پیش‌نویس:سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|سازمان مجاهدین خلق ایران؛}}''' تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف جمهوری اسلامی ایران.<ref group="دیدگاه">الان از مخالفین نظام جمهوری اسلامی ایران است، ولی در عین حال مخالف نظام شاهن شاهی هم بوده است و شاید الان هم باشد</ref>

سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK، MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمان‌های سیاسی ـ شبه‌نظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونی‌های ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزه‌های اسلامی با مارکسیسم در دهه‌های چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و هم‌پیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشت‌ساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقه‌ای پیرامون مسعود و مریم رجوی.

== '''بستر تاریخی پیدایش''' ==

سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعد از شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی ظهور یافته است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.^{<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref>} این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.^{<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref>} شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با اندیشه‌های مدرن غربی<ref group="دیدگاه">اگر مقصود از غرب به معنای عام باشد که شامل تفکر مارکسیستی هم شود درست است، ولی اگر غرب مقصود لیبرال دموکراسی باشد دقیق نیست. چون تفسیر آنها از اسلام ناشی از تفکر مارکسیستی بود تا لیبرال دموکراسی. اساسا با لیبرال دموکراسی مشکل داشتند. </ref>.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref>

در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به‌عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref>

حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت می‌داد. مطالعه قرآن، نهج‌البلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشته‌های انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی می‌داد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریان‌های مذهبی سنتی دور می‌کرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref>

== '''ایدئولوژی''' ==

ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایه‌داری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1384|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref> در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزاره‌ی کلامی محسوب نمی‌شد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصله‌های طبقاتی تعبیر می‌گردید. بر اساس این تلقی، مبارزه‌ی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعه‌ی بی‌طبقه‌ی توحیدی در نظر گرفته می‌شد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیه‌ی «فَضَّلَ اللهُ المُجاهِدینَ...»<ref group="دیدگاه">میشود به جای متن آیه به درج شماره آیه اکتفا کند</ref> با نشانه‌هایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم  حاکی از آن بود که سازمان می‌کوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی هم‌زمان بهره برداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref> حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادی‌گرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref> مجاهدین مارکسیست‌های غیرمادی‌گرا خوانده شده‌اند؛ آنان مهم‌ترین اصل مادی‌گرایی را رد می‌کردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیست‌ها هم‌نظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یک‌سو با مخلوق‌دانستن این روند، آن را دینی تلقی می‌کردند و قیام‌های انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین می‌کردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادی‌گرابودن مؤمن تلقی می‌شدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام می‌زدند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> به تعبیر سید روح‌الله خمینی این گروه به دین نگاه التقاطی و تک‌بعدی داشته‌است.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref>

از جمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از:

* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیده‌ها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است.  این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوسته‌ای اسلامی برشمرد.

* '''مقدمه مطالعات مارکسیستی''': نوشته سعید محسن، جزوه‌ای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=697-699|ج=1}}</ref>

 

سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش به‌تدریج با بحران‌های فکری و ایدئولوژیک روبه‌رو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمده‌ای از رهبری اولیه و بحران‌های تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را به‌عنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سال‌ها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم به‌عنوان فلسفه‌ای مناسب‌تر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، به‌عنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>

این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، به‌ویژه نیروهای مسلمان، روبه‌رو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمان‌های بنیان‌گذاران و اقدامی فرصت‌طلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحران‌های داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیه‌های درون‌سازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریف‌واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref> این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهره‌برداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref>

بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گسترده‌ای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیق‌تر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروه‌های مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفته‌شده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref>  

در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیست‌شده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامه‌دهنده راه بنیان‌گذاران سازمان معرفی کردند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=126-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref> با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیست‌شده متمایز می‌دانست، اما بسیاری از ویژگی‌های تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفی‌کاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت. <ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=130-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=101|ج=}}</ref>

== سازمان و روحانیون شیعه ==

سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهره‌های مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباط‌ها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایت‌ها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایش‌های مارکسیستی و روش‌های خشونت‌آمیز سازمان، فاصله‌گیری افزایش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> به‌خصوص پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامه‌ای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیست‌ها) برمی‌شمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام می‌دهند که مذهب را به‌عنوان قدرتی توده‌ای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref>

در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تک‌بعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروه‌هایی که نام اسلام را به کار می‌گرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود می‌فهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref>  پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه  در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند، دشمنی‌ای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref><ref group="دیدگاه">البته در این قسمت روایت های رقیب هم وجود دارد. در ورایت رقیب علت اصلی اختلاف بر سر تفسیر دین نبوده، بلکه سهم بری از قدرت عامل اصلی اختلاف بوده است</ref>

== عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی ==

=== از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش ===

نخستین اقدام پس از بنیان‌گذاری سازمان، تشکیل کلاس‌های آموزشی از سوی محمد حنیف‌نژاد و سعید محسن با موضوع‌های ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. <ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دوره‌ای اساس‌نامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروه‌های ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref>  

در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروه‌های ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=37-39|ج=1}}</ref> در فروردین و خرداد ۱۳۵۱<ref group="دیدگاه">بعد از عدد سال به تناسب از علایم اختصاری ش یا ق یا م استفاده شود</ref>، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند.<ref>{{پک|نجاتی|1373|ک=تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران|ص=402-404|ج=1}}</ref> بنیان‌گذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.<ref>{{پک|نجاتی|1373|ک=تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران|ص=403|ج=1}}</ref>

در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحه‌ای اعالم<ref group="دیدگاه">مقصود اعلام است؟ تعبیر اعلامیه در مورد یک سند هزار صفحه ای شاید دقیق نباشد</ref> مواضع ایدئولوژیک، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعالم<ref group="دیدگاه">اعلام درست نیست؟</ref> موجودیت کرد.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=143|ج=1}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref>در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچ‌گاه نمی‌توانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجه‌ای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، می‌تواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد». <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref>

بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشه‌های مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref>

=== رویارویی با جمهوری اسلامی ===

سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروه‌ها، با ناکامی مواجه شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref>  در آذر ۱۳۵۸ در همه‌پرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد می‌دانست، شرکت نکرد <ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت نداده‌اند، سازمان در اطلاعیه‌ای از کناره‌گیری رجوی از انتخابات خبر داد.<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref>  

پس از امضای معاهده‌ای با طارق عزیز (معاون نخست‌وزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاه‌های تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبهه‌ها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار می‌دادند.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref>  

پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقه‌ای مذهبی-مافیایی فروکاست. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=467|ج=1}}</ref> ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشم‌چی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریح‌ترین احکام اسلامی بود.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=109|ج=1}}</ref> پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=143|ج=3}}</ref> به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقه‌ای در زمینه‌های سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره می‌شد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه می‌شدند تا از سازمان جدا نشوند. <ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=284-293|ج=1}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=254-268|ج=1}}</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایت‌های امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمی‌تر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی می‌پردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیری‌های دهه ۱۳۶۰، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانواده‌های درگیر با اردوگاه اشرف پرداخته‌اند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://ana.ir/fa/news/854641/%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86|ف=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین}}</ref>  

در تلویزیون، سه‌گانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستان‌هایی پیرامون سازمان ساخته شده است.  سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب گذاری‌های آنان را در قالب درام و خرده داستان‌هایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکل‌گیری تا دوره معاصر تمرکز دارد. بازنمایی فرهنگی سازمان در ایران عمدتاً در چارچوب حافظه امنیتی جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ یعنی سازمان بیشتر به عنوان شبکه‌ای مخفی، خشونت‌محور، وابسته یا فرقه‌ای نمایش داده می‌شود تا به عنوان یک حزب سیاسی عادی.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D8%B1%D9%82-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B2%D9%86%D9%86%D8%AF|ف=سریال‌هایی که پرونده منافقین را ورق می‌زنند}}</ref><ref group="دیدگاه">مقاله ویکی پدیا حتمادیده شود. در آن مقاله دو چیز خیلی برجسته شده است. یکی افشاگری (به تعبیر دیگر جاسوسی این سازمان برای کشورهای ضد جمهوری اسلامی) و دیگر اعادام های دهه شصت. که در هر دوبخش با نگارش مقاله مجاهدین خلق در حقیقت کار ضدشناختی علیه جمهوری اسلامی کرده است. اگر نویسنده بتواند آن موارد را علیه مجاهدین استفاده کند خیلی خوب میشود. ضمنا به نظرم مقاله ویکی پدیا در قسمت قبل از انقلاب اسلامی این جریان هم غنی است. انشالله کوشش شود که مقاله ای نگارش شود که به مراتب بهتر از مقاله ویکی پدیا باشد.</ref>  

== جدول بازنمایی سینمایی و تلویزیونی<ref group="دیدگاه">در بند قبلی هم بخشی از این مطالب وجود داشت؛ چرا اینجا جدول دیگری آورده اید؟</ref> ==

|روایت  جداشدگان و درگیری با سازمان

|بمب‌گذاری  و ترورهای منسوب به سازمان

|تلاش  خانواده برای خروج فرزند از اردوگاه اشرف

|داستان‌های  خانوادگی ـ امنیتی پیرامون سازمان

|به نام خلق

|بمب گذاری های سازمان در دهه شصت

|1403

|مجموعه تلوزیونی

|اعضا و فعالیتهای خرابکارانه سازمان قبل و بعد از انقلاب

|}

|تأسیس  سازمان توسط حنیف‌نژاد، محسن و نیک‌بین؛ در برخی منابع با حضور بدیع‌زادگان

|اعدام  بنیان‌گذاران و شماری از اعضای مرکزیت

|اعلام  تغییر ایدئولوژی به مارکسیسم در بخش خارج از زندان و ترور مجید شریف واقفی

|آزادی  زندانیان سیاسی و بازگشت بخش مسلمان سازمان به فضای عمومی

|ورود  سازمان به فاز مسلحانه و آغاز مرحله جدید تقابل

|خروج رجوی و بنی‌صدر از ایران و اعلام شورای ملی مقاومت

|عملیات  آفتاب، چلچراغ، فروغ جاویدان و شکست در مرصاد

|پس از ۱۳۸۲

|بحران  اشرف پس از سقوط صدام و انتقال تدریجی به لیبرتی

|-

|۱۳۹۵ به  بعد

|انتقال به  آلبانی و تمرکز بیشتر بر فعالیت رسانه‌ای، دیپلماتیک و آنلاین

|}