀ وضعیت و تجربۀ زندگی آنان در مقصد نیز از اهمیت بنیادینی برخوردار است. این بعد از موضوع بر فرآیندهای تعامل، سازگاری و نحوهی زندگی تازهواردان در بافت اجتماعی جدید متمرکز است.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref>
برای توصیف این فرآیند تعامل، الگوهای کلانی مطرح شدهاند. اولین الگو، همانندسازی است، که در آن انتظار میرود تازهواردان ویژگیهای متمایز فرهنگی، زبانی و هویتی خود را کنار گذاشته و بهطور کامل در الگوها و هنجارهای جامعهی غالب حل شوند. دومین الگو، آمیزش یا کورۀ ذوب است، که در آن نه فرهنگ مهاجران نادیده گرفته میشود و نه فرهنگ میزبان بهطور انحصاری حاکم است، بلکه تعامل بین آنها منجر به شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه و پویایی میشود. سومین الگو، کثرتگرایی یا چندفرهنگی است، که در آن بر حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر، با به رسمیت شناختهشدن حقوق برابر و مشارکت عادلانه در عرصهی اجتماعی تأکید میشود. تجربهی جوامع مهاجرپذیر نشان میدهد که هیچیک از این الگوها به صورت خالص تحقق نمییابد و همواره کشمکشی بین گرایش به یکسانی و حفظ تنوع وجود دارد.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref>
=== فرهنگپذیری مهاجران ===
در سطح خُردتر، فرآیند سازگاری افراد با محیط جدید، که میتوان آن را نوعی یادگیری اجتماعی دوباره دانست، موضوع مطالعه است. افراد در مواجهه با جامعۀ جدید، راهبردهای مختلفی را در پیش میگیرند. برخی تلاش میکنند پیوند خود را با فرهنگ و هویت پیشین حفظ کرده و همزمان با جامعهی جدید نیز ارتباط فعالانه برقرار کنند (راهبرد تلفیق). برخی تنها به جذب کامل در فرهنگ میزبان گرایش پیدا میکنند (همانندسازی). گروهی دیگر ترجیح میدهند در انزوا نسبی و با حفظ هویت خود به سر برند (جدایی). و دستهای نیز ممکن است احساس کنند به هیچ یک از دو جامعه تعلق ندارند و در حاشیه بمانند (حاشیهنشینی). موفقیت در این فرآیند پیچیده، به عواملی مانند ویژگیهای شخصیتی، سطح حمایتهای اجتماعی، نگرش و سیاستهای جامعهی میزبان، و نیز زمینههای اقتصادی و موقعیت ساختاری فرد بستگی دارد.
برخی از نظریهپردازان فرآیند سازگاری را خطی و ثابت نمیدانند بلکه از دید آنها سازگاری تحت تأثیر شدید فرصتها و محدودیتهای عینی قرار میگیرد. برای مثال، دسترسی نابرابر به آموزش، اشتغال مناسب و موقعیتهای اجتماعی، میتواند مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم بزند. برخی از این مسیرها به تحرک صعودی و ادغام موفق منجر میشوند، در حالی که برخی دیگر به دلیل مواجهه با تبعیض، مشاغل کمدستمزد و محرومیت از شبکههای حمایتی، ممکن است به حاشیهرانی یا حتی گرایش به رفتارهای انحرافی بینجامد. نظریهای مانند همانندسازی قطاعی تأکید میکند که پیامد مهاجرت برای نسل دوم، لزوماً یکسان نیست و به سرمایههای اولیهای مانند تحصیلات خانواده، شبکههای اجتماعی قومی و نحوهی پذیرش جامعهی میزبان بستگی دارد. این نظریه نشان میدهد چگونه برخی ممکن است مسیر پیشرفت سریع را طی کنند، حال آنکه برخی دیگر، با وجود پذیرش ظاهری فرهنگ میزبان، بهدلیل فقدان فرصتهای ساختاری، در موقعیتهای فرودست باقی بمانند.<ref>برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.</ref>
== مهاجرت بینالمللی ایرانیان در دوران معاصر ==
ایران در چند دهه اخیر از جمله کشورهایی بوده که شمار قابل توجهی از اتباع آن راه مهاجرت را در پیش گرفتهاند. بر پایه دادههای سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹م شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک 1301975م نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار سال ۱۹۹۰م که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظهای را نشان میدهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰م در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بودهاند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
=== برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات ===
سالنامه مهاجرتی ایران در ۱۴۰۰ش جمعیت مهاجران ایرانی در جهان را بر پایه آخرین آمار معتبر بینالمللی ( ۲۰۲۰م) حدود ۱.۸ میلیون نفر اعلام کرده است. برآورد دبیرخانۀ شورای عالی ایرانیان از این جمعیت، عدد ۴.۰۴ میلیون نفر است که بهدلیل چالشهای راستیآزمایی بر مبنای منابع بینالمللی، تفاوت فاحشی دارد. بر اساس تحلیل این سالنامه، جمعیت مهاجران ایرانی از ۸۲۰ هزار نفر در ۱۹۹۰م به رقم مذکور در ۲۰۲۰ رسیده که بیانگر رشد ۲.۲ برابری در طول سه دهه است.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
=== ویژگیهای جمعیتی و تحصیلی مهاجران ===
آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمدهای از جامعه مهاجر ایران را افراد تحصیلکرده و متخصص تشکیل میدهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی «متخصصان» در رتبه نخست قرار دارد. سهم این قشر از نیروی کار ایرانی در این کشورها روندی صعودی داشته و از ۲۵درصد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۳۰درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. گروههای شغلی «کارکنان خدمات و فروش» و «کارکنان ماهر کشاورزی» به ترتیب در رتبههای بعدی قرار دارند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
=== مقاصد اصلی مهاجران ایرانی ===
=== مقاصد اصلی مهاجران ایرانی ===
# '''ایالات متحده آمریکا''': بر پایهٔ معیار محل تولد، جمعیت ایرانیان ساکن [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]] در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار اصالت ایرانی، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵م کاهشی بوده است.
# '''کانادا''':شمار مهاجران ایرانی در [[کانادا]] از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
# [[پرونده:مهاجرت۷.jpg|جایگزین=ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایران|بندانگشتی|گروهی از ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایران]]'''اروپا''': بر پایهٔ آمار [[سازمان ملل متحد]]، در [[آلمان]] بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارندهٔ اقامت بلندمدت در [[اروپا]] از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود ۲۰ برابر شده است.
# '''ترکیه''': آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به [[ترکیه]] در سال ۲۰۱۸م دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ بهطوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸م و ۲۰۱۹م به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماههٔ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
# '''سایر مقاصد''': در قارهٔ [[آسیا]]، کشورهای [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]]، [[قطر]] و [[عراق]] بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. [[استرالیا]] نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰م، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
* ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونهای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹ درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزههای مدیریتی، کسبوکار و هنر فعالیت میکنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
=== مهاجرت دانشجویی ===
* کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و در حالحاضر بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی از آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را دربرگرفته است. براساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
* اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است.
* ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
* سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰ درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
=== مهاجرت آموزشی و انگیزههای پایه ===
== مهاجرت درونمرزی ایرانیان ==
تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور از حدود ۱۹ هزار نفر در ۲۰۰۳م به حدود ۵۳ هزار نفر در ۲۰۱۷م افزایش یافته است. با این وجود، سهم ایران از کل بازار جهانی دانشجویان بینالمللی روندی کاهشی داشته است. پنج مقصد اصلی دانشجویان ایرانی به ترتیب آمریکا، ترکیه، آلمان، ایتالیا و کانادا هستند. بر اساس پیمایش رصدخانۀ مهاجرت ایران، مهمترین عوامل ایجاد میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغالتحصیلان، مسائل اقتصادی نظیر سطح درآمد و امکان پیشرفت شغلی و همچنین معیارهایی مانند نظم اجتماعی، شایستهسالاری و میل به تجربۀ زندگی در خارج ذکر شده است. این پژوهش همچنین نشان میدهد تنها ۱۶درصد از داوطلبان مهاجرت، قصد قطعی برای بازگشت به ایران دارند و حدود ۴۰ درصد نیز بدون آگاهی کامل از شرایط کشور مقصد، اقدام به مهاجرت میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
[[پرونده:مهاجرت۹.jpg|جایگزین=آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران|بندانگشتی|آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران]]
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، بهطور عمده از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه شهر به شهر است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
=== علل و عوامل زمینهساز مهاجرت ===
براساس پژوهشها از سال ۱۳۶۵ش تا ۱۳۹۵ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در داخل کشور مهاجرت کردهاند. شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده است. استانهای [[استان تهران|تهران]]، [[استان البرز|البرز]]، [[استان اصفهان|اصفهان]] و [[استان یزد|یزد]] بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[خوزستان]] و [[استان ایلام|ایلام]] با تراز مهاجرتی منفی مواجه بودهاند.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
==== عوامل ساختاری-کلان ====
مهاجرت در گروه سنی ۱۵–۳۴ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن، کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، اما روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت زنانهشدن مهاجرت در ادبیات تخصصی یاد میشود.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
جریان جهانی سرمایه و نیروی کار به گونهای ساختاریافته که جابهجایی سرمایه، کالا و نیروی کار متخصص را تسهیل میسازد. این امر، بازارهای کار فراملی را ایجاد کرده که برای افراد دارای مهارتهای خاص جاذبه دارد. وجود شکاف در شاخصهای توسعه بین ایران و کشورهای پیشرفته غربی، بهعنوان یک عامل فشار ساختاری عمل میکند. این شکاف ممکن است در قالب مفاهیمی مانند فرار مغزها یا جابهجایی سرمایۀ انسانی تحلیل شود، که در آن، افراد برای دسترسی به امکانات پژوهشی پیشرفته، زیرساختهای فنی یا نظامهای علمی رقابتی ترغیب به مهاجرت میشوند. همچنین، گفتمان جهانیشدن، تصویری به ظاهر جهانشمول از پیشرفت و مصرف ارائه میدهد که از طریق شبکههای رسانهای و فرهنگی انتشار مییابد و میتواند ارزشها و آرزوهای افراد را جهتدهی کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
==== عوامل نهادی و میانی ====
مهاجرتهای داخلی در ایران، در مناطق مبدأ موجب کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند [[پیری جمعیت ایران|سالمندی جمعیت]]، افزایش مضیقه [[ازدواج]] برای [[دختران]]، خالیشدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست میشود. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ بهویژه پایتخت و عدمتناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. تهدید امنیتی ناشی از کاهش جمعیت در مناطق مرزی، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
نظام آموزش عالی از یک سو با تولید انبوه فارغالتحصیلان متخصص و از سوی دیگر با محدودیت ظرفیت جذب بازار کار داخلی و کمبود امکانات پژوهشی در برخی حوزههای نخبهپرور مواجه است. این ناهماهنگی ساختاری بین عرضه و تقاضای نیروی کار بسیارمتخصص، خود به عاملی برای خروج تبدیل میشود. همچنین، نوسانات اقتصادی، تورم ساختاری، بیثباتی در قوانین کسبوکار و محدودیتهای موجود در مسیر فعالیتهای حرفهای میتوانند بر احساس امنیت شغلی و آیندهنگری تأثیر بگذارند و مهاجرت را بهعنوان راهبرد کاهش ریسک مطرح کنند. افزون بر این، وجود شبکههای مهاجرتی پیشین در کشورهای مقصد، هزینههای روانی و مادی مهاجرت را کاهش میدهد. این شبکهها اطلاعات، پشتیبانی اولیه و احساس تعلق را فراهم میکنند و مسیر مهاجرت را هموارتر میسازند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
==== عوامل فردی و خانوادگی ====
=== مهاجرت از شهر به روستا ===
بسیاری از افراد و خانوادهها، مهاجرت را نوعی سرمایهگذاری بلندمدت، بهویژه برای آینده فرزندان میدانند. دسترسی به آموزش با کیفیت، امکان فعالیت حرفهای در محیطهای رقابتی بینالمللی و ارتقای موقعیت اجتماعی از جمله این اهداف عقلانی هستند. برخی کنشگران ممکن است بهدلیل محدودیتهای درکشده در میدان فعالیت خود در داخل، به دنبال میدانهای بینالمللی باشند که قواعد متفاوتی داشته و فرصتهای تازهای برای بروز و شناخته شدن ارائه میدهد. همچنین، خانوادههای طبقات متوسط و بالا ممکن است مهاجرت را راهی برای افزایش سرمایۀ فرهنگی و کسب سرمایۀ نمادین بینالمللی بدانند، امری که موقعیت اجتماعی آنان را در هر دو بستر داخلی و جهانی تقویت میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، تا ۱۳۹۸ش روند ملایم افزایشی داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ با کاهش چشمگیر روبرو شد. در این وضعیت، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالیکه زنان بیشتر بهدلیل پیروی از خانوار مهاجرت میکنند.<ref>[https://civilica.com/doc/1957587/ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.]</ref>
==== نقش رسانهها و پدیدۀ ادراک ====
در این میان، رسانهها نقش تعیینکنندهای در ساخت ادراک و تصورات دارند. آنها نه تنها تصویری از زندگی در غرب میسازند، بلکه روایتی از شرایط داخل نیز ارائه میدهند. تأکید رسانههای خارجی بر جنبههای خاصی از زندگی در غرب همراه با برجستهسازی مشکلات داخلی کشورهای مبدأ، میتواند به تقویت حس محرومیت نسبی و بزرگنمایی جذابیت مهاجرت بینجامد. از سوی دیگر، گفتمانهای رسانهای داخلی نیز در صورتی که نتوانند تصویری مقبول و امیدبخش از آینده کشور ارائه دهند، ممکن است به این احساس دامن بزنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> همچنین نفوذ اینترنت و شبکههای مختلف اجتماعی، فراوانی مؤسسات مهاجرتی و افزایش ایرانیان مهاجر که اطرافیان خود را تشویق به مهاجرت میکنند، از عوامل مهم مهاجرت بینالمللی ایرانیان محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85707865/%DB%B5-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%A7-%D8%B7%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کردهاند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
==== صنعت واسطهگری ====
در کنار عوامل پیشگفته، نقش نهادها و شرکتهای فعال در حوزه مشاوره و خدمات مهاجرت نیز بهعنوان بخشی از منظومۀ مؤثر بر این پدیده قابل بررسی است. این نهادها با ارائه خدمات مشاورهای و اداری، به صورتبندی و عینیسازی مسیر مهاجرت برای متقاضیان کمک میکنند. با این حال، عملکرد بخشی از این صنعت میتواند بر پیچیدگیهای این فرآیند بیفزاید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/12490969/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%DA%A9%D9%88%D8%B3-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان.]</ref>
این مؤسسات با استفاده از روشهای متعارف بازاریابی، به ترویج تصویری خاص از زندگی در مقاصد مهاجرتی میپردازند. در این تصویرسازی، فرآیند مهاجرت بهصورت غالب بهشکل مسیری سادهشده و فنی ارائه میشود. گزارشهای برخی نهادهای ناظر بینالمللی حاکی از آن است که تعدادی از این مراکز ممکن است با ارائه اطلاعات ناکافی یا غیردقیق، وعدههای غیرواقعی یا استفاده از روشهای غیرشفاف، متقاضیان را با چالش مواجه سازند. مواردی مانند اخذ هزینههای نامتناسب، تعریف نشدن دقیق خدمات، یا حتی ارائه راهکارهای غیرقانونی مانند استفاده از مدارک غیرمعتبر، از جمله ریسکهای مرتبط با برخی از این خدمات گزارش شده است. این اقدامات میتواند متقاضی را علاوهبر تحمل زیان مالی، در معرض مشکلات حقوقی بعدی قرار دهد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/12490969/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%DA%A9%D9%88%D8%B3-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان.]</ref>
علاوه بر این، برخی از این مؤسسات با به کارگیری تکنیکهای روانشناختی در بازاریابی، مانند ایجاد احساس ضرورت فوری یا ترس از عقبماندن، سعی در تاثیرگذاری بر تصمیمگیری مراجعان دارند. این رویکرد میتواند فضای تصمیمگیری را از حالت عقلانی و مبتنی بر مطالعه خارج نکند. در غیاب چارچوبهای نظارتی شفاف و کارآمد، فعالیت این بخش از صنعت مهاجرت میتواند بر میزان مخاطرات و نارضایتیهای مرتبط با پدیده مهاجرت بیفزاید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/12490969/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%DA%A9%D9%88%D8%B3-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان.]</ref>
==== '''تأثیر مهاجرت بر خانوادههای ایرانی''' ====
تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، رویآوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانوادههای ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.<ref>[https://vista.ir/article/352839/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8F%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%E2%80%8F «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانوادهها و زنان ایرانی»، وبسایت ویستا، .]</ref>
== مهاجرت درونمرزی ایرانیان ==
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعهیافته به سوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد. چنین حرکتی ضمن ایجاد چالشهایی چون افزایش بار جمعیتی کلانشهرها و تخلیه نیروی جوان از مناطق مبدأ، بازتاب نابرابریهای منطقهای و نیاز به مدیریت جمعیتی یکپارچه در سطح ملی است.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref>
=== ویژگیهای کلان مهاجرت درونمرزی ===
== مهاجرت به ایران ==
[[پرونده:مهاجرت۱۰.jpg|جایگزین=موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه|بندانگشتی|موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش]]
براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزیلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref>
# حجم و روند: بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهههای اخیر در داخل کشور جابهجایی داشتهاند. با این حال، شدت مهاجرت در سالهای اخیر رو به کاهش نهاده است.
=== سیاست مهاجرتی ایران ===
# الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگشدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد.
از نظر کارشناسان، ایران در حالحاضر سیاست مهاجرتی بهروز و کارآمد ندارد. یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریانهای مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند [[سازمان ملی مهاجرت]] برای مدیریت جریانهای ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاههای متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریانهای مهاجرتی در کشور وجود ندارد.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص111.]</ref>
# جهتگیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استانهای کمترتوسعهیافته به سمت استانهای توسعهیافتهتر است. استانهایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بودهاند. این روند به تشدید نابرابریهای منطقهای میانجامد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref>
=== جمعیتشناسی مهاجران درونمرزی ===
قانون مهاجرت ایران در سال ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده، به تصویب [[مجلس شورای ملی]] رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم شده است. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجیان، پیشبینی شده و هیئت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. باوجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان بهعنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزهٔ مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92268 «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
ساختار سنی: مهاجرت پدیدهای عمدتاً جوانمحور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد.
ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد میشود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.
=== آمار مهاجران در ایران ===
[[پرونده:مهاجرت۱۱.jpg|جایگزین=مهاجرت کردهای عراق به ایران|بندانگشتی|مهاجرت کردهای عراق به ایران در دوره حکومت حزب بعث در دهه ۶۰]]
براساس آمار [[مرکز آمار ایران]]، بیشترین جمعیت اتباع خارجی ساکن در ایران بهترتیب متعلق به کشورهای [[افغانستان]]، [[عراق]] و [[پاکستان]] است و [[استان تهران]] بیشترین میزان مهاجرپذیری را دارد.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/78347/مهاجران-خارجي-به-كدام-شهرهاي-ايران-ميروند «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین.]</ref> به گزارش مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است،<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین.]</ref> هرچند براساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش رقم رسمی اتباع افغانستانی یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر اعلام شده است. ایران در ۱۳۹۶ش چهارمین میزبان پناهندگان در جهان بود و در دهههای شصت و هفتاد پس از پاکستان، رتبهٔ دوم پناهندهپذیری را در جهان داشت. براساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در ایران، بین سالهای ۲۰۰۲م تا ۲۰۱۳م و پس از سقوط [[طالبان]] در افغانستان و [[صدام حسین|صدام]] در عراق، بیش از ۹۰۷ هزار پناهنده افغانستانی و عراقی تحت برنامه بازگشت داوطلبانه به کشورهای خود بازگشتند. اکنون نزدیک به چهار دهه از حضور نخستین گروه مهاجران افغانستانی در ایران میگذرد.<ref>[https://www.pana.ir/بخش-رسانه-های-دیگر-56/832047-مروری-بر-چهار-دهه-حضور-پناهندگ مختارزاده، «مروری بر چهار دهه حضور پناهندگان در ایران»، خبرگزاری پانا.]</ref>
پیامدهای گزینشگری: گزینشگری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانهای ایجاد میکند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» بهویژه برای زنان منجر میشود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد میتواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref>
== مهاجرت در هنر و ادبیات ==
[[پرونده:مهاجرت۱۲.jpg|جایگزین=پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست|بندانگشتی|پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست با موضوع مهاجرت]]
مهاجرت بهعنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref>
=== تحول الگوهای مهاجرت درونمرزی و پیامدهای آن ===
در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیهای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/کتاب-درباره-مهاجرت/ «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref> به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. جریان داستاننویسی سیاسی که در دههٔ شصت و تا اواسط دههٔ هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایهٔ فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] و زندان و [[جنگ ایران و عراق|جنگ]] پرداخت. از اواسط دههٔ هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجههٔ مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. زنان مهاجر نیز با نگاهی زنانه به روایت زندگی در مهاجرت پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل [[جنسیت]]، نابرابری، استقلال زنان و عشق، گرایش داشته است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1558776158-9459-49-5.pdf قربانپور آرانی و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، 1397ش، ص117-118.]</ref>
بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:
تغییر کانون جابجایی: الگوی مسلط از «روستا به شهر» به «شهر به شهر» تبدیل شده و جابهجایی بین نقاط شهری افزایش یافته است. این جریان بهطور عمده متوجه شهرهای بزرگ و کلانشهرها است.
در [[سینمای ایران]]، آثاری مانند «[[جدایی نادر از سیمین]]»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداختهاند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحرانهای فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> در سینمای خارجی نیز فیلمهایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران پرداختهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref>
پیامدهای کلانشهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بیرویه جمعیت کلانشهرها، افزایش آلودگیهای محیطی، گسترش حاشیهنشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است.
== نگارخانه ==
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:مهاجرت۸.png|جایگزین=مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره|بندانگشتی|مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
پرونده:مهاجرت۱۳.jpg|جایگزین=بازداشتگاه آمریکا برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده|بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
پرونده:مهاجرت۱۴.jpg|جایگزین=گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو|گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
پرونده:مهاجرت۱۵.jpg|مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
پرونده:مهاجرت۱۶.jpg|کمپ مهاجران در مرز ترکیه
پرونده:مهاجرت۱۷.jpg|جایگزین=مردم در برکاسوو، منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی|مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
پرونده:مهاجرت۱۸.jpg|جایگزین=تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب|ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
پرونده:مهاجرت۱۹.jpg|جایگزین=دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی|دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
پرونده:مهاجرت۲۰.jpg|آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
پرونده:مهاجرت۲۱.jpg|جایگزین=گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو|کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
پرونده:مهاجرت۲۲.jpg|جایگزین=مهاجرت کردهای عراقی به ایران -روزنامه آیندگان|بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
پرونده:مهاجرت۲۳.jpg|جایگزین=دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا|دیدار [[سید ابراهیم رئیسی|رئیسی]] با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
</gallery>
تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایینتر بودن سطح باروری در استانهای توسعهیافتهتر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت میتواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref>
== پانویس ==
=== مهاجرت از شهر به روستا ===
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
* «آمار جدید از مهاجران ایرانی، مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وبسایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
* «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
* «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
* امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
* برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
* «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، فصلنامهٔ جمعیت، شمارهٔ ۹، ۱۳۹۰ش.
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* عیسیزاده، سعید، مهرانفر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
* دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
* کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش.
* ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۶ش.
* محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامهٔ پژوهش اجتماعی، شماره ۱۶، ۱۳۹۱ش.
* مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
* علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش.
* «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۴۹، ۱۳۹۷ش.
* «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلهٔ نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره ۱۸، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش.
* طباطبایی، سيد مهدی، «مهاجرت»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
* «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (۱۳۹۵–۱۳۶۵)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
* «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
* میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
* محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
{{پایان منابع}}
* «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانوادهها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کردهاند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۳۳
مهاجرت
خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکیه؛ عکس از میگل مدینا
مهاجرت؛ جابهجایی جمعیت از یک سرزمین به مکانی دیگر.
جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. مهاجرت، افزونبر عوامل طبیعی، به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز پیوند میخورد. مهاجرت به دو نوع بینالمللی و درونمرزی تقسیم میشود که هرکدام پیامدهای خاصی را برای مبدأ و مقصد بههمراه دارد. در ایران، مهاجرت از مناطق کمترتوسعهیافته به استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و دانشجویان به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست برای ادغام اجتماعی، از چالشهای مدیریت این پدیده در ایران است.
مفهومشناسی
مهاجرت در لغت بهمعنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.[۱] در جامعهشناسی، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.[۲] از نظر پژوهشگران، گردشگری بهعنوان مهاجرت شناخته نمیشود؛ اما جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.[۳] پدیدۀ مهاجرت براساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم شده است:
مهاجرت داخلی: جابهجایی جمعیت درون مرزهای یک کشور که میتواند بهصورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.[۴]
مهاجرت خارجی (بینالمللی): نقلمکان افراد از کشوری به کشور دیگر که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی میشود.[۵]
اهمیت
مهاجرت در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس باروری زنان، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.[۶] جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشتهاند.[۷]
رویکرد علمی
در دیدگاه علمی، مهاجرت پدیدهای چندبعدی است که از نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی و ساختاری میان جوامع سرچشمه میگیرد. عواملی مانند کمبود شغل، کهنگی نظامهای آموزشی، تخصیص نادرست موقعیتها، و همچنین امید به دستیابی به فرصتهای بهتر، افراد را به ترک زادگاه خود ترغیب میکند. شبکههای خویشاوندی و دوستی با کاهش هزینهها و ارائه اطلاعات، این مسیر را هموار میسازند. مهاجرت میتواند به توسعه اقتصادی و کاهش بیکاری در مقصد بینجامد و برای گروههایی مانند زنان، زمینهساز استقلال و ارتقای جایگاه اجتماعی میشود. در نهایت، این پدیده نتیجهٔ تعامل پیچیدهای از عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد است که در کنار ساختار نابرابر نظام جهانی، شکل میگیرد.[۸]
ادغام و سازگاری
بازدید نادر یاراحمدی رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه آموزشی کودکان اتباع آلاحمد، ۳ آبان ۱۴۰۴ش
الگوهای فرایند تعامل مهاجران با جامعهٔ میزبان عبارتاند از:
همانندسازی مهاجران با ویژگیهای فرهنگی جامعهٔ مقصد؛
آمیزش فرهنگی و شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه؛
چندفرهنگی و حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر.[۹]
در چارچوب این الگوهای کلان، هر فرد مهاجر گاهی رویکرد تلفیق را در پیش میگیرد و با وجود ارتباط فعال با جامعه جدید، هویت خود را نیز حفظ میکند؛ گاهی بهصورت کامل در فرهنگ میزبان، جذب میشود؛ گاهی با حفظ هویت، به انزوا میگراید و گاهی تعلق خود به هر دو جامعه، را از دست میدهد و حاشیهنشین میشود. البته سازگاری، فرآیندی خطی نیست و تحتتأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیهٔ خانواده، مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.[۱۰]
پیامدها
مهاجرت بهگفتهٔ جامعهشناسان، پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد که بر اساس آن، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجهٔ آن به نحوهٔ مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.
در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانوادهٔ باقیمانده در مبدأ میشود.
از منظر اقتصادی، کاریابی نیروهای متخصص در مقصد، به معیشت خانوادهها در مبدأ کمک کند.
در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما گاهی به بحران هویت مهاجران میانجامد.
در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت، سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها در جامعه مقصد بکاهند.
در بعد فردی، مهاجرت از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را بههمراه دارد.[۱۱]
تابعیت دوگانه
تابعیت دوگانه یا مضاعف، امروزه بهدلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاستگذاری کشورها تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهای با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی میشود، اما ایران آن را یک تهدید امنیتی میداند. جنجال بر سر دو تابعیتیها در ایران از اواخر ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانیکه جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افراد دارای تابعیت مضاعف قرار گیرد.[۱۲]
مهاجرت در ایران
روستای گیسک کرمان؛ پس از زلزله ۱۳۵۶ خالی از سکنه شد و ساکنان آن مهاجرت کردند.
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا موجب تشدید نارضایتیهای اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت میان ایرانیان شده است. چشمانداز و جاذبهٔ سرزمینی شامل امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصویر مثبت از آینده، نقش مهمی در کاهش مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی است.[۱۳] بااینحال، شاخصهای مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخصهای جهانی، بحرانی تلقی نمیشود؛[۱۴] اما نبود اطلاعات جامع درباره مهاجرت در ایران و خودداری نهادهای ذیربط از انتشار آمار موجود، فضای مبهمی ایجاد کرده و زمینه را برای بزرگنمایی مهاجرت نخبگان ایرانی فراهم ساخته است. برای مثال ادعای رتبهٔ اول ایران در فرار مغزها براساس گزارشی نامعتبر از صندوق بینالمللی پول است. جناحهای سیاسی و برخی رسانهها نیز به بزرگنمایی آمار مهاجرت ایرانیان گرایش دارند تا افکار عمومی را تحریک کنند.[۱۵]
مهاجرت برونمرزی ایرانیان
مهاجرت سعید فضل اولی، قایقرانی کایاک به آلمان
براساس تازهترین گزارشهای رسمی ازجمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴٫۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران، منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازهٔ ۱٫۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. هر سه دسته از این اطلاعات، این واقعیت را نشان میدهند که ایرانیان مهاجر، جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان هستند.[۱۶]
مقاصد اصلی مهاجران ایرانی
ایالات متحده آمریکا: بر پایهٔ معیار محل تولد، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار اصالت ایرانی، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵م کاهشی بوده است.
کانادا:شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
گروهی از ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایراناروپا: بر پایهٔ آمار سازمان ملل متحد، در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارندهٔ اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود ۲۰ برابر شده است.
ترکیه: آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸م دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ بهطوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸م و ۲۰۱۹م به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماههٔ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
سایر مقاصد: در قارهٔ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰م، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.[۱۷]
مهاجرت دانشجویی
طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و در حالحاضر بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی از آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را دربرگرفته است. براساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.[۱۸]
مهاجرت درونمرزی ایرانیان
آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، بهطور عمده از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه شهر به شهر است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.[۱۹]
براساس پژوهشها از سال ۱۳۶۵ش تا ۱۳۹۵ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در داخل کشور مهاجرت کردهاند. شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده است. استانهای تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهای کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی مواجه بودهاند.[۲۰]
مهاجرت در گروه سنی ۱۵–۳۴ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن، کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، اما روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت زنانهشدن مهاجرت در ادبیات تخصصی یاد میشود.[۲۱]
مهاجرتهای داخلی در ایران، در مناطق مبدأ موجب کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند سالمندی جمعیت، افزایش مضیقه ازدواج برای دختران، خالیشدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست میشود. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ بهویژه پایتخت و عدمتناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. تهدید امنیتی ناشی از کاهش جمعیت در مناطق مرزی، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.[۲۲]
مهاجرت از شهر به روستا
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، تا ۱۳۹۸ش روند ملایم افزایشی داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ با کاهش چشمگیر روبرو شد. در این وضعیت، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالیکه زنان بیشتر بهدلیل پیروی از خانوار مهاجرت میکنند.[۲۳]
مهاجرت به ایران
موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش
براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزیلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.[۲۴]
سیاست مهاجرتی ایران
از نظر کارشناسان، ایران در حالحاضر سیاست مهاجرتی بهروز و کارآمد ندارد. یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریانهای مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند سازمان ملی مهاجرت برای مدیریت جریانهای ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاههای متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریانهای مهاجرتی در کشور وجود ندارد.[۲۵]
قانون مهاجرت ایران در سال ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده، به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم شده است. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجیان، پیشبینی شده و هیئت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. باوجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان بهعنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزهٔ مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.[۲۶]
آمار مهاجران در ایران
مهاجرت کردهای عراق به ایران در دوره حکومت حزب بعث در دهه ۶۰
براساس آمار مرکز آمار ایران، بیشترین جمعیت اتباع خارجی ساکن در ایران بهترتیب متعلق به کشورهای افغانستان، عراق و پاکستان است و استان تهران بیشترین میزان مهاجرپذیری را دارد.[۲۷] به گزارش مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است،[۲۸] هرچند براساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش رقم رسمی اتباع افغانستانی یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر اعلام شده است. ایران در ۱۳۹۶ش چهارمین میزبان پناهندگان در جهان بود و در دهههای شصت و هفتاد پس از پاکستان، رتبهٔ دوم پناهندهپذیری را در جهان داشت. براساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در ایران، بین سالهای ۲۰۰۲م تا ۲۰۱۳م و پس از سقوط طالبان در افغانستان و صدام در عراق، بیش از ۹۰۷ هزار پناهنده افغانستانی و عراقی تحت برنامه بازگشت داوطلبانه به کشورهای خود بازگشتند. اکنون نزدیک به چهار دهه از حضور نخستین گروه مهاجران افغانستانی در ایران میگذرد.[۲۹]
مهاجرت در هنر و ادبیات
پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست با موضوع مهاجرت
مهاجرت بهعنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.[۳۰]
در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیهای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».[۳۱] مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.[۳۲] به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. جریان داستاننویسی سیاسی که در دههٔ شصت و تا اواسط دههٔ هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایهٔ فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل انقلاب و زندان و جنگ پرداخت. از اواسط دههٔ هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجههٔ مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. زنان مهاجر نیز با نگاهی زنانه به روایت زندگی در مهاجرت پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل جنسیت، نابرابری، استقلال زنان و عشق، گرایش داشته است.[۳۳]
در سینمای ایران، آثاری مانند «جدایی نادر از سیمین»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداختهاند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحرانهای فرهنگی همراه است.[۳۴] در سینمای خارجی نیز فیلمهایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران پرداختهاند.[۳۵]
نگارخانه
مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
کمپ مهاجران در مرز ترکیه
مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، مهاجرتنامه ویژه نوروز ۱۴۰۱ش، ۱۴۰۱ش.
دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۶ش.
راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامهٔ پژوهش اجتماعی، شماره ۱۶، ۱۳۹۱ش.
علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
«قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۴۹، ۱۳۹۷ش.
کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلهٔ نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره ۱۸، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش.
محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (۱۳۹۵–۱۳۶۵)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
«معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
«مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
کمپ مهاجران در مرز ترکیه
مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
