ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|ایران در دوران صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسی، حکومت ملی و وحدت مذهبی بر مدار تشیع دوازده‌امامی.

== هویت ایرانی در دوران صفویه ==

مذهب، زبان، تاریخ و جغرافیای مشترک و آیین‌ها و فرهنگ عمومی، مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به [[هویت ایرانی]] در دوره صفویه بوده است.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>

=== روابط سیاسی ===

روابط منطقه‌ای ایران در دوره صفویه بر [[جنگ]] و [[صلح]] با همسایگان، حفظ استقلال و [[تمامیت ارضی]]، پاسداری از مرزهای تاریخی و جلوگیری از تجاوز، متمرکز بود. ایران در سطح فرامنطقه‌ای، به‌دنبال متحدان بین‌المللی به‌ویژه علیه حکومت عثمانی، گسترش تجارت و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بود. روابط سیاسی بر آموزه‌های مذهب شیعه استوار بود و نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران، سیاست تساهل و تسامح مذهبی إعمال می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۱۵.]</ref>

=== طبقات اجتماعی ===

منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، جامعهٔ ایران را در چهار طبقه اصلی، دسته‌بندی کرده‌اند:

# کنیزان؛

# روسپی‌ها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۴-۱۴۵.]</ref>

زنان ایرانی در دوره صفویه، ضمن حفظ حس [[زنانگی]] خود به‌ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.]</ref> نقش زنان در حیطه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشته‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.<ref>احمدی گسمونی، بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامه‌نویسان خارجی، ۱۳۹۴ش.</ref> زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند<ref>احسانی، بررسی جایگاه و نقش زنان در دورهٔ صفوی (907ق ـ 1135ق)، ۱۳۹۸ش.</ref> که این میزان اثرگذاری با مقام و نَسَب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.<ref>نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش.</ref>  

=== اقلیت‌های دینی ===

اقلیت‌های دینیِ ایران شامل [[زرتشتیان]]، [[یهودیان]] و [[مسیحیان]] (ارامنه، نسطوریان و کاتولیک‌ها) بودند. رفتار شاهان صفوی با اقلیت‌ها اگرچه در آغاز با سخت‌گیری مذهبی، همراه بود، اما در هیچ دوره‌ای آزار و اذیت گسترده و همگون نسبت به همه اقلیت‌ها گزارش نشده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1067796/مقایسه-ی-شیوه-ی-تعامل-با-اقلیت-های-دینی-در-حکومت-امام-علی-ع-و-حاکمان-صفوی مسیحی و حق‌پرست، «مقایسه شیوه تعامل با اقلیت‌های دینی در حکومت امام علی و حاکمان صفوی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۹-۱۲۶.]</ref>

=== پوشاک ===

{{اصلی|پوشاک دوران صفویان}}

پوشاک مردان و زنان در عهد صفویان با اثرپذیر از فرهنگ ایرانی و آموزه‌های مذهب شیعه، شکل ویژه‌ای به خود گرفت.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> پوشاک مردان شامل [[قبا]]، [[شال]]، رو پیراهن یا پیراهن زیرقبا، زیرشلواری، نیم‌تنه چسبان و سرپوش یا [[دستار|دستاری]] از ابریشم زربفت بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/334848/پوشاک-ایرانیان-از-اغاز-تا-امروز افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.]</ref> کفش‌های مردان و زنان، از جنس چرم و به رنگ‌های مختلف بود.<ref>فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.</ref> لباس زن‌ها اما زروزیور بیشتری داشت؛<ref>حاج آقایی وفایی، پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی، ۱۳۹۶ش.</ref> پیراهن‌ها اغلب رنگارنگ، گل‌دار و زربفت ابریشمی بود. بر روی آن، قبای جلوباز بلندی تا مچ پا می‌پوشیدند و کمربندی به کمر می‌بستند. کلاه کوچک، [[چارقد]]، شلوار پنبه‌دوزی شده، و [[جوراب]] ساقه‌کوتاه پارچه‌ای ازجمله پوشاکی بودند که [[زن|زنان]] در فصل زمستان از آنها استفاده می‌کردند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه، [[چادر]] بزرگ سفید یا بنفش‌رنگی به سر می‌کردند که تمام بدن آنان را می‌پوشاند و فقط جلوی صورت بازمی‌ماند تا بتوانند پیش روی خود را ببینند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

=== هنر ===

ایران در دوره صفوی در بسیاری از زمینه‌های هنری، وارثِ هنر [[تیموریان]] بود.<ref>زکی، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ۱۳۶۳ش، ص۹–۱۱.</ref> معمولاْ خاندان سلطنتی و اعضای طبقات بالای جامعه، متقاضی آثار هنری بودند و زمینه‌های شکوفایی آن را فراهم می‌کردند و شوق و ذوق هنرمندان را برمی‌انگیختند و با حمایت خود، اغلب نوع هنر و گونهٔ اشیای تولید شده را تعیین می‌کردند. هنر دوره صفوی در  معماری [[میدان نقش‌جهان]]، [[مسجد شیخ لطف‌الله]]، [[عالی‌قاپو]]، [[بازار بزرگ اصفهان (قیصریه)|قیصریه اصفهان]]، [[چهل‌ستون]]، [[سی‌وسه‌پل]]، [[پل خواجو]]، [[آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی|بقعه شیخ صفی‌الدین]]، حرم‌های امامان و [[امامزاده|امامزادگان]] در  [[کربلا]]، [[سامرا]]، [[نجف]]، [[مشهد]] و قم و نیز در [[نقاشی]]، [[عکاسی]]، خطاطی/[[خوش‌نویسی]]، زرافشانی، [[موسیقی]]،<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۶–۳۳۶.</ref> [[تذهیب]]، [[صحافی]] و تجلید، جلوه‌گر شده است.<ref>[https://tamadonart.com/علت-شکوفایی-هنر-و-فرهنگ-در-دوران-صفویه/ «علت شکوفایی هنر و فرهنگ در دوران صفویه»، وب‌سایت تمدن.]</ref>

=== صنایع دستی ===

صنایع دستی در دوره صفویه، بسیار متنوع بوده است، ازجمله: نجاری مانند ساخت درهای منبت‌کاری شده، ستون‌های چوبی کاخ چهل‌ستون و صندوق‌های آرامگاه‌ها؛ قالی‌بافی و بافت سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالی‌های اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است؛ منسوجات مانند پارچه‌های زربفت، مخمل و ترمه در کارگاه‌های [[یزد]]، [[کاشان]] و [[اصفهان]]؛ اسلحه‌سازی شامل فولاد دمشق با تیغه‌های موج‌دار و تزئین با طلا و نقره؛ سفال‌سازی شامل کاشی‌های هفت‌رنگ مساجد و سفالینه‌های زرین‌فام و آبی‌وسفید با اثرپذیری از نقوش چینی.<ref>نوایی و غفاری‌فرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۵۶–۳۶۵.</ref>

=== جشن‌ها ===

ایرانیان در دوران صفویه، انواع جشن‌های مذهبی، ملی و باستانی، سلطنتی و مردمی را برگزار می‌کنند.

==== سوگواری‌های مذهبی ====

آیین‌های سوگواری برای امامان، به‌ویژه در [[ماه محرم]] و نیز شهادت امام علی در بیست‌ویکم [[رمضان]]، در دوران [[صفویه]] به اوج رسید. روضه‌خوانی در عاشورا بر اساس کتاب‌ [[روضة الشهدا]] از [[ملاحسین واعظ کاشفی]] و سایر [[مقتل|مقتل‌نامه‌ها]] خوانده می‌شد. مراسم [[زنجیرزنی (آیین)|زنجیرزنی]]، [[لباس مشکی در فرهنگ شیعیان|پوشیدن لباس سیاه]]، سیاه‌کردن صورت و [[سیاه‌پوشی (آیین)|سیاه‌پوشی]] کوچه‌ها و خیابان‌ها نیز در این دوره‌ توسط سیاحان گزارش شده است. [[دسته عزا|دسته‌های عزاداری]] با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق، زینت داده می‌شد و آیین‌های جدیدی در عزاداری مانند تیغ‌زنی، قفل‌زنی، سنگ‌زنی، [[قمه‌زنی]]، [[نخل‌گردانی]]، [[شمایل‌گردانی]]، [[نقاره‌زنی]] و ساخت [[حجله عروس|حجله]] به یاد [[قاسم بن حسن]] تثبیت شده و رواج یافته بود. همچنین افزون‌بر [[سقاخانه|سقاخانه‌]] که در فرهنگ ایرانی رایج بود، برپایی [[تکیه]] و [[حسینیه]] نیز در دوره میانه صفویه شایع شد. حکومت نیز از گسترش آیین‌های [[عزاداری مذهبی]] در ایران حمایت می‌کرد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_37031.html کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۰-۱۷۸.]</ref>

== تعلیم و تربیت ==

در ایران عصر صفوی، نظام تعلیم و تربیت رسمی گسترش چشمگیری یافت<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰.</ref> و مراکز آموزشی در شهرهای مختلف توسعه پیدا کردند؛ به‌گونه‌ای که [[اصفهان]] و [[تبریز]] به مهم‌ترین کانون‌های علمی و آموزشی تبدیل شدند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۸۹–۱۹۰؛ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۸۰۷–۸۲۳.</ref> مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی، امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه را فارغ از پایگاه طبقاتی آنها فراهم می‌کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۴۷.</ref> مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره می‌شدند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1740382/تعلیم-و-تربیت-اسلامی-و-مدارس-دوره-صفوی-در-اصفهان جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.]</ref> و هزینه‌های این مراکز عمدتاً از طریق سنت [[وقف]] تأمین می‌شد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.</ref> آموزش معمولاً از مکتب‌خانه آغاز می‌شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/489332/تشکیلات-اموزشی-ایران-در-دوره-صفویه-مکتب-خانه-کتاب-های-درسی-و-مقررات-انضباطی-ان گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتب‌خانه کتاب‌های درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۸۵-۹۸.]</ref> و سپس در مدارس با محوریت [[علوم دینی]] و آموزه‌های [[شیعه دوازده‌امامی]] ادامه می‌یافت.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.</ref> شیوه‌های آموزشی بر پایهٔ املا، مباحثه و پرسش و پاسخ بود و به فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب، نسبت به علوم دینی توجه کمتری می‌شد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۹۱.</ref>

== بهداشت و درمان ==

== ساختار اقتصادی ==

اقتصاد ایران در دوران صفویه با تکیه بر ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، امنیت شهرها و راه‌ها، صادرات ابریشم و استفاده از نیروی متخصص ارامنه، رشد یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسف‌نیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref>  

=== نظام پولی ===

== پانویس ==

{{پانویس}}