ایران پدیا

زرتشتی‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''زرتشتی‌دوزی؛''' سوزن‌دوزی ظریف روی پارچۀ ابریشمی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =  زرتشتی‌دوزی.jpg
| زیرنویس تصویر    =  نمونه‌ای از زرتشتی‌دوزی
| image_alt        =
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پته‌دوزی کرمان و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، لباس عروس، عرقچین و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه 1399ش به ثبت ملی رسیده است.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''زرتشتی‌دوزی'''؛ گونه‌ای از سوزن‌دوزی ظریف روی پارچهٔ ابریشمی.
 
زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و [[سوزن‌دوزی|سوزن‌دوزی‌های]] سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در [[فرهنگ]] [[زرتشت|زرتشتیان]] داشته و پیوند ساختاری عمیقی با [[پته‌دوزی]] [[کرمان]] و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، [[لباس عروس]]، [[عرقچین]] و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در [[اسفند]] ۱۳۹۹ش به ثبت ملی رسیده است.


== تعریف ==
== تعریف ==
زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در [[یزد]] رواج داشته است. این هنر دربرگیرندۀ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایۀ ویژه‌ای در باور [[آیین زرتشت|زرتشتیان]] دارد.<ref>{{پک/بن|میراث|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref> نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=9}}</ref> زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|میراث1|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref>
زرتشتی‌دوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در [[یزد]] رواج داشته است. این هنر دربرگیرندهٔ نگاره‌ها و نمادهایی است که هر یک درون‌مایهٔ ویژه‌ای در باور زرتشتیان دارد.<ref>{{پک/بن|میراث|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref> نام قدیمی و اصیل زرتشتی‌دوزی «گل و نقش» بوده است.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=9}}</ref> زرتشتی‌دوزی از ظریف‌ترین انواع سوزن‌دوزی‌ها دانسته می‌شود. اغلب دوخت‌های آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذره‌بین می‌توان آن‌ها را از هم تفکیک کرد. طرح‌ها در زرتشتی‌دوزی روی پارچه کشیده نمی‌شوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوک‌ها، طرح را روی پارچه پیاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|میراث1|ک=وب‌سایت میراث آریا|ف=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش}}</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
هنر زرتشتی‌دوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورۀ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه به‌دلیل بی‌توجهی به این هنر تاریخی کمتر از این [[سوزن‌دوزی]] حمایت می‌شود.<ref>{{پک|پشوتنی‌زاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و [[سوزن‌دوزی بلوچی]] دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. به‌همین دلیل، نقوش زرتشتی‌دوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایع‌دستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=20}}</ref>
هنر زرتشتی‌دوزی در دورهٔ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه از این [[سوزن‌دوزی]] کمتر حمایت می‌شود.<ref>{{پک|پشوتنی‌زاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتی‌دوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پته‌دوزی کرمان و [[سوزن‌دوزی بلوچی]] دارد که دلیل احتمالی آن هم‌نشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته ذکر شده است. از سوی دیگر، زرتشتیان پس از مهاجرت به [[هند]] در قرن دهم میلادی و تشکیل جامعه [[پارسیان هند]]، این هنر ایرانی را در آنجا نیز رواج دادند. به‌همین دلیل گفته شده که نقوش زرتشتی‌دوزی به‌عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر [[فرهنگ]] و [[صنایع دستی|صنایع‌دستی]] مناطق نزدیک به [[کشمیر]] تأثیر بگذارد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=20}}</ref>


== رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی ==
== رنگ‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی ==
در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگ‌های سبز، قرمز، سفید و نارنجی استفاده می‌کنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباس‌های سنتی زرتشتیان یزد به‌ویژه در [[مراسم عروسی]]، رنگ سبز است.<ref>{{پک|رمضان‌خانی|دهنوی|1387|ک=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|ص=275}}</ref>
در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگ‌های [[سبز]]، قرمز، سفید و نارنجی استفاده می‌کنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباس‌های سنتی زرتشتیان یزد به‌ویژه در [[مراسم عروسی]]، به رنگ [[سبز]] است.<ref>{{پک|رمضان‌خانی|دهنوی|1387|ک=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|ص=275}}</ref>


== انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی ==
== انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتی‌دوزی ==
موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستۀ کلی تقسیم می‌شوند:
[[پرونده:زرتشتی‌دوزی۱.jpg|جایگزین=طرح نقش ماهی در هنر رشتی‌دوزی|بندانگشتی|طرح نقش ماهی در هنر زرتشتی‌دوزی]]
 
موضوعات نقوش به‌کار رفته در هنر زرتشتی‌دوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:
* '''نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستۀ جانوری و گیاهی تقسیم می‌شوند:'''
* '''نقوش برگرفته از طبیعت گیاهی و جانوری در منطقه''':


{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
خط ۲۶: خط ۵۶:
| rowspan="3" |جانوری
| rowspan="3" |جانوری
|پرنده
|پرنده
|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان
|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان.
|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=24}}</ref>
|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=24}}</ref>
|-
|-
|ماهی
|ماهی
|انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی
|انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی.
|ماهی نماد باروری و حاصلخیزی<ref>{{پک|هال|1380|ک=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|ص=100}}</ref> و یادآور ایزدبانوی مادر است.<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=342}}</ref>
|ماهی نماد باروری و حاصلخیزی<ref>{{پک|هال|1380|ک=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|ص=100}}</ref> و یادآور ایزدبانوی مادر است.<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=342}}</ref>
|-
|-
|حیوانات شاخ‌دار
|حیوانات شاخ‌دار
|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی
|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی.
|حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامۀ اساطیر جهان|ص=536}}</ref>
|حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامهٔ اساطیر جهان|ص=536}}</ref>
|-
|-
|گیاهی
|گیاهی
|درخت
|درخت
|سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی
|[[سرو]] یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی.
|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref>  
|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت [[سرو]] نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref>
|-
|-
|
|
|گل
|گل
|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتۀ گل همراه برگ<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ.<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتاب‌گردان نماد برکت و خوش‌یمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref>
|گل شیلونه نماد چرخ [[زندگی]]، گل آفتاب‌گردان نماد [[برکت]] و خوش‌یمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref>
|}
|}
 
* '''نقوش هندسی معروف به هفت‌وهشت''':
* '''نقوش هندسی که در زرتشتی‌دوزی به هفت‌وهشت معروف است:'''


{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
خط ۵۹: خط ۸۸:
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|نقوش هندسی
|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل.<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>
|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابۀ الهۀ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref>
|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref>
|}
|}
'''نقوش مفهومی به دو دستۀ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم می‌شوند:'''
'''نقوش مفهومی برگرفته از محیط و ترکیبی''':
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+
|+
خط ۷۲: خط ۱۰۱:
|نقوش مفهومی
|نقوش مفهومی
|نقوش برگرفته از محیط
|نقوش برگرفته از محیط
|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان.<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید نماد حیات و سرچشمۀ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیۀ انسان‌ها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسان‌ها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|-
|-
|
|
|نقوش ترکیبی
|نقوش ترکیبی
|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم
|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی و نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم.
|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان راز‌آمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref>
|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان رازآمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref>
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
نقش دو انسان نماد [[عروس]] و [[داماد]] و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده می‌شود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>
|}
|}


== کاربرد زرتشتی‌دوزی ==
== کاربرد زرتشتی‌دوزی ==
زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریۀ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی لباس‌های عروس، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسۀ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانۀ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتو‌های رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچۀ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>
[[پرونده:زرتشتی‌دوزی۲.jpg|جایگزین=تل سر زرتشتی‌دوزی شده|بندانگشتی|تل زرتشتی‌دوزی شده]]
زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی [[لباس‌ عروس|لباس‌های عروس]]، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانهٔ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>


برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچۀ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه، زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=23-24}}</ref>
برای لباس نوزادان نیز مجموعه‌ای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچهٔ مربع‌شکل برای قنداق کردن بچه، زرتشی‌دوزی می‌شود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایره‌ای‌شکلی که مزین به زرتشتی‌دوزی است، قرار می‌گیرد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|ص=23-24}}</ref>


== ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی ==
== ثبت زرتشتی‌دوزی در آثار ملی ==
زرتشتی‌دوزی در اسفند ماه 1399ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانۀ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی}}</ref>
زرتشتی‌دوزی در [[اسفند]] ۱۳۹۹ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتی‌دوزی به‌عنوان میراث ناملموس، ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی}}</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}


== منابع ==
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/zoroastrian-art02-embroidery.html|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بیتوته}}|وبگاه=وب‌سایت بیتوته}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/zoroastrian-art02-embroidery.html|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بیتوته}}|وبگاه=وب‌سایت بیتوته}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بختورتاش|نام=نصرت‌الله|عنوان=نشان رازآمیز|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=فروهر|شابک=978-9649648811}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بختورتاش|نام=نصرت‌الله|عنوان=نشان رازآمیز|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=فروهر|شابک=978-9649648811}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پشوتنی‌زاده|نام۱=آزاده|تاریخ=1401|عنوان=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|پیوند=http://jii.nlai.ir/article_2751_3cbf62c806d8ac72679411dac5d3a844.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی-اسلامی|دوره=دوازدهم|شماره=یکم|صفحات=59-84}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پشوتنی‌زاده|نام۱=آزاده|تاریخ=1401|عنوان=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|پیوند=http://jii.nlai.ir/article_2751_3cbf62c806d8ac72679411dac5d3a844.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی-اسلامی|دوره=دوازدهم|شماره=یکم|صفحات=59-84}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران|نشانی=http://haftdast.com/sites/default/files/files7dast/Tarikh-zatoshtidoozi-iran.pdf|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هفت‌دست}}|وبگاه=وب‌سایت خانۀ هفت دست}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران|نشانی=http://haftdast.com/sites/default/files/files7dast/Tarikh-zatoshtidoozi-iran.pdf|تاریخ بازبینی=7 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هفت‌دست}}|وبگاه=وب‌سایت خانهٔ هفت دست}}
 
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دوبوکور|نام=مونیک|عنوان=رمزهای زنده جان|سال=1373|مکان=تهران|ناشر=مرکز|مترجم=جلال ستاری|شابک=9789643052645}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دوبوکور|نام=مونیک|عنوان=رمزهای زنده جان|سال=1373|مکان=تهران|ناشر=مرکز|مترجم=جلال ستاری|شابک=9789643052645}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|سال=1387|مکان=یزد|ناشر=سبحان نور|نام۱=صدیقه|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۱=رمضان‌خانی|نام خانوادگی۲=دهنوی|شابک=9789642745128}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی|سال=1387|مکان=یزد|ناشر=سبحان نور|نام۱=صدیقه|نام۲=زهرا|نام خانوادگی۱=رمضان‌خانی|نام خانوادگی۲=دهنوی|شابک=9789642745128}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.irna.ir/news/85034807/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C|تاریخ=30 بهمن 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|ایرنا}}|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتیان میراث‌دار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتی‌دوزی|نشانی=https://www.irna.ir/news/85034807/زرتشتیان-میراث-دار-ایران-کهن-هستند-تلاش-برای-ثبت-جهانی-زرتشتی-دوزی|تاریخ=30 بهمن 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|ایرنا}}|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش|نشانی=https://www.chtn.ir/news/14010622104612/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%DB%8C%D8%B2%D8%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-%DA%AF%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4|تاریخ=28 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|میراث}}|وبگاه=وب‌سایت میراث آریا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زرتشتی‌دوزی یزد، هنر گل و نقش|نشانی=https://www.chtn.ir/news/14010622104612/زرتشتی-دوزی-یزد-هنر-گل-و-نقش|تاریخ=28 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=10 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|میراث}}|وبگاه=وب‌سایت میراث آریا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سرافراز اردکانی|نام=لیلا|عنوان=مطالعۀ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتۀ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|سال=1402|پیوند=https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/c633da1c6be0e9e0b66b0380aaa2798b}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سرافراز اردکانی|نام=لیلا|عنوان=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتی‌دوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردم‌شناختی|سال=1402|پیوند=https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/c633da1c6be0e9e0b66b0380aaa2798b}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=جیحون|نام۱=ژان|نام۲=الن|نام خانوادگی۱=شوالیه|نام خانوادگی۲=گربران|شابک=9646534147|جلدها=5}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|سال=1387|مکان=تهران|ناشر=جیحون|نام۱=ژان|نام۲=الن|نام خانوادگی۱=شوالیه|نام خانوادگی۲=گربران|شابک=9646534147|جلدها=5}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانۀ هفت دست|نشانی=https://amordadnews.com/128722/|تاریخ=۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۷ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|نام خانوادگی۱=شهریاری|نام۱=مهشید}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتی‌دوزی در خانهٔ هفت دست|نشانی=https://amordadnews.com/128722/|تاریخ=۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۷ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|نام خانوادگی۱=شهریاری|نام۱=مهشید}}
 
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عزیزی|نام۱=رویا|تاریخ=1399|عنوان=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|پیوند=https://www.bagh-sj.com/article_107799.html|ژورنال=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|دوره=هفدهم|شماره=هشتاد و پنجم|صفحات=17-30|نام۲=زهره|نام خانوادگی۲=طباطبایی جبلی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عزیزی|نام۱=رویا|تاریخ=1399|عنوان=مطالعۀ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|پیوند=https://www.bagh-sj.com/article_107799.html|ژورنال=نشریۀ علمی باغ‌نظر|دوره=هفدهم|شماره=هشتاد و پنجم|صفحات=17-30|نام۲=زهره|نام خانوادگی۲=طباطبایی جبلی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوپر|نام=جی. سی|عنوان=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=نشر نو|مترجم=ملیحه کرباسیون|شابک=9789649150284}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوپر|نام=جی.سی|عنوان=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=نشر نو|مترجم=ملیحه کرباسیون|شابک=9789649150284}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در صنایع دستی ایران|سال=1355|مکان=تهران|ناشر=بانک ملی ایران|نام۱=جی|نام۲=سومی هیراموتو|نام خانوادگی۱=گلاک|نام خانوادگی۲=گلاک|مترجم=یحیی ذکاء و رضا علوی}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=سیری در صنایع دستی ایران|سال=1355|مکان=تهران|ناشر=بانک ملی ایران|نام۱=جی|نام۲=سومی هیراموتو|نام خانوادگی۱=گلاک|نام خانوادگی۲=گلاک|مترجم=یحیی ذکاء و رضا علوی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=وارنر|نام=رکس|عنوان=دانشنامه اساطیر جهان|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=هیرمند|مترجم=ابوالقاسم اسماعیل‌پور|شابک=9648332142}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=وارنر|نام=رکس|عنوان=دانشنامه اساطیر جهان|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=هیرمند|مترجم=ابوالقاسم اسماعیل‌پور|شابک=9648332142}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هال|نام=جیمز|عنوان=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=صدای معاصر|مترجم=رقیه بهزادی|شابک=9645545625}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هال|نام=جیمز|عنوان=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=صدای معاصر|مترجم=رقیه بهزادی|شابک=9645545625}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یاحقی|نام=محمدجعفر|عنوان=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|شابک=9789648637496}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یاحقی|نام=محمدجعفر|عنوان=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|سال=1386|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|شابک=9789648637496}}
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/زرتشتی‌دوزی»