ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|ایران در عصر صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسیِ کشور، حکومتی ملی و وحدت مذهبیِ شیعه امامیه.

== '''ایران پیش از صفویه''' ==

پس از سقوط ساسانیان، ایران قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند سامانیان، سلجوقیان و ایلخانان وجود داشتند<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> ، اما صفویان نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref>

در ایران در این دوره، تصوف زمینه را برای گسترش مفاهیم شیعی مانند ولایت آماده کرد و قرن ۸هجری، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> صفویان با حمایت ترکمانان قزلباشان به قدرت رسیدند و در ابتدا شاه را مرشد کامل<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.</ref> خوانده و در ابتدا برتری وجه صوفیانه غالی بر تشیع اعتدالی را پذیرفتند. اما نهاد سلطنت خصوصاْ سلطنت به سبک ایران‌شهری<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ۱۳۶–۱۳۳.</ref> برای تثبیت قدرت خود، به تدریج مبنای مشروعیت را از طریقت به شریعت تغییر داد و شاه را ظل‌الله<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ص۴۲–۴۱.</ref> نیز نامید. این تغییر، تصوف و تشیع را از تعامل به تقابل کشاند و شاهان صفوی خود را نه فقط مرشد طریقت، بلکه نایبان امام زمان نیز معرفی کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/148702/fa تشکری و نقیبی، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۴۹.]</ref> این تلفیق فکری، در کنار قرار گرفتن حکومت صفوی در میان حکومت‌های سنی غرب و شرق مانند ازبکان و عثمانیان، بعد از قرن‌ها زمینه نظری لازم برای ایجاد دولتی متمرکز و هویتی نوین بر پایه تشیع را در ایران فراهم کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۳–۸۲.</ref>

== مرزهای جغرافیایی ایران در دوران صفویه ==

ایران در دوره صفویه سرزمینی بسیار گسترده بود که از چهار سو به قلمروهای بزرگ همسایه محدود می‌شد. از شمال به دریای خزر، از جنوب به دریای محیط یا اقیانوس هند، از شرق به ممالک مغولان کبیر یا هندوستان و از غرب به ممالک دولت عثمانی که دو رود دجله و فرات، مرز طبیعی میان آن دو را تشکیل می‌داد. افزون بر سرزمینی که به‌طور ویژه ایران نامیده می‌شد، بخش‌های بزرگی از آشور قدیم، ارمنستان کبیر، ممالک پارت قدیم، سرزمین ماد و مملکت‌نشین لار و هرمز نیز جزو قلمرو ایران به‌شمار می‌رفت. همچنین همه نواحی و قطعاتی که در شرق ایران تا آن سوی قندهار ادامه می‌یافت و تا سرزمین سند پیش می‌رفت که همان مرز پایان قلمرو ایران بود در تصرف دولت صفوی قرار داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2248702/مرزهای-ایران-صفوی-و-امپراتوری-عثمانی-بر-اساس-نقشه-های-تاریخی-با-تاکید-بر-اناتولی-اسیای-صغیر فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref>

== ساختار سیاسیِ ایران در دوران صفویه ==

به‌لحاظ ساخت سیاسی، دولت در دوران صفویه از نوع پاتریمونیالیسم بوده است. در این دوره، شاه نقش‌آفرین اصلی و در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی-اداری ایران قرار داشت.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_22994.html دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسۀ دوره‌های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۱ش، ص۸۱.]</ref>

ایجاد و انحلال سازمان‌های اداری، تعیین حدود اختیارات و مسئولیت‌ها، تقسیمات کشوری و انتخاب کارکنان عالی‌رتبه، همه به اراده شاه بود. نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود و با توجه به تغییر مذهب کشور، مهم‌ترین تفاوت، جایگزینی قواعد فقه شیعه به جای فقه اهل‌سنت بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به صورت غیرمتمرکز بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> مشاغل دربار یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1821089/صفویان-نظام-اداری میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.]</ref>  

مهم‌ترین اقدام شاه اسماعیل اول، ایجاد دولتی متمرکز در ایران بود که پس از سقوط ساسانیان سابقه نداشت. شاهان بعدی نیز بر تمرکز ساختار اداری کوشیدند؛ در دوره میانه و اواخر صفوی، تمرکزگرایی اداری افزایش یافت و قدرت والیان محلی محدود گردید.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۷-۳۵۶.]</ref>

=== روابط دیپلماسی ===

دیپلماسی ایران در دوره صفویه ابزاری کلیدی برای تحقق اهداف سیاست خارجی بود و حتی هنگام بهره‌گیری از ابزارهای نظامی یا اقتصادی نیز از آن سود می‌جستند. مبانی سیاست خارجی صفویان در سطح منطقه‌ای شامل جنگ و صلح با همسایگان، حفظ استقلال و تمامیت ارضی، پاسداری از مرزهای تاریخی و جلوگیری از تجاوز بود. در سطح فرامنطقه‌ای، به دنبال متحدانی بین‌المللی (به‌ویژه علیه عثمانی)، گسترش تجارت برای رفاه اقتصادی، و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۳۱-۴۳۰.]</ref> رویکردهای پایدار دیپلماسی در این دوره شامل تکیه بر تشریح مبانی تشیع، سیاست تساهل و تسامح مذهبی نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران، توازن قدرت، اتحاد سیاسی-نظامی با دولت‌های اروپایی علیه دشمن مشترک (عثمانی)، تجارت، تأمین امنیت ملی، استراتژی بی‌طرفی و سیاست تاکتیک‌پذیر بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۱۵.]</ref>  

مهم‌ترین و مؤثرترین روش‌های ابزار دیپلماسی ایران در دوره صفویه عبارتند از:

# '''نوشتن نامه‌ها و ارسال مکاتبات به کشورهای خارجی:''' گونه اوّل که به مقاصد صلح‌جویانه می‌نوشتند که نامه شاه ­طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامه سلطان محمدخدابنده در جهت جلوگیری از وقوع جنگ و بروز درگیری، نمونه خوبی از این مکاتبات است. گونه دوم مانند نامه‌­هایی که صفویان برای اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند می‌­نوشتند، بیشتر ماهیتی دوستانه و مسالمت‌آمیز داشتند و لحن و سبک این مکاتبات مبتنی بر جلب‌نظر طرف مقابل برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم‌پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب‌نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی با نظامی هم بوده است.<ref group="دیدگاه">اگر از برخی نام ببرید خوب است</ref> همچنین استفاده وسیع از شعایر شیعه در مکتوبات با رویکردها و چارچوب‌­های معینی در قالب آیات، روایات، شعر و نثر انجام می‌­شد. به‌­عنوان مثال آیات و و روایاتی در خصوص تکریم و بزرگ­داشت مقام پیامبر، حدیث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» و آیه 67 سوره مائده که در تفسیر شیعه به حقانیت ائمه اشاره دارد.

# '''انعقاد پیمان‌نامه و قراردادهای سیاسی و تجاری:''' اکثر این قراردادها و معاهدات صفویان با دولت عثمانی حول محور مسائل سیاسی مانند آماسیه، استانبول اوّل و دوم و زهاب و برخی دولت‌های اروپایی به ویژه با شرکت‌های تجاری اروپایی بوده است.

# '''ارسال و پدیرش سفیران و هیئت‌های نمایندگی:''' در پیوند و برقراری مناسبات با کشورهای خارجی مانند پادشاهان مشرق، هند، آلمان، اسپانیا-پرتغال، هلند، روسیه، انگلستان و فرانسه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲۸-۴۲۲.]</ref>

== دین و مذهب ایران در دوران صفویه ==

پیش از صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب گوناگون اهل‌سنت بودند و شیعیان عمدتاً در شهرهایی مانند قم، کاشان، سبزوار، مشهد و مناطق شمالی ایران سکونت داشتند. با اعلام تشیع اثنی‌عشری به‌عنوان مذهب رسمی توسط شاه اسماعیل اول<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref>، این مذهب به تدریج در بسیاری از مناطق ایران گسترش یافت. با این‌حال،‌، جمعیت قابل توجهی از اهل‌‌سنت به ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌دانند. اقلیت‌های دینی نیز شامل زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان (ارامنه، نسطوریان و کاتولیک‌ها) بودند. رفتار شاهان صفوی با اقلیت‌ها در سه دوره، نخست؛ پایه‌گذاری و سخت‌گیری مذهبی، دوم؛ دوره تثبیت و مدارای نسبی و سوم؛ دوره اضمحلال و فشار بیشتر متفاوت بود. با این‌حال، در هیچ دوره‌ای آزار و اذیت گسترده و همگون نسبت به همه اقلیت‌ها گزارش نشده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1067796/مقایسه-ی-شیوه-ی-تعامل-با-اقلیت-های-دینی-در-حکومت-امام-علی-ع-و-حاکمان-صفوی مسیحی و حق‌پرست، «مقایسه‌ی شیوه‌ی تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی(ع) و حاکمان صفوی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۶-۱۱۹.]</ref>

صفویان جریان‌های رقیب به‌ویژه صوفیه را به حاشیه راندند.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱۴-۱۰۷.]</ref> شاه اسماعیل اوّل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.][https://jwica.ut.ac.ir/article_88880.html سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱۰-۶۰۹.]</ref> که در زمینه همگرایی متقابل برخی علمای شیعه با حکام صفوی مؤثر بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/علل-تعاملات-سلاطین-صفوی-با-علمای-شیعه-و-نتایج-ان نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۷-۱۲۷.][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%A7%D9%86 نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۲-۱۳۷.][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1743357/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 کردی و کردی، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵.]</ref> دولت صفوی با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه<ref>[https://hii.alzahra.ac.ir/article_7577.html کشاورز و سعیدیان جزی، «خوانشی نو در تحلیل زوایای کارکردی مهدویت در عصر صفویه»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷۵.]</ref> و پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینه‌ساز گذار ولایت فقیه از ولایت محدود به ولایت عامه شد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۶-۹۵.]</ref> هرچند برخی علمای شیعه در این زمان، همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref>

== تعلیم و تربیت ایران در دوران صفویه ==

=== نظام تعلیم و تربیت رسمی ===

در ایرانِ عصر صفوی، نظام تعلیم و تربیت رسمی گسترش چشمگیری یافت<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰.</ref> و مراکز آموزشی در شهرهای مختلف توسعه پیدا کردند؛ به‌گونه‌ای که اصفهان و تبریز به مهم‌ترین کانون‌های علمی و آموزشی تبدیل شدند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۸۹؛ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۸۲۳–۸۰۷.</ref> تعدد مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی تأسیس شده و فراهم شدن امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه، فارغ از پایگاه طبقاتی آنها، گویای عام شدن پدیده علم در ایران است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۴۷.</ref>

آموزش، صرف‌نظر از پایگاه طبقاتی، برای گروه‌های مختلف جامعه در دسترس بود و مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1740382/تعلیم-و-تربیت-اسلامی-و-مدارس-دوره-صفوی-در-اصفهان جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.]</ref> هزینه‌های این مراکز عمدتاً از طریق سنت «وقف» تأمین می‌شد و همین امر به تداوم فعالیت آموزشی کمک می‌کرد<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.</ref>؛ هرچند بیشتر آموزش‌ها بر علوم دینی و آموزه‌های شیعه دوازده‌امامی متمرکز بود.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref> آموزش معمولاً از مکتب‌خانه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/489332/تشکیلات-اموزشی-ایران-در-دوره-صفویه-مکتب-خانه-کتاب-های-درسی-و-مقررات-انضباطی-ان گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۹۸-۸۵.]</ref>  آغاز می‌شد و سپس در مدارس ادامه می‌یافت. شیوه‌های آموزشی بر پایه املا، مباحثه و پرسش‌وپاسخ بود و شاگردان در کنار استادان برجسته به تحصیل می‌پرداختند. دروس رایج شامل ادبیات عرب، منطق، بیان، فقه، حدیث، تفسیر و کلام بود؛ در حالی که فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب نسبت به علوم دینی توجه کمتری دریافت می‌کردند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref>

فضای علمی این دوره در کنار علوم عقلی یا تعمیمی، علوم نقلی یا تفریدی و علوم ادبی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1512669/تبیین-و-تحلیل-نقش-اجتماع-علمی-در-فرایند-تمدنی-دولت-شیعی-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش اجتماع علمی در فرایند تمدّنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷۹.]</ref>، تحت تأثیر دو جریان فکری «اصولی» و «اخباری» قرار داشت که هرکدام برداشت متفاوتی از دانش دینی ارائه می‌کردند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۳–۱۹۲.</ref> رشد آموزش شیعی در ایرانِ صفوی تا حد زیادی به مهاجرت علمای جبل‌عامل و دیگر سرزمین‌های عربی وابسته بود.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۰۳.</ref> این دانشمندان در شهرهای مختلف ایران به تدریس، نگارش کتاب و تربیت شاگردان پرداختند و در گسترش علوم دینی نقش مهمی ایفا کردند. آثار علمی فقیهانی چون محقق کرکی، شیخ بهایی و مقدس اردبیلی در این دوره رواج فراوان داشت و نسخه‌برداری می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2183387/استنساخ-کتابهای-فقهی-در-دوره-صفویه-اول-درایران-با-استناد-به-نسخ-خطی-کتابخانه-های-ایران عظیمی، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱۰.]</ref>

در این عصر، برای طلاب امکاناتی مانند حجره‌های اقامت، کمک‌هزینه از محل موقوفات و برخی امکانات رفاهی فراهم بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۱.</ref> پایان فرایند آموزش نیز با دریافت «اجازه‌نامه» علمی همراه می‌شد که نشان‌دهنده صلاحیت علمی و توانایی تدریس یا اجتهاد فرد بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۴–۳۰۰.</ref> با وجود علاقه جامعه ایرانی به دانش، ضعف ارتباطات و محدود بودن ارتباط علمی با اروپا باعث شد ایرانِ صفوی از تحولات علمی رنسانس اروپا فاصله بگیرد و ارتباط علمی بیشتر به حضور محدود پزشکان، مهندسان و متخصصان خارجی در ایران منحصر شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2081527/موقعیت-علمی-ایران-در-عصر-صفویه-از-نگاه-سیاحان-اروپایی ثواقب، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۳-۱۱۲.]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879419/%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 ثواقب، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳.]</ref>

=== نظام تعلیم و تربیت غیررسمی ===

این شامل زروخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه‌خانه‌ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمی‌ها و بازی‌ها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم‌مرغ‌بازی، نقالی و قصه‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، ابومسلم‌خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام می‌شده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref>

== ساختار اجتماعی و فرهنگ عامة ایران در دوران صفویه<ref group="دیدگاه">پیرو نکته قبلی: بخش فرهنگ و هویت در این مقاله جایش خالی است

https://www.rjnsq.ir/article_96739.html

https://elmnet.ir/doc/20588232-14102

 

https://tamadonart.com/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%B4%DA%A9%D9%88%D9%81%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87/</ref> ==

=== طبقات اجتماعی ===

ساختار و طبقات اجتماعی ایران در دوره صفویه اگرچه شکلی هرمی داشت، اما تحرک اجتماعی و گذار از گروه‌های پایین به طبقات بالاتر امکان‌پذیر بود. این جامعه را می‌توان در چهار طبقة عمده خلاصه کرد: درباریان و دیوان‌سالاران، روحانیون و علما و دانشمندان، بازرگانان و پیشه‌وران، و در نهایت کارگران و کشاورزان که توده زیرین جامعه را تشکیل می‌دادند. شاه در رأس این هرم قرار داشت و در قاعدة زیرین آن، مردم عادی شامل دهقانان روستایی، صنعتگران، دکانداران و بازرگانان کوچک شهرها جای می‌گرفتند. میان شاه و مردم، لایه‌های متعددی از قدرت از جمله اشرافیت لشکری (فرماندهان نظامی)، اشرافیت کشوری (مقامات دیوانی)، و طیف گسترده‌ای از روحانیون با درجات و مسئولیت‌های گوناگون وجود داشت. ارکان اصلی دولت صفوی یعنی دیوان اربعه در میانة هرم قرار داشتند و فشار سلسله‌مراتب اجتماعی در نهایت بر دوش کشاورزان و پیشه‌وران سنگینی می‌کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۴-۱۴۳ و ۱۶۲.]</ref>  

زنان در همة طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایة موقعیت اجتماعی مردان تعیین می‌شد و تقریباً همگی زیر سلطة مردان بودند. زنان افزون بر خانه‌داری، در کارهای تولیدی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی و جاجیم‌بافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، به دلیل محدودیت‌های فرهنگی آن دوران، شرایط و موقعیت مناسبی نداشتند و بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف زندگی اجتماعی بودند. در ایران، زنان این دوره به شش دسته تقسیم می‌شدند:

# روسپی‌ها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ۱۴۵-۱۴۴.]</ref>

=== خانواده ===

خانواده در این دوره عمدتاً به دو شکل گسترده و هسته‌ای وجود داشت و نظام خانواده در این دوره مردسالاری و پدرسالار بوده است. الگوهای خانوده گسترده، پدرسالار، کامل و ناقص، ازدواج دائم و موقّت، تک همسری و چند همسری رایج بودند. ازدواج‌های درون‌گروهی (خویشاوندی و هم‌کیشی) نسبت به ازدواج‌های بیرونی اولویت داشت و وظیفه اصلی خانواده، تولید مثل و فرزندآوری، تربیت اجتماعی کودکان و جامعه‌پذیری و تعیین پایگاه اجتماعی بود.

=== آیین‌ها و آداب و رسوم ===

==== جشن‌های مذهبی ====

اعیاد مذهبی شیعی مانند عید قربان، عید فطر، عید غدیرخم،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ۲۱۲۳-۱۱۷.]</ref> جشن نیمه شعبان و رسم انتظار فرج و ولادت اهل‌بیت در این دوره برگزار می‌شدند.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۳۶–۲۷.</ref>

==== جشن‌های ملی و باستانی ====

جشن‌های ملی و باستانی ایران نیز در بافت اجتماعی حضور پررنگی داشتند که ریشه در طبیعت و فرهنگ کهن ایرانی داشتند. از جمله چهارشنبه‌سوری، آداب جشن نوروز، جشن میر نوروزی،<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۲۴–۲۲.</ref> جشن سپند، آبریزگان یا آب‌پاشان که جشن آب در تیرماه که مردم بر یکدیگر آب می‌پاشیدند و نماد شکرگزاری از نعمت آب بود و جشن گل‌سرخ یا گل‌ریزان که در ماه اول بهار و جشن شکفتن گل‌های سرخ در باغ‌ها، همراه با گل‌افشانی و خوش‌بویی مجالس برگزار می‌شد.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۸–۱۳۶.</ref>

==== جشن‌های سلطنتی ====

در ایران، آیین‌ها و جشن‌های سلطنتی متعددی برگزار می‌شد. جشن تاج‌گذاری، استقبال مردم در بدو ورود شاهان به شهرها با آراستن خیابان‌ها، گل‌افشانی و برافراشتن پرچم‌های رنگی، استقبال از شاهان فاتح جنگ با کشیدن طاق نصرت و پاشیدن زر و سکه و سرگرمی‌های پس از آن، جشن خلعت و جشن شاطری از آیین‌های رایج سلطنتی در این عصر به‌شمار می‌رفتند.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۴۹–۳۹.</ref>

==== جشن‌های مردمی و عمومی ====

این دسته از آیین‌ها در میان طبقات مختلف جامعه رواج گسترده‌ای داشت. این آیین‌ها که ریشه در باورها و سنت‌های قدیمی ایرانی داشتند، بدون نظارت مستقیم دولت و عمدتاً در محله‌ها و خانه‌های مردم برگزار می‌شدند که مهم‌ترین آنها عبارت از حنابندان، خالکوبی، جشن برف‌بارون<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۵۴–۵۲.</ref> و ختنه‌سوران<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱.</ref> بودند. در زمینه مراسم ازدواج و عروسی مردمیِ ایرانیان در عصر صفویه نیز گزارش‌های متون سفرنامه‌ا‎‌ها، نشان می‌دهد ازدواج در عصر صفویه بیشتر به‌صورت پایدار و درون‌خاندانی و خویش‌تباری انجام می‌شد. تعدد زوجات رایج بود و هدف اصلی از ازدواج، تشکیل خانواده، تداوم نسل و تأمین نیازهای جنسی بود. مراسم عروسی در میان مردم ایران با آیین‌های متنوعی برگزار می‌گردید.

آیین‌های سوگواری برای امامان، به‌ویژه در ماه محرم و ایام شهادت امام علی در بیستویکم رمضان، در این دوران به اوج خود رسید. روضهخوانی یکی از مهم‌ترین و اساسیترین بخش آیینهای سوگواری عاشورا بود که بخش‌هایی از کتاب‌هایی مانند روضه الشهداء تألیف ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری و مقتل‌نامه‌ها خوانده می‌شد. مراسم زنجیرزنی، پوشیدن لباس سیاه، سیاه کردن صورت، آذینبندی معابر، کوچهها و خیابانها با پارچههای مشکی یا به اصطلاح سیاه‌پوشی نیز در دوره‌های بعدی توسط اغلب سیاحان گزارش شده است. دسته‌های معمول عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق زینت داده می‌شود. علاوه بر ابزارآلات جدید، آیین‌های جدیدی در عزاداری مانند تیغ‌زنی، قفل‌زنی، سنگ‌زنی، قمه‌زنی، نخل‌گردانی، شمایل‌گردانی، نقاره‌زنی، ساخت حجله به یاد قاسم بن حسن تثبیت شده و رواج یافته بود. همچنین علاوه بر سقاخانه‌ها، هر دو مکان تکیه و حسینیه در دوره میانه صفویه ساخته شد. حضور روسپیان در مجالس عزا، علاوه بر گستره وسیع و نفوذ بالای آیین عزاداری در ایران، نشانگر آن است که عزاداری از یک آئین مذهبی صرف خارج و به آئینی اجتماعی بدل شده است. دو تحول مهم ایران در آئین عزاداری یکی رسمی و حکومتی شدن مجالس سوگواری و دیگری، ابزارمندشدن و نیز تعریف آئین‌ها و رسوم جدید عزاداری بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_37031.html کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۸-۱۷۰.]</ref>

=== بازی، ورزش و تفریحات ===

گذراندن اوقات فراغت محدود به یک طبقه نبود و از کم‌بضاعت‌ترین مردم تا ثروتمندترین آنان، هرکدام به گونه‌ای در بازی، ورزش و تفریحات سهیم بودند. تنها استثنا، تفریحاتی مانند شکار بود که در انحصار شاه و درباریان قرار داشت و جنبة ورزشی و نظامی‌اش مانند تمرین رزم‌آوری و حفظ آمادگی بدنی بر جنبة تفننی آن غلبه داشت.

# '''بازی:''' جانوربازی، گنجفه و گل یا پوچ.

# '''ورزش‌های تفریحی و میدانی:''' شکار، چوگان، کُشتی، شمشیربازی، زوبین‌اندزی یا جریده، تیراندازی با کمان، سوارکاری، قپق‌اندازی، شطرنج، تخته نرد.

# '''تفریحات هنری و فرهنگی:''' نقاشی، نقالی و قصه‌گویی، شعر و شاعری، موسیقی.

# '''سایر تفریحات:''' نمایش حیوانات باغ‌وحش دربار، تخم‌مرغ‌بازی، چراغان و آتش‌بازی، میهمانی‌های سلطنتی یا مجالس بزم، نوشیدن چای، قهوه، مصرف مواد مخدر و افیونی، رمالی و پیشگویی به همراه داشتن تعویذ و طلسم، دست‌افشانی و پایکوبی، بندبازی یا رسن‌بازی.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۶–۵۵.</ref>

منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهمان‌نواز توصیف کرده‌اند که با گرمی از میهمانان استقبال می‌کردند. آنان اهل ذکاوت، کنجکاوی فکری و روشن‌اندیش بودند و در گفت‌وگوهای علمی و عقلی توانایی بالایی داشتند. برخورداری از همبستگی و امنیت نسبی و پایبندی به آداب دینی و اخلاقی، از جمله رعایت حجاب و عفت در روابط زن و مرد، از دیگر ویژگی‌های آنان بود. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را به‌ویژه برای پادشاهان ضروری می‌دانستند. در رفتار با اقلیت‌های دینی و بیگانگان، مدارای نسبی نشان می‌دادند و در معاشرت، مؤدب، نرم‌خو و زودآشتی بودند. همچنین در نگرش به زندگی، واقع‌بین و معتدل بودند؛ نه به خوشی‌ها دل می‌بستند و نه از سختی‌ها افسوس می‌خوردند. در کنار این صفات، به برخی ناهنجاری‌های اجتماعی مانند خشونت در منازعات محلی نیز اشاره شده است.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۹۵–۶۵.</ref>

== اقتصادِ ایران در دوران صفویه ==

رشد اقتصادِ ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی به‌ویژه امنیت راه‌ها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>

==== کشاورزی و زمینداری ====

پایه‌های اقتصادی ایران در عصر صفوی عمدتاً براساس کشاورزی، زمینداری و دامداری استوار بود که دیگر فعالیت‌های اقتصادی در مرتبة بعد قرار داشت. جهت تأمین آب از روش‌هایی مانند قنات و کاریز، پایاب، آب انبار و چاه استفاده می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1911255/بررسی-مسیله-تامین-اب-و-مالیات-ان-در-عصر-صفویه بیاتی، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳۴.]</ref> در این میان، اراضی ایران به دسته‌هایی مانند تیول، اراضی ممالک یا ایالات، خاصه یا خالصه یا سلطنتی، موقوفات، عامه مردم، سیورغال، موات، اربابی و رعیتی تقسیم شدند. براساس گزارش‌های سفرنامه‌نویسان در مقایسه دهقانان ایرانی با دهقانان اروپایی، دهقانان ایرانی در همه‌جا زیورهای نقره و گاهی طلا بر خود می‌بستند، از لباس‌ها و کفش‌های خوب استفاده می‌کردند و وسایل و ظزوف منازلشان مناسب بود.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ۲۹۱–۲۸۷.</ref>

==== مالیات زمین ====

هرچند در ایران در این دوره دربارهٔ میزان مالیات اراضی اطلاعات دقیقی در دسترس نیست اما از ناظران شاه از مردم مالیات می‌گرفتند.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ۲۹۱–۲۹۰.</ref> سه نوع مالیات به نام‌های مالوجهات، تسعیر و طرح از روستائیان گرفته می‌شده که دولت دست به اضافه ستانی می‌زده است.<ref>[https://jhr.usb.ac.ir/article_5374.html جعفری و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۵.]</ref>

ایران به تجارت پررونقی دست پیدا کرد که علت آن تغییر عمده در موازنه تجارتی جهان بود. پس از اخراج پرتغالی‌ها در سال ۱۰۳۲ق/۱۶۲۳م. عمده تجارت ایران، در بندرعباس و هرمز بود.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ۲۹۲–۲۹۱.</ref> همچنین در این دوره، ایران با کمپانی هند شرقی هلند، انگلستان، فرانسه، روسیه و شهرهای ایتالیایی، عثمانی، هند و آسیای مرکزی قرارداد تجاری منعقد کرد.<ref>شریعتی، «بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۰ش، ص۵.</ref> همچنین امنیت‌راه‌ها، ساخت کاروانسراها و اماکن رفاهی، تفریحی و بزرگراه‌ها، خیابان‌های عریض و طویل هم باعث جلب توجه تجار و بازرگانان خارجی شد و صادرات و واردات رونق گرفت. شهر تبریز<ref>عون‌الهی، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ۱۶۳ش.</ref> و اصفهان به‌عنوان پایتخت صفویه و یک شهر تجاری-صنعتی نقش بسیار مهمی در صادرات ایران داشت و مهم‌ترین صادرات شامل پارچه‌های زری، مخمل و تافته،<ref>قاسمی، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، ۱۳۸۷ش، ص۱۷.</ref> مروارید، ابریشم، سنگ‌های قیمتی بود.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ۲۹۲–۲۹۱.</ref>

==== تجارت ابریشم ====

ابریشم که مهم‌ترین کالای صادراتی ایران بود، در ایالاتی چون گیلان، مازندران، گنجه، شیروان، خراسان و قراباغ تولید می‌شد. شاه عباس با در اختیار گرفتن ایالات ابریشم‌خیز شمالی مانند گیلان و مازندران و مهاجرت دادن ارامنه به آن نواحی، تولید را برای پاسخ به تقاضای عثمانی و اروپا افزایش داد. ایران ابریشم را هم به صورت خام و هم مصنوعات ابریشمی همچون قالی‌های کارگاه‌های سلطنتی صادر می‌کرد.<ref>شریعتی، «بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۰ش، ص۶.</ref>

نظام پولی ایران بر پایه سکه‌های طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین می‌شد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر می‌شد و این دگرگونی‌ها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی به‌شمار می‌رفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانه‌های ایران در دوره صفویه برای سکه‌های نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکه‌های طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، «بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت:

 

 

ایران در دوره صفوی در بسیاری از زمینه‌های هنری، وارثِ هنر تیموریان بودند.<ref>زکی، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ۱۳۶۳ش، ص۱۱–۹.</ref> معمولاْ خاندان سلطنتی و اعضای طبقات بالای جامعه متقاضی آثار هنری بودند و زمینه‌های شکوفایی آن را فراهم می‌کردند و شوق و ذوق هنرمندان را برمی‌انگیختند و با حمایت خود، اغلب نوع هنر و گونهٔ اشیاء تولید شده را تعیین می‌کردند. هنر ایرانیان در این دوره شامل معماری، اقدامات شهرسازی مانند میدان نقش جهان، مسجد شیخ لطف‍الله، عالی‌قاپور، قیصریه یا بازار شاه اصفهان، چهل ستون، سی‌وسه پل، پل خواجو، قصر فرح‌آباد، بقعه شیخ صفی‌الدین، ساخت بارگاه‌های عظیم برای ائمه و رجال بزرگ آنان در عراق، کربلا، سامرا، نجف، مشهد و قم، نقاشی و شکل‌گیری مکاتب مختلف نقاشی، عکاسی، خطاطی و خوشنویسی، زرافشانی، موسیقی بوده است.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ۲۵۶–۳۳۶.</ref>

== صنایع دستی<ref group="دیدگاه">صنعت یا صنایع دستی؟ این مطلب صنایع دستی است اگر درباره صنعت مطلبی هست حتما در بخش اقتصاد زیرمجموعه مستقلی برای آن تعریف شود. مثلا آهنگری یا سدسازی و...</ref> ==

مهم‌ترین صنایع دوره صفویه صنایع دستی شامل نجاری مانند ساخت درهای منبت‌کاری شده، ستون‌های چوبی کاخ چهل‌ستون و صندوق‌های آرامگاه‌ها و قالی‌بافی و بافت جانماز و سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالی‌های اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است. منسوجات مانند پارچه‌های زربفت، مخمل و ترمه در کارگاه‌های یزد، کاشان و اصفهان، اسلحه‌سازی شامل فولاد دمشق با تیغه‌های موج‌دار و تزیین با طلا و نقره و سفال‌سازی شامل کاشی‌های هفت‌رنگ مساجد و سفالینه‌های زرین‌فام و آبی‌وسفید با تأثیرپذیری از نقوش چینی از دیگر صنایع این دوره بوده است.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۵–۳۵۶.</ref>

* احمدپور، پریان، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.

* اخضری، علی؛ کجباف، علی‌اکبر، «نگرشی بر آسیب‌های اقتصادی ایران عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۴، شماره۱، ۱۳۹۲ش.

* اسماعیلی، محبوبه، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، رساله دکتری، دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، زبان‌ها و تاریخ، ۱۳۹۵ش.

* اکبری، محمد، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، شیعه‌شناسی، دوره۲۲، شماره۸۷، ۱۴۰۳ش.

* بیاتی، سمیه، «بررسی مسئله تأمین آب و مالیات آن در عصر صفویه»، پارسه، سال۱۲، شماره۳۴، ۱۴۰۰ش.

* پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال۱، شماره۳، ۱۴۰۲ش.

* تشکری، علی‌اکبر؛ نقیبی، الهام، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵۰، دوره۶، شماره۲، ۱۳۹۳ش.

* ثواقب، جهانبخش، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، تاریخ روابط خارجی، سال۲۳، شماره۸۸، ۱۴۰۰ش.

* ثواقب، جهانبخش، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، علم و تمدن در اسلام، سال۴، شماره۱۴، ۱۴۰۱ش.

* جعفری، علی‌اکبر و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی اسلام و ایران، سال۱۲، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.

* جلالی شیجانی، جمشید، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، شیعه‌شناسی، سال۱۶، شماره۶۲، ۱۳۹۷ش.

* حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.

* خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.

* دارا، جلیل؛ طلوعی، هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسهٔ دوره‌های صفویه، قاجار»، جامعه‌شناسی تاریخی، سال۱۳، شماره۲، ۱۴۰۱ش.

* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارة تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.

* سعیدیان جزی، مریم؛ کشاورز، زهرا سادات، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، زن در فرهنگ و هنر، دوره14، شماره4، ۱۴۰۱ش.

* سلطانی شایان، علی «سندی از تحریم تنباکو توسط علمای اصفهان (اصفهان: پیشرو در تحریم تنباکو)»، پژوهش در تاریخ، سال۱، شماره۱، ۱۳۸۹ش.

* سلیم، محمدنبی، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال۱۰، شماره۲، شماره پیاپی ۱۸، ۱۳۹۷ش.

* سیدموسوی، سیدعلی، «بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه نیشابور، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش.

* شریعتی، علی‌اشرف، «بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده تاریخ، ۱۳۹۰ش.

* عباسی، زهرا، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۱ش.

* عظیمی، حبیب‌الله، «استنساخ کتاب‌های فقهی در دوره صفویه اول درایران با استناد به نسخ خطی کتابخانه‌های ایران»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، سال۲۶، شماره۱۰۳، ۱۴۰۲ش.

* فراهانی، محمدمتین و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی- حکومتی در ایران»، پژوهش‌های روابط بین‌الملل، سال۱۲، شماره۳، شماره پیاپی۴۶، ۱۴۰۱ش.

* فریدی مجید، فاطمه، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، نامه فرهنگستان، سال۲۷، شماره۹۱، ۱۴۰۳ش.

* فولادی، حامد، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.

* قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال۵، شماره۵۲، ۱۳۸۷ش.

* کردی، زینت خاتون؛ کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۹۲ش.

* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۲۷، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.

* کشاورز، زهرا سادات، همکاران، «تبیین و تحلیل نقش اجتماع علمی در فرایند تمدّنی دولت شیعی صفویه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال۹، شماره۵۱، ۱۳۹۷ش.

* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، شیعه‌شناسی، سال۱۶، شماره۶۳، ۱۳۹۷ش.

* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، سیاست، دوره۵۱، شماره۲، ۱۴۰۰ش.

* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.

* کشاورز، زهرا سادات؛ سعیدیان جزی، مریم، «خوانشی نو در تحلیل زوایای کارکردی مهدویت در عصر صفویه»، دوره۳۳، شماره۶۰، شماره پیاپی۱۵۰، ۱۴۰۲ش.

* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۴۰۳ش.

* گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، خرد و کوشش، سال۳، شماره۹، ۱۳۵۰ش.

* مسیحی، عباس؛ حق‌پرست، زهرا، «مقایسهٔ شیوهٔ تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی (ع) و حاکمان صفوی»، شیعه پژوهی، سال۲، شماره۲، ۱۳۹۴ش.

* نوایی، عبدالحسین؛ غفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، تهران، سمت، ۱۳۸۱ش.

* نوروزی، جمشید؛ رمضانی، شهرام، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۵، شماره۱۹، ۱۳۹۴ش.

* یوسف‌نیا، زهرا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، تاریخنامه خوارزمی، سال۲، شماره۲، ۱۳۹۳ش.