(۶۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
<big>'''مهاجرت؛'''</big> ترک خانه و دیار و اقامت در محلی دیگر به منظور کسب شرایط مطلوب.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر = مهاجرت۳.jpg
| زیرنویس تصویر = خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکیه؛ عکس از میگل مدینا
| image_alt =خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکی
| فایل پادکست =
| حجم فایلپادکست =
| تاریخ پادکست =
| زیرنویس عنوان =
مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در اسلام، هجرت بهویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم میشود. مهاجرت به خارج از کشور، بهخصوص در خانوادههای ایرانی، میتواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
== '''مفهومشناسی''' ==
| نخستین کاربرد =
مهاجرت، به معنای کوچ کردن از دیار خود ترک دوستان و خویشاندان و اقامت در محلی است که بومی آن محل محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسانها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعهشناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳ درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاهشان زندگی میکنند.<ref>عیسیزاده، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، 1393ش، ص53.</ref> مهاجرت که معمولاً با هدف دستیابی به شرایطی مطلوبتر برای آینده رخ میدهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
{{درشت|'''مهاجرت؛'''}} جابهجایی جمعیت از یک سرزمین به مکانی دیگر.
=== '''انواع مهاجرت''' ===
جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار [[فرزندآوری]] و [[نرخ مرگومیر|مرگومیر]]، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. مهاجرت، افزونبر عوامل طبیعی، به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز پیوند میخورد. مهاجرت به دو نوع بینالمللی و درونمرزی تقسیم میشود که هرکدام پیامدهای خاصی را برای مبدأ و مقصد بههمراه دارد. در [[ایران]]، مهاجرت از مناطق کمترتوسعهیافته به استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و [[دانشجو|دانشجویان]] به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست برای [[ادغام اجتماعی]]، از چالشهای مدیریت این پدیده در ایران است.
مهاجرت از نظر ماهیت اراده، به دو دسته خودخواسته و اجباری تقسیم میشود. همچنین مهاجرت از حیث مکان به دو دسته خارجی و داخلی تقسیم میشود.
=== '''علل مهاجرت''' ===
== مفهومشناسی ==
علت مهاجرت برای افراد با ویژگیهای مختلف متفاوت است. جنگ، ناامنی، بیماری، قحطی، نبودن امنیت، نداشتن مکان مناسب برای زندگی و تلاش برای حفظ دین و ایمان، از مهمترین عللی است که در طول تاریخ، افراد را به سوی مهاجرت سوق داده است. در علتیابی مهاجرت از روستا به شهر نیز موارد زیر مورد توجه قرار گرفته است: شرایط نامناسب آموزشی، سطح بالای بیکاری، نامناسب جلوهدادن مشاغل سنتی؛ میل به افزایش تعاملات فرهنگی، مناقشات سیاسی و ناهمگونی نرخ افزایش طبیعی جمعیت.
مهاجرت در لغت بهمعنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و [[خویشاوندی|خویشاوندان]] و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/مهاجرت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> در [[جامعهشناسی]]، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص284.</ref> از نظر پژوهشگران، [[گردشگری]] بهعنوان مهاجرت شناخته نمیشود؛ اما جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/519458/fa ذوالفقاری، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، 1396ش، ص128.]</ref> پدیدۀ مهاجرت براساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم شده است:
=== '''پیامدهای مهاجرت''' ===
* '''مهاجرت داخلی:''' جابهجایی جمعیت درون مرزهای یک کشور که میتواند بهصورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.<ref>تقوی، مبانی جمعیتشناسی، 1378ش، ص118.</ref>
از نظر جامعهشناسان هر مقولهٔ اجتماعی که در یک جامعه رخ میدهد دارای پیامدهای مثبت و منفی است و مهاجرت نیز تأثیراتی در فرهنگ و اجتماع دارد. پیامدهای مهاجرت، بسته به متغیرهایی همچون تحصیلات، شغل، میزان درآمد، سن، مدت اقامت و فاصله محل سکونت نسبت به مقصد، کاملاً متفاوت است.
* '''مهاجرت خارجی (بینالمللی):''' نقلمکان افراد از کشوری به کشور دیگر که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص300.</ref>
تغییر وضعیت اخلاقی و بینش، تغییرات ظاهری، پذیرفته نشدن در جامعه جدید، تبعیضها در مناطق پذیرنده، ناهنجاریهای اجتماعی، افت تحصیلی؛ از بین رفتن هویت فرهنگی و بومی، مشکلات اقتصادی، حاشیه نشینی، افزایش مشکلات و بیماریهای روانی، اثرگذاری در باورها و عقاید دینی، فشارهای عاطفی، غربت و دوری از خانواده و دیار، از مهمترین پیامدهای مهاجرت برای مهاجران است.
== اهمیت ==
مهاجرت در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس [[باروری زنان]]، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.]</ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref>
مهاجرت، همچنین پیامدهایی را برای سرزمین مبدأ دارد؛ از جمله: ارتقاء روابط فرهنگی؛ از دست رفتن نیروهای جوان؛ ایجاد تغییر در ساختار جمعیت؛ کمشدن میزان ازدواج؛ بالارفتن دستمزد کارهای کشاورزی بهعلت کمشدن نیروی فعال در روستاها. متقابلاً پیامدهای احتمالی در سرزمین مقصد بروز میکند؛ مانند: تأمین نیروی کار بدون صرف هزینه تربیت نیروی انسانی؛ استفاده از مهاجران برای کارهای سخت؛ افزایش جمعیت؛ کاهش دستمزد کارگران به علت رقابت؛ اشاعه بیماریهای مهاجران.
== رویکرد علمی ==
در دیدگاه علمی، مهاجرت پدیدهای چندبعدی است که از نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی و ساختاری میان جوامع سرچشمه میگیرد. عواملی مانند کمبود شغل، کهنگی نظامهای آموزشی، تخصیص نادرست موقعیتها، و همچنین امید به دستیابی به فرصتهای بهتر، افراد را به ترک زادگاه خود ترغیب میکند. شبکههای خویشاوندی و دوستی با کاهش هزینهها و ارائه اطلاعات، این مسیر را هموار میسازند. مهاجرت میتواند به توسعه اقتصادی و کاهش بیکاری در مقصد بینجامد و برای گروههایی مانند [[زنان]]، زمینهساز استقلال و ارتقای جایگاه اجتماعی میشود. در نهایت، این پدیده نتیجهٔ تعامل پیچیدهای از عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد است که در کنار ساختار نابرابر نظام جهانی، شکل میگیرد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص59-94.]</ref>
== '''مهاجرت در آموزههای اسلامی''' ==
== ادغام و سازگاری ==
مهاجرت معکوس طناز بحری از هلند به ایران
[[پرونده:مهاجرت۴.jpg|جایگزین=بازدید رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه اتباع آلاحمد|بندانگشتی|بازدید نادر یاراحمدی رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه آموزشی کودکان اتباع آلاحمد، ۳ آبان ۱۴۰۴ش]]
الگوهای فرایند تعامل مهاجران با جامعهٔ میزبان عبارتاند از:
* همانندسازی مهاجران با ویژگیهای فرهنگی جامعهٔ مقصد؛
* آمیزش فرهنگی و شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه؛
* چندفرهنگی و حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref>
هجرت از مسائل اجتماعی است که در تشکیل حکومت اسلامی در صدر اسلام نقش اساسی داشته است. هجرت با انگیزه دینی، در اسلام بهعنوان یک تکلیف دانسته شده و طبق آیه ۹۷ سورهٔ نساء هیچ عذری در آن پذیرفته نیست. افراد برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم از خانه و زندگی کوچ میکنند؛ زیرا در آموزههای اسلامی توجه زیادی به رشد انسان شده و هجرت یکی از راههای پرورش انسان و پرورش نفس است. مفسران قرآن با تکیه بر آیه ۱۰۰ سوره نساء، هجرت دینی را یک حکم نسخ ناشدنی معرفی کردهاند.
در چارچوب این الگوهای کلان، هر فرد مهاجر گاهی رویکرد تلفیق را در پیش میگیرد و با وجود ارتباط فعال با جامعه جدید، [[هویت]] خود را نیز حفظ میکند؛ گاهی بهصورت کامل در [[فرهنگ]] میزبان، جذب میشود؛ گاهی با حفظ هویت، به انزوا میگراید و گاهی تعلق خود به هر دو جامعه، را از دست میدهد و حاشیهنشین میشود. البته سازگاری، فرآیندی خطی نیست و تحتتأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیهٔ خانواده، مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref>
=== '''انواع هجرت در آموزههای اسلامی''' ===
== پیامدها ==
مهاجرت علمای تهران به ری، معروف به «مهاجرت صغری» (1323ق)
مهاجرت بهگفتهٔ جامعهشناسان، پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد که بر اساس آن، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجهٔ آن به نحوهٔ مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.
* در سطح [[خانواده]]، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش [[خانواده|خانوادهٔ]] باقیمانده در مبدأ میشود.
* از منظر اقتصادی، کاریابی نیروهای متخصص در مقصد، به معیشت خانوادهها در مبدأ کمک کند.
* در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما گاهی به [[بحران هویت]] مهاجران میانجامد.
* در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت، سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها در جامعه مقصد بکاهند.
* در بعد فردی، مهاجرت از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را بههمراه دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref>
هجرت در آموزههای اسلامی به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی، اشاره دارد. هجرت از گناهان همان هجرت از رذائل و زشتیها است و از عوامل هجرتهای مکانی است. در هجرت مکانی نیز به انگیزه کسب علم، حفظ دین و دور شدن از ظلم اشاره شده است.
=== تابعیت دوگانه ===
[[تابعیت دوگانه]] یا مضاعف، امروزه بهدلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاستگذاری کشورها تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهای با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی میشود، اما ایران آن را یک تهدید امنیتی میداند. جنجال بر سر دو تابعیتیها در ایران از اواخر ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانیکه جمعی از نمایندگان [[مجلس شورای اسلامی]] پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افراد دارای تابعیت مضاعف قرار گیرد.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص59.]</ref>
== '''تأثیر مهاجرت در خانوادههای ایرانی''' ==
== مهاجرت در ایران ==
امروزه ایرانیان با انگیزههای متعددی، مهاجرت میکنند؛ از جمله کسب درآمد بالا، رفاه بیشتر و بهرهمندی از محیطی کمتنش. تبلیغات گستردهٔ رسانههای خارجی نیز در ترغیب ایرانیان به مهاجرت، مؤثر بوده است. معمولاً ترکییی از چند عامل در تصمیمگیری افراد و خانوادههای ایرانی برای مهاجرت، دخالت داشته است؛ طبق تحقیقات انجام شده در پی مهاجرتها، خانوادههای ایرانی به شدت در معرض فروپاشی قرار میگیرند و حتی میزان طلاق در بین ایرانیان ساکن آمریکا و اروپا، چندین برابر ایران است.
[[پرونده:مهاجرت۵.jpg|جایگزین=روستای گیسک کرمان|بندانگشتی|روستای گیسک کرمان؛ پس از زلزله ۱۳۵۶ خالی از سکنه شد و ساکنان آن مهاجرت کردند.]]
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند [[فقر]]، [[تورم]]، [[بیکاری]]، [[خشکسالی]] و [[آلودگی هوا]] موجب تشدید نارضایتیهای اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت میان ایرانیان شده است. چشمانداز و جاذبهٔ سرزمینی شامل امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصویر مثبت از آینده، نقش مهمی در کاهش مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref> بااینحال، شاخصهای مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخصهای جهانی، بحرانی تلقی نمیشود؛<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref> اما نبود اطلاعات جامع درباره مهاجرت در ایران و خودداری نهادهای ذیربط از انتشار آمار موجود، فضای مبهمی ایجاد کرده و زمینه را برای بزرگنمایی مهاجرت نخبگان ایرانی فراهم ساخته است. برای مثال ادعای رتبهٔ اول ایران در [[فرار مغزها]] براساس گزارشی نامعتبر از [[صندوق بینالمللی پول]] است. جناحهای سیاسی و برخی رسانهها نیز به بزرگنمایی آمار مهاجرت ایرانیان گرایش دارند تا افکار عمومی را تحریک کنند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref>
تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، رویآوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانوادههای ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.
براساس تازهترین گزارشهای رسمی ازجمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴٫۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران، منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازهٔ ۱٫۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. هر سه دسته از این اطلاعات، این واقعیت را نشان میدهند که ایرانیان مهاجر، جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان هستند.<ref>[https://tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/25/3448830/رؤیا-در-بلیت-یک-طرفه-بازخوانی-واقعیت-مهاجرت-دانشگاهی-ایران امیدی، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
==پانویس==
=== مقاصد اصلی مهاجران ایرانی ===
# '''ایالات متحده آمریکا''': بر پایهٔ معیار محل تولد، جمعیت ایرانیان ساکن [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]] در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار اصالت ایرانی، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵م کاهشی بوده است.
# '''کانادا''':شمار مهاجران ایرانی در [[کانادا]] از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
# [[پرونده:مهاجرت۷.jpg|جایگزین=ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایران|بندانگشتی|گروهی از ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایران]]'''اروپا''': بر پایهٔ آمار [[سازمان ملل متحد]]، در [[آلمان]] بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارندهٔ اقامت بلندمدت در [[اروپا]] از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود ۲۰ برابر شده است.
# '''ترکیه''': آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به [[ترکیه]] در سال ۲۰۱۸م دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ بهطوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸م و ۲۰۱۹م به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماههٔ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
# '''سایر مقاصد''': در قارهٔ [[آسیا]]، کشورهای [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]]، [[قطر]] و [[عراق]] بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. [[استرالیا]] نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰م، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
=== مهاجرت دانشجویی ===
طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و در حالحاضر بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی از آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را دربرگرفته است. براساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
== مهاجرت درونمرزی ایرانیان ==
[[پرونده:مهاجرت۹.jpg|جایگزین=آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران|بندانگشتی|آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران]]
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، بهطور عمده از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه شهر به شهر است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
براساس پژوهشها از سال ۱۳۶۵ش تا ۱۳۹۵ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در داخل کشور مهاجرت کردهاند. شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده است. استانهای [[استان تهران|تهران]]، [[استان البرز|البرز]]، [[استان اصفهان|اصفهان]] و [[استان یزد|یزد]] بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[خوزستان]] و [[استان ایلام|ایلام]] با تراز مهاجرتی منفی مواجه بودهاند.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
مهاجرت در گروه سنی ۱۵–۳۴ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن، کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، اما روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت زنانهشدن مهاجرت در ادبیات تخصصی یاد میشود.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
مهاجرتهای داخلی در ایران، در مناطق مبدأ موجب کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند [[پیری جمعیت ایران|سالمندی جمعیت]]، افزایش مضیقه [[ازدواج]] برای [[دختران]]، خالیشدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست میشود. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ بهویژه پایتخت و عدمتناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. تهدید امنیتی ناشی از کاهش جمعیت در مناطق مرزی، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref>
=== مهاجرت از شهر به روستا ===
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، تا ۱۳۹۸ش روند ملایم افزایشی داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ با کاهش چشمگیر روبرو شد. در این وضعیت، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالیکه زنان بیشتر بهدلیل پیروی از خانوار مهاجرت میکنند.<ref>[https://civilica.com/doc/1957587/ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.]</ref>
== مهاجرت به ایران ==
[[پرونده:مهاجرت۱۰.jpg|جایگزین=موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه|بندانگشتی|موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش]]
براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزیلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref>
=== سیاست مهاجرتی ایران ===
از نظر کارشناسان، ایران در حالحاضر سیاست مهاجرتی بهروز و کارآمد ندارد. یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریانهای مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند [[سازمان ملی مهاجرت]] برای مدیریت جریانهای ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاههای متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریانهای مهاجرتی در کشور وجود ندارد.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص111.]</ref>
قانون مهاجرت ایران در سال ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده، به تصویب [[مجلس شورای ملی]] رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم شده است. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجیان، پیشبینی شده و هیئت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. باوجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان بهعنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزهٔ مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92268 «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
=== آمار مهاجران در ایران ===
[[پرونده:مهاجرت۱۱.jpg|جایگزین=مهاجرت کردهای عراق به ایران|بندانگشتی|مهاجرت کردهای عراق به ایران در دوره حکومت حزب بعث در دهه ۶۰]]
براساس آمار [[مرکز آمار ایران]]، بیشترین جمعیت اتباع خارجی ساکن در ایران بهترتیب متعلق به کشورهای [[افغانستان]]، [[عراق]] و [[پاکستان]] است و [[استان تهران]] بیشترین میزان مهاجرپذیری را دارد.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/78347/مهاجران-خارجي-به-كدام-شهرهاي-ايران-ميروند «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین.]</ref> به گزارش مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است،<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین.]</ref> هرچند براساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش رقم رسمی اتباع افغانستانی یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر اعلام شده است. ایران در ۱۳۹۶ش چهارمین میزبان پناهندگان در جهان بود و در دهههای شصت و هفتاد پس از پاکستان، رتبهٔ دوم پناهندهپذیری را در جهان داشت. براساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در ایران، بین سالهای ۲۰۰۲م تا ۲۰۱۳م و پس از سقوط [[طالبان]] در افغانستان و [[صدام حسین|صدام]] در عراق، بیش از ۹۰۷ هزار پناهنده افغانستانی و عراقی تحت برنامه بازگشت داوطلبانه به کشورهای خود بازگشتند. اکنون نزدیک به چهار دهه از حضور نخستین گروه مهاجران افغانستانی در ایران میگذرد.<ref>[https://www.pana.ir/بخش-رسانه-های-دیگر-56/832047-مروری-بر-چهار-دهه-حضور-پناهندگ مختارزاده، «مروری بر چهار دهه حضور پناهندگان در ایران»، خبرگزاری پانا.]</ref>
== مهاجرت در هنر و ادبیات ==
[[پرونده:مهاجرت۱۲.jpg|جایگزین=پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست|بندانگشتی|پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست با موضوع مهاجرت]]
مهاجرت بهعنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref>
در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیهای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/کتاب-درباره-مهاجرت/ «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref> به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. جریان داستاننویسی سیاسی که در دههٔ شصت و تا اواسط دههٔ هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایهٔ فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] و زندان و [[جنگ ایران و عراق|جنگ]] پرداخت. از اواسط دههٔ هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجههٔ مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. زنان مهاجر نیز با نگاهی زنانه به روایت زندگی در مهاجرت پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل [[جنسیت]]، نابرابری، استقلال زنان و عشق، گرایش داشته است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1558776158-9459-49-5.pdf قربانپور آرانی و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، 1397ش، ص117-118.]</ref>
در [[سینمای ایران]]، آثاری مانند «[[جدایی نادر از سیمین]]»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداختهاند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحرانهای فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> در سینمای خارجی نیز فیلمهایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران پرداختهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref>
== نگارخانه ==
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:مهاجرت۸.png|جایگزین=مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره|بندانگشتی|مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
پرونده:مهاجرت۱۳.jpg|جایگزین=بازداشتگاه آمریکا برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده|بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
پرونده:مهاجرت۱۴.jpg|جایگزین=گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو|گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
پرونده:مهاجرت۱۵.jpg|مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
پرونده:مهاجرت۱۶.jpg|کمپ مهاجران در مرز ترکیه
پرونده:مهاجرت۱۷.jpg|جایگزین=مردم در برکاسوو، منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی|مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
پرونده:مهاجرت۱۸.jpg|جایگزین=تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب|ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
پرونده:مهاجرت۱۹.jpg|جایگزین=دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی|دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
پرونده:مهاجرت۲۰.jpg|آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
پرونده:مهاجرت۲۱.jpg|جایگزین=گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو|کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
پرونده:مهاجرت۲۲.jpg|جایگزین=مهاجرت کردهای عراقی به ایران -روزنامه آیندگان|بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
پرونده:مهاجرت۲۳.jpg|جایگزین=دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا|دیدار [[سید ابراهیم رئیسی|رئیسی]] با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
</gallery>
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
* «آمار جدید از مهاجران ایرانی، مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وبسایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
* «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
* شلیله، محمد، «تصمیمگیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
* «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
* عیسیزاده، سعید، مهرانفر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
* برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، فصلنامهٔ جمعیت، شمارهٔ ۹، ۱۳۹۰ش.
* محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۶ش.
* میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامهٔ پژوهش اجتماعی، شماره ۱۶، ۱۳۹۱ش.
* «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانوادهها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
* قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۴۹، ۱۳۹۷ش.
* کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلهٔ نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره ۱۸، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش.
* محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (۱۳۹۵–۱۳۶۵)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
* «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
{{پایان منابع}}
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۳۳
مهاجرت
خانوادههای آواره سوری در اردوگاه مهاجران «میبر السلام» در مرز ترکیه؛ عکس از میگل مدینا
مهاجرت؛ جابهجایی جمعیت از یک سرزمین به مکانی دیگر.
جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. مهاجرت، افزونبر عوامل طبیعی، به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی نیز پیوند میخورد. مهاجرت به دو نوع بینالمللی و درونمرزی تقسیم میشود که هرکدام پیامدهای خاصی را برای مبدأ و مقصد بههمراه دارد. در ایران، مهاجرت از مناطق کمترتوسعهیافته به استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و دانشجویان به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست برای ادغام اجتماعی، از چالشهای مدیریت این پدیده در ایران است.
مفهومشناسی
مهاجرت در لغت بهمعنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.[۱] در جامعهشناسی، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.[۲] از نظر پژوهشگران، گردشگری بهعنوان مهاجرت شناخته نمیشود؛ اما جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.[۳] پدیدۀ مهاجرت براساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم شده است:
مهاجرت داخلی: جابهجایی جمعیت درون مرزهای یک کشور که میتواند بهصورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.[۴]
مهاجرت خارجی (بینالمللی): نقلمکان افراد از کشوری به کشور دیگر که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی میشود.[۵]
اهمیت
مهاجرت در کنار فرزندآوری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس باروری زنان، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.[۶] جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشتهاند.[۷]
رویکرد علمی
در دیدگاه علمی، مهاجرت پدیدهای چندبعدی است که از نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی و ساختاری میان جوامع سرچشمه میگیرد. عواملی مانند کمبود شغل، کهنگی نظامهای آموزشی، تخصیص نادرست موقعیتها، و همچنین امید به دستیابی به فرصتهای بهتر، افراد را به ترک زادگاه خود ترغیب میکند. شبکههای خویشاوندی و دوستی با کاهش هزینهها و ارائه اطلاعات، این مسیر را هموار میسازند. مهاجرت میتواند به توسعه اقتصادی و کاهش بیکاری در مقصد بینجامد و برای گروههایی مانند زنان، زمینهساز استقلال و ارتقای جایگاه اجتماعی میشود. در نهایت، این پدیده نتیجهٔ تعامل پیچیدهای از عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد است که در کنار ساختار نابرابر نظام جهانی، شکل میگیرد.[۸]
ادغام و سازگاری
بازدید نادر یاراحمدی رئیس مرکز امور اتباع وزارت کشور از مدرسه آموزشی کودکان اتباع آلاحمد، ۳ آبان ۱۴۰۴ش
الگوهای فرایند تعامل مهاجران با جامعهٔ میزبان عبارتاند از:
همانندسازی مهاجران با ویژگیهای فرهنگی جامعهٔ مقصد؛
آمیزش فرهنگی و شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه؛
چندفرهنگی و حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر.[۹]
در چارچوب این الگوهای کلان، هر فرد مهاجر گاهی رویکرد تلفیق را در پیش میگیرد و با وجود ارتباط فعال با جامعه جدید، هویت خود را نیز حفظ میکند؛ گاهی بهصورت کامل در فرهنگ میزبان، جذب میشود؛ گاهی با حفظ هویت، به انزوا میگراید و گاهی تعلق خود به هر دو جامعه، را از دست میدهد و حاشیهنشین میشود. البته سازگاری، فرآیندی خطی نیست و تحتتأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیهٔ خانواده، مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.[۱۰]
پیامدها
مهاجرت بهگفتهٔ جامعهشناسان، پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد که بر اساس آن، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجهٔ آن به نحوهٔ مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.
در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانوادهٔ باقیمانده در مبدأ میشود.
از منظر اقتصادی، کاریابی نیروهای متخصص در مقصد، به معیشت خانوادهها در مبدأ کمک کند.
در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما گاهی به بحران هویت مهاجران میانجامد.
در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت، سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها در جامعه مقصد بکاهند.
در بعد فردی، مهاجرت از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را بههمراه دارد.[۱۱]
تابعیت دوگانه
تابعیت دوگانه یا مضاعف، امروزه بهدلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاستگذاری کشورها تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهای با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی میشود، اما ایران آن را یک تهدید امنیتی میداند. جنجال بر سر دو تابعیتیها در ایران از اواخر ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانیکه جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افراد دارای تابعیت مضاعف قرار گیرد.[۱۲]
مهاجرت در ایران
روستای گیسک کرمان؛ پس از زلزله ۱۳۵۶ خالی از سکنه شد و ساکنان آن مهاجرت کردند.
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا موجب تشدید نارضایتیهای اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت میان ایرانیان شده است. چشمانداز و جاذبهٔ سرزمینی شامل امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصویر مثبت از آینده، نقش مهمی در کاهش مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی است.[۱۳] بااینحال، شاخصهای مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخصهای جهانی، بحرانی تلقی نمیشود؛[۱۴] اما نبود اطلاعات جامع درباره مهاجرت در ایران و خودداری نهادهای ذیربط از انتشار آمار موجود، فضای مبهمی ایجاد کرده و زمینه را برای بزرگنمایی مهاجرت نخبگان ایرانی فراهم ساخته است. برای مثال ادعای رتبهٔ اول ایران در فرار مغزها براساس گزارشی نامعتبر از صندوق بینالمللی پول است. جناحهای سیاسی و برخی رسانهها نیز به بزرگنمایی آمار مهاجرت ایرانیان گرایش دارند تا افکار عمومی را تحریک کنند.[۱۵]
مهاجرت برونمرزی ایرانیان
مهاجرت سعید فضل اولی، قایقرانی کایاک به آلمان
براساس تازهترین گزارشهای رسمی ازجمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴٫۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران، منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازهٔ ۱٫۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. هر سه دسته از این اطلاعات، این واقعیت را نشان میدهند که ایرانیان مهاجر، جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان هستند.[۱۶]
مقاصد اصلی مهاجران ایرانی
ایالات متحده آمریکا: بر پایهٔ معیار محل تولد، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار اصالت ایرانی، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵م کاهشی بوده است.
کانادا:شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
گروهی از ایرانیان مقیم فرانکفورت با پرچم ایراناروپا: بر پایهٔ آمار سازمان ملل متحد، در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارندهٔ اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود ۲۰ برابر شده است.
ترکیه: آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸م دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ بهطوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸م و ۲۰۱۹م به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماههٔ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
سایر مقاصد: در قارهٔ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰م، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.[۱۷]
مهاجرت دانشجویی
طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و در حالحاضر بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی از آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را دربرگرفته است. براساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.[۱۸]
مهاجرت درونمرزی ایرانیان
آوارگی مردم اهواز در آغاز حمله عراق به ایران
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، بهطور عمده از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه شهر به شهر است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.[۱۹]
براساس پژوهشها از سال ۱۳۶۵ش تا ۱۳۹۵ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در داخل کشور مهاجرت کردهاند. شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده است. استانهای تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهای کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی مواجه بودهاند.[۲۰]
مهاجرت در گروه سنی ۱۵–۳۴ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن، کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، اما روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت زنانهشدن مهاجرت در ادبیات تخصصی یاد میشود.[۲۱]
مهاجرتهای داخلی در ایران، در مناطق مبدأ موجب کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند سالمندی جمعیت، افزایش مضیقه ازدواج برای دختران، خالیشدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست میشود. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ بهویژه پایتخت و عدمتناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. تهدید امنیتی ناشی از کاهش جمعیت در مناطق مرزی، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.[۲۲]
مهاجرت از شهر به روستا
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، تا ۱۳۹۸ش روند ملایم افزایشی داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ با کاهش چشمگیر روبرو شد. در این وضعیت، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالیکه زنان بیشتر بهدلیل پیروی از خانوار مهاجرت میکنند.[۲۳]
مهاجرت به ایران
موکب مهاجران افغانستانی در تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش
براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزیلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.[۲۴]
سیاست مهاجرتی ایران
از نظر کارشناسان، ایران در حالحاضر سیاست مهاجرتی بهروز و کارآمد ندارد. یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریانهای مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند سازمان ملی مهاجرت برای مدیریت جریانهای ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاههای متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریانهای مهاجرتی در کشور وجود ندارد.[۲۵]
قانون مهاجرت ایران در سال ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده، به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم شده است. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجیان، پیشبینی شده و هیئت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. باوجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان بهعنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزهٔ مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.[۲۶]
آمار مهاجران در ایران
مهاجرت کردهای عراق به ایران در دوره حکومت حزب بعث در دهه ۶۰
براساس آمار مرکز آمار ایران، بیشترین جمعیت اتباع خارجی ساکن در ایران بهترتیب متعلق به کشورهای افغانستان، عراق و پاکستان است و استان تهران بیشترین میزان مهاجرپذیری را دارد.[۲۷] به گزارش مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است،[۲۸] هرچند براساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش رقم رسمی اتباع افغانستانی یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر اعلام شده است. ایران در ۱۳۹۶ش چهارمین میزبان پناهندگان در جهان بود و در دهههای شصت و هفتاد پس از پاکستان، رتبهٔ دوم پناهندهپذیری را در جهان داشت. براساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در ایران، بین سالهای ۲۰۰۲م تا ۲۰۱۳م و پس از سقوط طالبان در افغانستان و صدام در عراق، بیش از ۹۰۷ هزار پناهنده افغانستانی و عراقی تحت برنامه بازگشت داوطلبانه به کشورهای خود بازگشتند. اکنون نزدیک به چهار دهه از حضور نخستین گروه مهاجران افغانستانی در ایران میگذرد.[۲۹]
مهاجرت در هنر و ادبیات
پوستر فیلم سینمایی ارتفاع پست با موضوع مهاجرت
مهاجرت بهعنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.[۳۰]
در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیهای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».[۳۱] مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.[۳۲] به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. جریان داستاننویسی سیاسی که در دههٔ شصت و تا اواسط دههٔ هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایهٔ فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل انقلاب و زندان و جنگ پرداخت. از اواسط دههٔ هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجههٔ مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. زنان مهاجر نیز با نگاهی زنانه به روایت زندگی در مهاجرت پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل جنسیت، نابرابری، استقلال زنان و عشق، گرایش داشته است.[۳۳]
در سینمای ایران، آثاری مانند «جدایی نادر از سیمین»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداختهاند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحرانهای فرهنگی همراه است.[۳۴] در سینمای خارجی نیز فیلمهایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران پرداختهاند.[۳۵]
نگارخانه
مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
کمپ مهاجران در مرز ترکیه
مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، مهاجرتنامه ویژه نوروز ۱۴۰۱ش، ۱۴۰۱ش.
دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۶ش.
راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامهٔ پژوهش اجتماعی، شماره ۱۶، ۱۳۹۱ش.
علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
«قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۴۹، ۱۳۹۷ش.
کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلهٔ نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره ۱۸، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش.
محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (۱۳۹۵–۱۳۶۵)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش.
«معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
«مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۶ش.
مریم میرزاخانی و رویا بهشتی زواره از مدالآوران المپیاد ریاضی که از ایران مهاجرت کردند.
بازداشتگاه آمریکایی برای پناهندگان در مرز مکزیک و ایالات متحده؛ عکس از خوزه لوئیس گونزالس، رویترز
گریه کودک در مزرعه مرزی برکاسوو؛ مهاجران در انتظار ورود به کرواسی (15 اکتبر ۲۰۱۵)
مهاجران افغانستانی در منطقه مرزی تورخم در مرز پاکستان
کمپ مهاجران در مرز ترکیه
مردم در برکاسوو، صربستان، در چادری جمع شدهاند و منتظر عبور از مرز صربستان با کرواسی هستند. ۲۴ اکتبر ۲۰۱۵
ایرانی مقیم پاریس در تجمع ایرانیان در محکومیت حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب
دیدار ایرانیان مقیم آمریکا با روحانی، شهریور ۱۳۹۶ش
آوارگان اهوازی بعد از حمله عراق به ایران
کودکی در حالی که مهاجران در گذرگاه مرزی صربستان-کرواسی در نزدیکی روستای برکاسوو، صربستان، در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۵ منتظرند، خوابیده است.
بازتاب مهاجرت کردهای عراقی به ایران در دهه ۶۰ در روزنامه آیندگان
دیدار رئیسی با جمعی از ایرانیان مقیم آمریکا، مهر ۱۴۰۱ش
