درویش‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

درویش‌دوزی از رودوزی‌های ویژهٔ شهرستان تفرش است که قدمتی صدساله دارد و در اوایل دورهٔ پهلوی به اوج شکوفایی خود رسید. درویش‌دوزی هنری ساده و در دسترس است که با کوک زدن می‌توان طرح‌هی مختلفی را در رنگ‌های متنوع ایجاد کرد. از درویش‌دوزی برای تزیین انواع لباس، کوسن، پرده، چادرشب، جانماز و… استفاده می‌شود.

درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی یکی از رودوزی‌های سنتی و ایرانی است که در شهر تفرش استان مرکزی رواج دارد.<ref>{{پک/بن|ایران|ک=وب‌سایت ایران|ف=درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی (مرکزی)}}</ref> این هنر با دوخت نقوش هندسی مربع‌شکل و پلکانی و پر کردن داخل آن شکل می‌گیرد.<ref>{{پک|محمدی و صائب‌نیا|1401|ک=همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران|ف=مروری بر نقوش و دوخت درویش‌دوزی|ص=2}}</ref> دوخت آن با درج حاشیه‌های پهن روی پارچه انجام می‌شود. این هنر به چشمه‌دوزی شباهت بسیاری دارد و تنها تفاوت آن این است که درویش‌دوزی با نخ‌کشی کمتری انجام می‌شود.<ref>{{پک/بن|درویش‌دوزی|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=درویش‌دوزی یا تفرش‌دوزی}}</ref>

درویش‌دوزی در ایران در اواخر دورهٔ قاجار در شهر تفرش رایج شد و قدمتی صدساله دارد. این هنر در اوایل سلسلهٔ پهلوی در تفرش که محل اقامت ظهیرالدوله، داماد ناصرالدین‌شاه بود، به اوج رونق خود رسید؛ چرا که او یکی از دراویش معروف آن زمان بود. ظهیرالدوله با تأسیس انجمن، [[صنایع دستی]] مختلف را به زنان و مردان به‌ویژه افراد نیازمند آموزش می‌داد. این هنر میان دراویش مرسوم بود و از طریق انجمن میان سایر مردم نیز گسترش یافت. ظهیرالدوله نیز که در اواخر عمر خود فقیر شده بود، با دوختن سفارش‌های دیگران و درآمد آن، زندگی خود را می‌گذراند. نمونه‌هایی از درویش‌دوزی در موزهٔ تفرش موجود است که اکثر آن‌ها با رنگ‌های قرمز، سبز، قهوه‌ای و مشکی دوخته شده‌اند.<ref>{{پک|محمدی و صائب‌نیا|1401|ک=همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران|ف=مروری بر نقوش و دوخت درویش‌دوزی|ص=5}}</ref>

درویش‌دوزی در گذشته روی کلاه‌های نمدی دراویش، خرقه، پوستین، سفره‌های دراویش، کمربندهای پشمی، چادرشب، پرده، رویهٔ کرسی و بقچه دوخته می‌شد. در حال حاضر درویش‌دوزی رونق و رواج چندانی ندارد و تنها بومیان منطقه از این هنر برای تزیین لباس در قسمت جلوسینه، یقه و سرآستین، رومیزی، سجاده، جانماز، جلد قرآن، کوسن، کیسه‌های تزیینی و تزیین صندوقچه به‌کار می‌برند.<ref>{{پک|محمدی و صائب‌نیا|1401|ک=همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران|ف=مروری بر نقوش و دوخت درویش‌دوزی|ص=2-5}}</ref>

درویش‌دوزی به دو روش انجام می‌شود؛ در روش اول، پس از انتقال طرح روی کاغذ شطرنجی، هنرمند از اطراف طرح شروع به کوک گرفتن می‌کند و پس از اتمام کار، کاغذ را نم‌دار کرده و آن را از پارچه جدا می‌کند. در دوخت این روش فقط از تکنیک شِلال (کوک‌های خرد و ریزی که به‌شکل بخیه است؛ به‌طوری‌که پشت و روی پارچه یکسان باشد) استفاده می‌شود.<ref>{{پک/بن|ایران2|ک=وب‌سایت ایران|ف=درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی (مرکزی)}}</ref> روش دوم به صورت تارکشی انجام می‌شود و نیازی به کشیدن طرح روی کاغذ نیست؛ بلکه طرح‌ها کاملاً ذهنی است و از طریق کشیدن تاروپود پارچه، مربع‌هایی به‌ضلع یک سانتی‌متر روی آن مشخص می‌کنند و سپس مرکز آن را با نخ ابریشمی به رنگ پارچه پر می‌کنند.<ref>{{پک/بن|آریا|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=درویش‌دوزی هنری که رو به فراموشی می‌رود}}</ref>

در درویش‌دوزی اشکال به‌صورت خطوط عمود برهم دوخته می‌شوند. این اشکال بر مبنای عدد چهار مانند چهارضلعی‌ها و عدد سه مانند مثلث هستند.<ref>{{پک|باستانی و طوسی|1397|ک=فصلنامهٔ علمی پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر|ف=بررسی تطبیقی سوزن دوزیِ ساشیکو در لباس سنتی ژاپن (کیمونو) و درویش دوزی در لباس اهل تصوف (خرقه) در ایران|ص=32}}</ref> چهارضلعی‌ها بیشترین کاربرد را در درویش‌دوزی دارند که به تنهایی در کنار هم فضاهای خالی را پر می‌کنند. از تکثیر پنج مربع به‌صورت پلکانی، چلیپا و از تکثیر سیزده مربع آن، چهار چلیپای در هم فرورفته به‌وجود می‌آید.<ref>{{پک|نجیب اوغلو|1389|ک=هندسه و تزیین در معماری اسلامی|ص=108}}</ref> نقش «لا» از نقوش درویش‌دوزی است که از تکثیر مربع به‌صورت پلکانی به‌وجود می‌آید.<ref>{{پک|باستانی و طوسی|1397|ک=فصلنامهٔ علمی پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر|ف=بررسی تطبیقی سوزن دوزیِ ساشیکو در لباس سنتی ژاپن (کیمونو) و درویش دوزی در لباس اهل تصوف (خرقه) در ایران|ص=32}}</ref> انواع مثلث‌ها نیز با کوک‌های رنگی دوخته می‌شوند که از کنار هم قرار گرفتن آن‌ها، اشکال دیگری به‌وجود می‌آید.<ref>{{پک|بلخاری قهی|1390|ک=مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی (وحدت وجود وحدت شهود)|ص=244-245}}</ref> از مهم‌ترین طرح‌های این اشکال می‌توان به نیم‌گل، گل خورشیدی هشت‌پر، گل خورشیدی دوازده‌پر، گل خورشیدی دوبل، گل خورشیدی کثیرالاضلاع، نقش کله‌اسبی، نقش گله‌ای چهارپر متناوب و دیگر نقوش اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|ایران 2|ک=وب‌سایت ایران|ف=درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی}}</ref>

درویش‌دوزی از نظر دوخت، شکل‌های هندسی، شمارش اعداد و رنگ شباهت بسیاری به سوزن‌دوزی ساشیکو در ژاپن دارد. این دو سوزن‌دوزی بیانگر مفاهیم عمیق آیینی هستند؛ به‌طوری که درویش‌دوزی بر اساس تفکرات صوفیه، بر پایهٔ اسلام و قرآن و سوزن‌دوزی ساشیکو بر اساس تفکرات آیینی، بر پایهٔ احترام به طبیعت و عناصر موجود در آن تفسیر شده است.<ref>{{پک|باستانی و طوسی|1397|ک=فصلنامهٔ علمی پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر|ف=بررسی تطبیقی سوزن‌دوزی ساشیکو در لباس سنتی ژاپن (کیمونو) و درویش‌دوزی در لباس اهل تصوف (خرقه) در ایران|ص=25}}</ref>

== ابزارهای لازم برای درویش دوزی ==

از ابزارهای لازم جهت درویش‌دوزی می‌توان به نخ‌های عمامه و ابریشمی، کاغذ شطرنجی (برای قرار دادن آن روی پارچه و دوخت طرح مورد نظر) و سوزن بیتوین اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|ایران1|ک=وب‌سایت ایران|ف=درویش‌دوزی یا تفرشی‌دوزی (مرکزی)}}</ref> پارچهٔ مورد نیاز برای انجام درویش‌دوزی، پارچهٔ فاستونی، کنفی یا پارچه‌های درشت‌بافتی است که بافتی ساده و تاروپودی قابل شمارش دارند. از گونی اغلب برای این دوخت نیز استفاده می‌شود.<ref>{{پک|محمدی و صائب‌نیا|1401|ک=همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران|ف=مروری بر نقوش و دوخت درویش دوزی|ص=3}}</ref>