نشانه‌های ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>نشانه‌های ظهور امام مهدی؛</big>''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان.

== '''مفهوم‌شناسی''' ==

نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور  مهدی آخرین امام شیعیان رخ می‌دهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref>

نشانه‌های ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد تقسیم شده است،<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.</ref>  ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref>

# '''نشانه‌های حتمی:''' مهم‌ترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور می‌دهند عبارتند از:<ref>سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> قیام یمانی،<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.</ref> خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref>

# '''نشانه‌های غیر حتمی:''' فهرست از این نشانه که تحقق ظهور منوط به آنها نیستند عبارتند از:<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref> اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان،  پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق و سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.</ref>

== '''نمادگرائی در نشانه‌های ظهور''' ==

* نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref> هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.</ref> و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref>

* سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>

== نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی ==

مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720692/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.]</ref> از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی درباره فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref>

'''کارکردهای مثبت:''' پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>

'''کارکردهای منفی:''' پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>

در تاریخ تشیع، شرایط دشوار اجتماعی و امید به گشایش، همواره موجب شده تا برخی باورمندان و محدثان، رخدادهای زمانه خود را بر نشانه‌های ظهور تطبیق دهند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/450 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، 1393ش، ج7، ص 450.]</ref> مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی تطبیق‌های ناصحیح عبارتند از:  

 

* دوره صفویه: علامه مجلسی در بحارالانوار، برخی احادیث را بر حمله مغول‌ها، سقوط عباسیان و برآمدن دولت صفوی تطبیق داد.

* دوره مشروطه: برخی واعظان، نشانه‌های ظهور را به اختراعات نوین مانند تلگراف و ارتباطات تصویری، جنگ‌های جهانی و انتقال مرکزیت علمی از نجف به قم تفسیر کردند.

* دوره معاصر: احتمال انطباق نفس زکیه بر قتل سید محمدباقر صدر و تطبیق احادیث قیام زمینه‌سازان از مشرق بر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش ایران از سوی برخی عالمان.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/452 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، 1393ش، ج7، ص 452-456.]</ref>

از منظر مبانی اعتقادی شیعه، هرگونه تطبیق قطعی که به تعیین زمان ظهور بینجامد، نامعتبر است.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%82-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88)-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%8A%D8%A7-%D8%AE%D9%8A%D8%B1?CID=4873 «آيا تعيين مصاديق شخصيت‌های عصر ظهور که در روايات آمده است(مانند سيد خراسانی و سفيانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحيحی است يا خير؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref> از دیدگاه سید علی خامنه‌ای این تطبیق‌ها صرفاً برداشت‌های احتمالی، شخصی و فاقد قطعیت علمی است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> محققان در مواجهه با سؤال از تطبیق نشانه‌ها، بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی تأکید دارند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%82-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88)-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%8A%D8%A7-%D8%AE%D9%8A%D8%B1?CID=4873 «آيا تعيين مصاديق شخصيت‌های عصر ظهور که در روايات آمده است(مانند سيد خراسانی و سفيانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحيحی است يا خير؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref>

محدثان شیعه و اهل‌سنت از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref>  

'''شیعه:''' در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref> منابع شیعی معاصر، دو رویکرد دارند: رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>

'''اهل‌سنت:''' در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌ شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>