صفحهای تازه حاوی «'''بیعت؛''' پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در فرهنگ اسلامی. == مفهومشناسی == بیعت و بیع هر دو از ریشهٔ باع و به معنای دست دادن یا فشردن جهت پذیرش و پیروی،<ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=مفردات...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۹ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''بیعت؛''' پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در | '''بیعت؛''' پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در اندیشه اسلام. | ||
یکی از مفاهیم بنیادین در اندیشهٔ اسلام، مفهوم بیعت است که خود برگرفته از سنتی اجتماعی در میان قبایل عرب در شبهجزیرهٔ عربستان بهشمار میرود؛ پدیدهای اجتماعی که در مسائل مربوط با اداره جامعه و قدرت سیاسی تأثیرگذار بوده است. در تمام ادوار تاریخی از آن با نام بیعت یاد شده و این نشان دهنده تطور معنایی و گستره مفهومی بیعت است. از حیث اهمیت در اندیشه اسلامی نیز مسئله بیعت به یکی از چالشی ترین بنیادهای فکری در میان فرق و مذاهب اسلامی پس از رحلت پیامبر اسلام مبدل گشت به صورتی که عمده مذاهب کلامی و فقهی با مرزبندی مشخصی به بحث پیرامون این مفهوم پرداختهاند. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
بیعت | بیعت از ریشهٔ بیع و به معنای دست دادن یا فشردن جهت پذیرش و پیروی،<ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=مفردات الفاظ قرآن|ص=۶۷|ج=}}</ref> معاوضه و مبادله، دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است.<ref>{{پک|ابن فارس|۱۹۷۹|ک=معجم مقاییس اللغة|ص=۳۲۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|فراهیدی|۱۴۱۰|ک=العین|ص=۲۶۵|ج=۲}}</ref> اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر میگذاشتند و آن را صفقه یا بیعت میگفتند.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=ذیل «بیع»|ج=}}</ref><ref>{{پک|طریحی|۱۳۷۵|ک=مجمع البحرین|ص=۲۰۲|ج=۵}}</ref> در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیّت ادارهٔ جامعه از سوی او است.<ref name=":02">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۷}}</ref> | ||
در بحث لغوی، صاحبان معاجم، مفهوم التزامی بیعت یعنی دست دادن در هنگام انعقاد آن را جایگزین تعریف لغوی این واژه نمودهاند. در تعریف اصطلاحی دامنهٔ مفهومی بیعت گسترده است و اختلاف نظر میان اندیشمندان در تعریف آن، نظر به ضیق یا گسترهٔ مفهومی مفاد بیعت، امری طبیعی بهنظر میرسد. تحول مفهومی بیعت در طول تاریخ حاکی از آن است که پس از گذشت مدت زمانی، حقیقت معنای بیعت با گسترش جمعیت و سازوکارهای مختلف نیل به قدرت، دچار تحول و دگرگونی عظیمی شد. بر این اساس، تعریف متأخران از بیعت، انعکاس واقعیت اجتماعی عصر ایشان بوده و با مصادیق ابتدایی بیعت نظیر عصر حیات پیامبر، ناسازگار و گاهی متعارض است.<ref name=":0212">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۹۳}}</ref> | |||
== مصادیق بیعت در تاریخ == | |||
مفاد بیعت در اعصار مختلف و میان گروههای مختلف متفاوت بوده است. از حضور و زندگی در جامعهٔ اسلامی و پذیرفتن شروط زندگی جمعی تا تشکیل نظام سیاسی و تعهد به دفاع و جانفشانی برای تحقق یک آرمان، همگی اموری هستند که در مصادیق مختلف تاریخی مورد توافق و بیعت قرار گرفتهاند. این گستردگی نشان میدهد که بیعت فراتر از تعیین حاکم، بر امور کلیتری مانند اساس حکمرانی و عضویت در جامعهٔ اسلامی نیز کاربرد داشته است.<ref name=":0214">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۹۳-۹۴}}</ref> | |||
=== پیش از اسلام === | |||
پیش از اسلام، بیعت بهعنوان رسمی رایج، برای اعلام پذیرش سرپرستی رئیس قبیله یا واگذاری منصبی مهم به فردی انجام میشده است.<ref>{{پک|فاضل|۱۳۶۸|ک=کیهان اندیشه|ف=بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام|ص=۱۲۵}}</ref> | |||
=== عصر ظهور اسلام === | |||
نظم نوین سیاسی اسلام با بیعت آغاز شد؛ نخستین بیعتها با پیامبر، بیعت حضرت علی علیهالسلام و همسر پیامبر خدیجه بود که بیعت اسلام نام گرفت. در جریان انذار عشیرة اقربین نیز سخن از بیعت به میان آمد و در برخی نقلها بر آن تصریح شده است. در این جریان، بیعت از سوی پیامبر، مفاهیمی است که پذیرش آن منجر به تغییر برخی از ارزشهای بنیادین اجتماعی و تغییر در ساختار قدرت است.<ref name=":029">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۷۸}}</ref> دنبالشدن این مفهوم پس از دوران جاهلیت، نشاندهندهٔ جایگاه بنیادین آن بهعنوان مفهومی سیاسی است که افراد جامعه را به رهبر متصل میساخت و حدود تعهدات متقابل را معیّن میکرد. بیعتهای عقبهٔ اول و دوم، بهترتیب با محتوای دینی و سپس با تأکید بر دفاع از جان پیامبر و تشکیل تشکّل نظامی، گامهای اساسی در تحکیم پایههای جامعه اسلامی بودند. از دیگر بیعتهای مهم در سیرهٔ نبوی میتوان به بیعت رضا، رضوان، پیروزی، جن و غدیر نام برد.<ref name=":026">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۹-۱۴۰}}</ref> یکی دیگر از بیعتهای پیامبر، بیعت النساء است که تمام مفاد این بیعت<ref>{{پک|حرعاملی|۱۴۰۳|ک=وسائل الشیعه|ص=۱۵۲-۱۵۳|ج=۱۴}}</ref> به وضوح به جنبههای اجتماعی و به تصویر نوعی میثاق اجتماعی اشاره دارد.<ref name=":028">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۷۹-۸۱}}</ref> | |||
=== عصر خلفای راشدین === | |||
رسم بیعت پس از رحلت پیامبر تداوم یافت، اما کارکرد آن به نهادی برای تعیین خلیفه و حاکم اسلامی تبدیل شد که با گزینش فردی و سپس بیعتگیری از گروهی خاص یا عموم مردم همراه بود. نخستین نمونه از این تحول، ماجرای سقیفه بود که در آن، جمعی از مهاجران و انصار با ابوبکر بیعت کردند و خلافت او را تحکیم بخشیدند و سپس از دیگران، گاه با اکراه، بیعت گرفته شد.<ref>{{پک|شوشتری|۱۳۷۶|ک=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|ص=۲۸۸-۲۸۹|ج=۶}}</ref> بر اساس برخی گزارشها از مقاومت برخی طبقات اجتماعی وقت در پذیرش حاکمیت جدید، این امر موجب شد که مفهوم و کارکرد بیعت پس از رحلت پیامبر دستخوش دگرگونی شود. بهتدریج، بیعت از جایگاه پیمانی دوسویه و مبتنی بر توافق، به ابزاری برای تحمیل ارادهٔ حاکم بر مردم تبدیل گردید.<ref name=":027">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۳-۸۴}}</ref> این رویه در انتخاب خلیفه دوم و سوم نیز تکرار شد<ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۵|ک=مروج الذّهب|ص=۳۱۲ و ۳۴۰|ج=۲}}</ref> و بهعنوان یک رسم سیاسی تثبیت گردید. مردم با امام علی علیهالسلام در مسجد بیعت کردند.<ref>{{پک|زحیلی|۱۴۲۵|ک=الفقه الاسلامی و ادلّته|ص=۶۹۲|ج=۶}}</ref> | |||
=== عصر اُمویان و عباسیان === | |||
رسم بیعت با خلیفه در دوران امویان و عباسیان با دگرگونیهایی در شکل و محتوا ادامه یافت. از دورهٔ معاویه تحولی بنیادین در ماهیت و شیوهٔ بیعت رخ داد؛ وی برای استوار ساختن خلافت خود و خاندانش و بیعتگیری برای فرزندش یزید، از ابزارهایی چون تهدید، تطمیع، وعدهٔ حکومت و ایجاد اختلاف بهره جست.<ref>{{پک|عبدالمجید|۱۹۹۸|ک=البیعة عند مفکّری اهل السنة و العقد الاجتماعی|ص=۶۰-۶۱|ج=۱}}</ref> بیعت تا پیش از این دوران یک کنش اختیاری از سوی افراد جامعه در پذیرش یا عدم پذیرش یک توافق بود هرچند قبل از آن نیز با اکراه و اجبار منعقد میشد. در عصر مروانیان بهصورت رسمی صحبت از تنبیه بر ترک و شکنجه در صورت مخالفت با مفاد آن است و هیئت حاکمه ترک بیعت را بهعنوان جرم در جامعه مورد مجازات علنی قرار میداد و نمیخواست ترک بیعت را با سایر عناوین مجرمانه ظاهرسازی کند. همچنین این دوره بهصورت رسمی شامل وضوح اطاعت کامل از فرامین حاکمیت، بدون سنجیدن آنها بوده است.<ref name=":0210">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۳-۸۵}}</ref> همچنین بیعت جنبهٔ تشریفاتی نیز یافت و هم در آغاز خلافت برای اعلام وفاداری<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|ص=۳۱۱|ج=۷}}</ref> و هم برای تعیین جانشین خلیفه از مردم گرفته میشد.<ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۵|ک=مروج الذّهب|ص=۲۱۰-۲۱۱|ج=۴}}</ref> | |||
در دوره عباسیان، گاهی بیعت با پرداخت پول و وعدههای مالی با نام رزق البیعه همراه بود.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی|ص=۲۸۶|ج=۱}}</ref> از مردمان شهرهای مختلف توسط والیان بیعت گرفته میشد<ref>{{پک|ذهبی|۱۴۱۴|ک=سیر اعلام النبلاء|ص=۲۳۰|ج=۴}}</ref> و بیعت اختصاصی فرماندهان نظامی و لشکریان نیز در این دوره گزارش شده است.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی|ص=۲۹۰-۲۹۱|ج=۱}}</ref> گاه بیعت گرفتهشده برای جانشین، توسط خود خلیفه نقض و شخص دیگری جایگزین میشد.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|ص=۹|ج=۸}}</ref> | |||
== ارکان و شرایط بیعت == | == ارکان و شرایط بیعت == | ||
بیعت دارای سه رکن اساسی | بیعت دارای سه رکن اساسی بیعتکننده، بیعتشونده و موضوع بیعت است که در صورت نبود یکی از آنها بیعت محقق نمیشود.<ref>{{پک|افشاری|۱۴۰۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ|ف=بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه|ص=۳۳-۳۴}}</ref> | ||
== | با توجه به ارکان سه گانه بیعت، شرایط آن را میتوان به دو دسته شرایط عمومی و خاص تقسیم کرد. منظور از شرایط عمومی مواردی است که اختصاص به رکن خاصی از ارکان سهگانه ندارد و در مقابل, شرایط خاص مواردی هستند که مختص یکی از آن سه است. مهمترین شرایط عمومی بیعت رضایتمندی و آزادی در بیعت، آشکار و آگاهانه و مردمی بودن بیعت و تبلیغ و تحریکنکردن مردم برای بیعت میباشد. شرایط خاص بیعت نیز شامل شرایط بیعتکننده مانند داشتن بلوغ، رشد، عقل، استطاعت، قدرت و توانایی، جنس بیعتکننده شامل مرد یا زن بودن، شرایط بیعتشونده مانند مشروعیت و شرایط موضوع بیعت است که با توجه به این امر که موضوع عمومی بیعت اطاعت و فرمانبرداری است، متعلق این پیروی و اطاعت باید در جهت رضایت خدا و هماهنگ با شریعت باشد. از دیگر شرایط موضوع بیعت، مقدوریت است چرا که در اسلام تکلیف به مالایطاق وجود ندارد.<ref>{{پک|افشاری|۱۴۰۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ|ف=بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه|ص=۳۴}}</ref><ref>{{پک|افشاری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه|ص=۸۳-۸۸}}</ref> | ||
بیعت در | |||
== کارکرد بیعت == | |||
بیعت در اندیشهٔ سیاسی اسلام، دو کارکرد اساسی دارد. | |||
* '''تأکیدی:''' به معنای پذیرش ریاست و حکومت و اعلام تعهد و وفاداری نسبت به شخص یا اشخاص. | |||
* '''انشایی''': به معنای اعطای حاکمیت و ریاست یا انتخاب امام و حاکم که زمینهٔ ایجاد قدرت سیاسی جدیدی را فراهم میآورد.<ref name=":022">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۴۰}}</ref> | |||
همچنین بیعت در زمان غیبت در حکومت اسلامی دارای سه نقش کارآمدی، شرط اعمال ولایت از سوی فقیه و فعلیت بخشیدن به ولایت فقیه است.<ref>{{پک|مهسوری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت یا انتخابات|ص=۷۵-۷۹}}</ref> | |||
== اقسام بیعت == | == اقسام بیعت == | ||
بیعت از جهت اهداف و محتوا به سه نوع کلی تقسیم میشود: | بر اساس معنای لغوی بیعت، این عمل عمدتاً با دست دادن یا دست فشردن و به ویژه با دست راست انجام میگرفته است. به گفتهٔ برخی لغتشناسان، این شیوه در سوگند و قرارداد نیز مرسوم بوده و به همین سبب به سوگند، یمین گفته شده است. همچنین وجه نامگذاری بیعت به صفقه نیز به همین دلیل بوده است. در سیرهٔ پیامبر نیز بیعت مردان به همین شیوه گزارش شده است. برخی مفسران، تعبیر یدالله فوق ایدیهم در آیهٔ ۱۰ سورهٔ فتح را اشاره به وقوع بیعت از طریق دست دادن دانستهاند. با این حال، شکلهای دیگری نیز برای بیعت در روایات از جمله بیعت زنان، ذکر شده است. گاهی نیز بیعت صرفاً با اعلام رضایت بیعتکننده و بدون دست دادن تحقق مییافته است.<ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۰-۲۴۱}}</ref> | ||
بیعت از جهت اهداف و محتوا به سه نوع کلی تقسیم میشود:<ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۳-۱۸۴}}</ref> | |||
* '''بیعت متابعت:''' پیمان بر پیروی از خدا و پیامبر که در عقبه منا و پس از فتح مکه از مسلمانان گرفته شد. | * '''بیعت متابعت:''' پیمان بر پیروی از خدا و پیامبر که در عقبه منا و پس از فتح مکه از مسلمانان گرفته شد. | ||
* '''بیعت جهاد:''' پیمان فرمانده سپاه با نیروهای جنگی برای پایداری در میدان نبرد تا آخرین | * '''بیعت جهاد:''' پیمان فرمانده سپاه با نیروهای جنگی برای پایداری در میدان نبرد تا آخرین لحظه گرفته میشود. | ||
* '''بیعت خلافت و امامت:''' پیمان بر پذیرش کامل ولایت و حاکمیت امام یا خلیفه در تمام امور که ملاک تشخیص موافق از مخالف است و بیعت متابعت و جهاد بخشی از آن بوده و از آن قابل انفکاک نیست. | * '''بیعت خلافت و امامت:''' پیمان بر پذیرش کامل ولایت و حاکمیت امام یا خلیفه در تمام امور که ملاک تشخیص موافق از مخالف است و بیعت متابعت و جهاد بخشی از آن بوده و از آن قابل انفکاک نیست.<ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۳-۱۸۴}}</ref> | ||
همچنین بیعت از جهت گستردگی به بیعت عام و خاص و بیعت آغازین و مجدد قابل دستهبندی است. | |||
* '''بیعت عام و''' '''خاص:''' بیعتهای پیامبر شامل بیعت خاص برای گروهی خاص مانند مانند دو بیعت انصار در عقبه و بیعت عشیره و بیعت عام برای همگان مانند بیعت شجره بوده است که در طول تاریخ اسلام مکرر مشاهده شده است.<ref>{{پک|ابن شهرآشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۳-۱۸۶}}</ref><ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۱}}</ref> | |||
* '''بیعت آغازین و مجدد:''' بیعت ممکن است بیعت اولیه تلقى شود چنانکه افراد و قبایلى به حضور پیامبر مىآمدند و بر اسلام و اطاعت با وى بیعت مىکردند و در فرصتى دیگر مخصوصاْ در مواقع بحرانى براى تأکید وفادارى، مجددا بیعت میکردند که با نام تجدیدبیعت نامگذاری میشود.<ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۴}}</ref><ref name=":025">{{پک|رستمی|اخوان كاظمی|۱۳۹۶|ک=پژوهش ملل|ف=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|ص=۷۵}}</ref> | |||
== بیعت در فرهنگ اسلامی == | |||
بیعت یکی از مفاهیم شاخص در فرهنگ اسلامی است که بهعنوان پیمانی شرعی و دوسویه میان مردم و حاکم استوار بوده است.<ref name=":023">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۵۹-۱۶۰}}</ref> | |||
* | * از منظر قرآن و روایات، بیعت با رهبر از نگاه اسلام، انشای نوعی معامله و قراردادی شرعی است که بیعتکننده متعهد است در برابر تأمین نیازهای مادی و معنوی او توسط رهبر، تا پای جان در راه اجرای خواستههای رهبر از او اطاعت کند. | ||
* | * حقیقت بیعت یک رابطة اخلاقی، حقوقی و سیاسی خاص بین مردم و رهبر سیاسی آنها است و مفاد آن را تعهد بر پیروی و اطاعت مردم از رهبرشان تشکیل میدهد. بیعت نوعی پیمان شرعی است و مشمول قانون کلی و اوفوا بالعقود است و ازاینرو، وفا به بیعت امام عادل، واجب و شکستن آن حرام است، در صورتیکه بیعتپذیر اجازة فسخ بیعت دهد یا بیعتکننده ضمن بیعت، مجاز بودن به فسخ بیعت را شرط کند. وفاداری بیعتپذیر نیز الزامی است و عمل کردن او به شروط بیعت واجب و نقض شروط توسط او حرام است. | ||
* حاکم در نظام اسلامی، مجری اوامر خداوند است و پذیرش بیعت تنها برای این هدف معنا و مفهوم دارد. با این بینش، رفتار سیاسی شهروندان نیز رنگ عبادی به خود میگیرد و انتخاب حاکم تکلیف شرعی محسوب میشود و در شرایط گوناگون محکوم به یکی از احکام پنجگانهٔ وجوب، استحباب، اباحه، کراهت یا حرمت است. | |||
* از منظر قرآن حق ولایت پیامبر و ائمهٔ معصومان، امری مستند به بیعت نیست، بلکه از جانب پروردگار به ایشان عطا شده است. استناد علی بن ابیطالب در مقام بحث با مخالفان، به موضوعاتی مانند شورای مهاجران و انصار و بیعت عمومی مردم، نمیتواند بدون قید و شرط و بهصورت مطلق ارزیابی شود، بلکه این موضوعات را باید در کنار دیگر دیدگاهها و عملکرد آن حضرت، بهویژه تأکید همیشگی بر حقانیت و اولویت خود برای خلافت و نیز مواضع صریح نسبت به واگذاری حکومت به خلفای پیشین از طریق شورا و بیعت، مورد توجه قرار داد. | |||
* چگونگی بیعت در نظام اسلامی، بستگی به سنت و فرهنگ جامعه در انعقاد این پیمان دارد. بر اساس تصریح سید روحالله خمینی، در عصر حاضر که سنتهای گذشته در ارتباط با بیعت با رهبر منسوخ گردیده است، این پیمان میتواند از طریق همهپرسی یا نمایندگان مردم منعقد شود و احکام بیعت بر آن مترتب گردد.<ref name=":024">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۵۹-۱۶۰}}</ref> | |||
== | == بیعت در تمدن نوین اسلامی == | ||
در عصر احیای تمدن اسلامی، نخستین مسئلهٔ پیش رو، بحث از نظام سیاسی در اسلام و ماهیت آن است که اهمیت بازخوانی مفاهیم مرتبط با نظام اسلامی را در سدههای نخستین ظهور اسلام دوچندان مینماید. یکی از مفاهیم تأثیرگذار در اندیشهٔ سیاسی اسلام، مفهوم بیعت است که به دلیل گستردگی تحولات و گرایشات مختلف سیاسی، دچار نوعی اجمال شده و این اجمال گاه زمینهساز خطا در تبیین آن گردیده است. مفهوم بیعت شامل معانی مختلفی است که در چند نقطهٔ تأثیرگذار دچار اختلاف هستند؛ از جمله اینکه بیعت صرفاً نوعی تشریفات سیاسی به معنای ابراز وفاداری به حاکم مستقر است یا فراتر از آن، نوعی کنش سیاسی در تعیین حاکم محسوب میشود. همچنین بیعت نه تنها در مسئلهٔ تعیین حاکم، بلکه در ابلاغ قوانین، ورود به جامعهٔ اسلامی و تشکیل یک حاکمیت نیز مؤثر بوده است. تا پیش از وفات پیامبر، سنت اجتماعی بیعت، صرفاً یک کنش سیاسی بود که با واقعیت سروکار داشت، اما پس از رحلت پیامبر، جدیترین اختلاف در کارویژهٔ آن مطرح گردید که ناظر به مشروعیتبخشی بیعت به یک ساختار سیاسی است. پرداختن به این دسته از مسائل، بدون نگاه به تاریخ آن میسر نیست؛ ازاینرو در این مطالعه، پیش از طرح مسائل فوق، به مصادیق بیعت در تاریخ اسلام نیز پرداخته شده است.<ref name=":0213">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۷۳ و ۹۴-۹۳}}</ref> | |||
== اثربخشی بیعت در بستر جامعه و حکومت == | |||
در عصرهای متقدم و در قیامهای اجتماعی، بیعت صرفاً به معنای تعیین حاکم و امرا نبوده است، بلکه بر امور کلیتری مانند اساس حکمرانی و عضویت در جامعهٔ اسلامی نیز کاربرد قابلتوجهی داشته است. این امر نشان میدهد که کارکرد بیعت فراتر از تعیین امرا و حکام بوده و بهگونهای گستردهتر در تشکیل جامعه و پس از آن، در تکوین ساختار قدرت سیاسی و دخلوتصرف در توسعه و تضییق آن تأثیرگذار بوده است.<ref name=":0211">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۹}}</ref> | |||
== بیعت در عصر انقلاب اسلامی == | |||
در دوران انقلاب اسلامی، الگویی نوین از بیعت شکل گرفت که با نمونههای تاریخی تفاوتهایی اساسی دارد. مخالفت سید روحالله خمینی با لایحهٔ کاپیتولاسیون که نماد تحقیر و استثمار ملت ایران بهشمار میرفت، زمینهساز حرکت مردمی گستردهای شد که در آن، بیعت از معنای سنتی دست دادن با حاکم فراتر رفت و به همراهی و حمایت آگاهانهٔ مردم از مسیر و آرمانهای یک نظام تبدیل شد. در شرایط کنونی که سطح آگاهی عمومی ارتقا یافته است، بیعت دیگر محدود به خواص نیست؛ عموم مردم در قالبهای مختلفی مانند حضور اجتماعی، حمایت فرهنگی، فعالیت رسانهای، کمکهای مالی و جهاد تبیین، نوعی بیعت اجتماعی را شکل میدهند. حضور مردمی در نظام جمهوری اسلامی، پیامهای مهمی در بردارد. نخست اینکه الگوی جمهوری اسلامی توانسته در جهان معاصر، ترکیبی از جمهوریت و ارزشهای دینی را به نمایش بگذارد. دوم اینکه حمایت از جمهوری اسلامی نهتنها دفاع از منافع مادی، بلکه پاسداری از ارزشهای معنوی و هویتی جامعه است. «مردم از اصل نظام و حاکمیت دفاع میکنند، هرچند ممکن است نسبت به برخی عملکردها یا خطاهای مسئولان نقد داشته باشند. بر اساس گزارشهای موجود، مشارکت عمومی در رویدادهای سیاسی و اجتماعی انعکاسی از همراهی مردم با نظام ارزیابی میشود و نقدها نیز در چارچوب قانونی مطرح میگردد.<ref>{{پک/بن|بیعت۴|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب}}</ref> | |||
== نسبت بیعت با انتخابات == | |||
در اندیشهٔ سیاسی اسلام، نسبت بیعت با انتخابات از مسائل بحثانگیز است. برخی بیعت را پیمانی شرعی مبتنی بر تکلیف الهی میدانند که با رأی که تبلور خواست و منافع اجتماعی است، تفاوت بنیادین دارد؛ بیعت در این نگاه، تجسّد وفاداری به شایستهترین فرد برای سرپرستی جامعه بر مدار توسعهٔ عبودیت است.<ref>{{پک/بن|بیعت۱|ک=خبرگزاری مهر|ف=رأی در جامعه اسلامی به مثابه بیعت است/ تفاوت بیعت و انتخابات}}</ref><ref>{{پک/بن|بیعت۳|ک=خبرگزاری مهر|ف=نقش امت در شكلگيری حكومت دينی/ رای با بیعت تفاوت دارد}}</ref> در مقابل، دیدگاهی دیگر انتخابات را در عصر غیبت، مصداقی از بیعت و وظیفهای شرعی برای انتخاب اصلح میشمارد و بر التزام حاکم به شریعت تأکید میورزد.<ref>{{پک/بن|بیعت۲|ک=خبرگزاری رسا|ف=شرکت در انتخابات نوعی بیعت و اعلام وفاداری به نظام اسلامی است / ۹دی روز دفاع جانانه مردم از ارزش های دینی و انقلابی است}}</ref> بیشتر پژوهشگران بر تفاوت ماهوی این دو مفهوم تأکید دارند؛ بیعت در خاستگاه تاریخی خود، پیمانی دوسویه و مبتنی بر حضور و رضایت طرفین بوده، در حالیکه انتخابات سازوکاری مدرن برای مشارکت عمومی و اعطای نمایندگی است و کارکردهای آن با بیعتِ دوران نخستین اسلامی تفاوت اساسی دارد. با این حال، برخی اندیشمندان معاصر کوشیدهاند با بازتعریف بیعت بهعنوان پیمانی اجتماعی، آن را با سازوکارهای مشارکت مدرن از جمله انتخابات قابلانطباق بدانند؛ هرچند این رویکرد نیز با انتقاداتی از سوی نگاههای سنتیتر مواجه بوده است.<ref>{{پک|مهسوری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت یا انتخابات|ص=۷۲-۷۵}}</ref> | |||
بیعت در دوران معاصر در حکومت اسلامی شامل نکات اساسی است: | |||
* بیعت قرارداری بین مردم و رهبر است که هرچند قابل فسخ و نقض از طرف مردم و بیعتکنندگان نیست، اما میتواند از ابتدا محدود به زمان خاص یا مقید به شرایطی باشد. | |||
* رهبر با رأی اکثریت افراد جامعه انتخاب میشود اما پس از انتخاب اطاعت از او بر اقلیت جامعه نیز واجب و لازم است و کسی حق ندارد بهعلت عدم رأی مثبت به رهبر، از او اطاعت نکند. | |||
* رهبر حق ندارد اقلیتی از افراد جامعه را که به او رأی مثبت ندادند از مزایا و حقوقی که یک فرد مسلمان از آن باید بهرهمند باشد، محروم کند. همه مسلمانان تا زمانی که بر علیه نظام اقدام نظامی یا اقداماتی که از نظر قانون مورد پیگرد قانونی است، مرتکب نشدهاند، از نظر حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و سایر حقوق برابر هستند.<ref>{{پک|مهسوری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت یا انتخابات|ص=۷۹}}</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن شهرآشوب|نام=محمد بن علی|عنوان=مناقب آل ابیطالب|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=هاشم رسولی محلاتی|پیوند نویسنده=محمد بن علی ابن شهرآشوب|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن فارس|نام=ابوالحسن احمد|عنوان=معجم مقاییس اللغة|سال=۱۹۷۹|مکان=بیروت|ناشر=دار الفکر|پیوند نویسنده=ابوالحسن احمد بن فارس|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن منظور|نام=محمّد بن مکرم|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند نویسنده=محمّد بن مکرم ابن منظور|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن منظور|نام=محمّد بن مکرم|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند نویسنده=محمّد بن مکرم ابن منظور|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدنژاد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|پیوند=https://www.shiitestudies.com/article_21858.html|ژورنال=شیعهشناسی|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۳۵-۱۶۲|نام۲=نعمت|نام خانوادگی۲=داورپناه|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدنژاد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|پیوند=https://www.shiitestudies.com/article_21858.html|ژورنال=شیعهشناسی|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۳۵-۱۶۲|نام۲=نعمت|نام خانوادگی۲=داورپناه|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=افشاری|نام۱=محمد|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ|دوره=|شماره=|صفحات=}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/1383827/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C|تاریخ=۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۴؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حر عاملی|نام=محمد بن حسن|عنوان=وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=عبدالرحیم ربانی شیرازی|پیوند نویسنده=محمد بن حسن حر عاملی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دیلمی|نام۱=احمد|تاریخ=۱۳۷۷|عنوان=ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118810/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=سوم|شماره=نهم|صفحات=۸۱-۹۳}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ذهبی|نام=محمد بن احمد|عنوان=سیر أعلام النبلاء|سال=۱۴۱۴|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الرسالة|پیوند نویسنده=محمد بن احمد ذهبی|پیوند=|کوشش=نذیر حمدان و همکاران|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=مفردات الفاظ القرآن|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الشامیة|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=صفوان عدنان داوودی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=مفردات الفاظ القرآن|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الشامیة|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=صفوان عدنان داوودی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فراهیدی|نام=خلیل بن احمد|عنوان=العین|سال= | {{یادکرد وب|عنوان=رأی در جامعه اسلامی به مثابه بیعت است/ تفاوت بیعت و انتخابات|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/3980856/%D8%B1%D8%A3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA|تاریخ=۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۱؟!}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رستمی|نام۱=سجاد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|پیوند=https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0036\u0031\u0030\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false|ژورنال=پژوهش ملل|دوره=سوم|شماره=بیست و پنجم|صفحات=۶۳-۷۷|نام۲=مسعود|نام خانوادگی۲=اخوان كاظمی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زحیلی|نام=وهبه|عنوان=الفقه الاسلامی و ادلّته|سال=۱۴۲۵|مکان=دمشق|ناشر=دار الفکر|پیوند نویسنده=وهبه زحیلی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=شرکت در انتخابات نوعی بیعت و اعلام وفاداری به نظام اسلامی است / ۹دی روز دفاع جانانه مردم از ارزش های دینی و انقلابی است|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/120066/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-9%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|تاریخ=۹ دی ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۲؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شوشتری|نام=محمدتقی|عنوان=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|پیوند نویسنده=محمدتقی شوشتری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبری|نام=محمد بن جریر|عنوان=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|سال=۱۳۸۷|مکان=بیروت|ناشر=محمد ابوالفضل ابراهیم|پیوند نویسنده=محمد بن جریر طبری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طریحی|نام=فخرالدین بن محمد|عنوان=مجمع البحرین|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=مرتضوی|پیوند نویسنده=فخرالدین بن محمد طریحی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=عبدالمجید|نام=احمد فوأد عبدالجواد|عنوان=البيعة عند مفكري أهل السنة و العقد الإجتماعي في الفكر السياسي الحديث: دراسة مقارنة في الفلسفة السياسية|سال=۱۹۹۸|مکان=قاهره|ناشر=دار قباء|پیوند نویسنده=احمد فوأد عبدالجواد عبدالمجید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فراهیدی|نام=خلیل بن احمد|عنوان=العین|سال=۱۴۱۰|مکان=قم|ناشر=دار الهجرة|پیوند نویسنده=خلیل بن احمد فراهیدی|پیوند=|کوشش=مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قاسمی|نام=ظافر|عنوان=نظام الحكم فی الشريعة و التاريخ الإسلامی|سال=۱۴۰۵|مکان=بیروت|ناشر=دار النفائس|پیوند نویسنده=ظافر قاسمی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کلانتر نیستانکی|نام۱=محمد رضا|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2221095/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|دوره=سوم|شماره=دهم|صفحات=۷۳-۹۷|نام۲=حمید|نام خانوادگی۲=صالحی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مسعودی|نام=علی بن حسین|عنوان=مروج الذّهب و معادن الجوهر|سال=۱۳۸۵|مکان=مصر|ناشر=محمد محیی الدین عبدالحمید|پیوند نویسنده=علی بن حسین مسعودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مهسوری|نام۱=محمدحسین|تاریخ=۱۳۷۷|عنوان=بیعت یا انتخابات|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118809/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=سوم|شماره=نهم|صفحات=۶۳-۸۰}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=میبدی|نام۱=محمدفاکر|تاریخ=۱۳۷۶|عنوان=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=دوم|شماره=پنجم|صفحات=۱۸۰-۲۰۶}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=نقش امت در شكل گيری حكومت دينی/ رای با بیعت تفاوت دارد|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/3590252/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%83%D9%84-%DA%AF%D9%8A%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D9%8A%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|تاریخ=۱۶ فروردین ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۳؟!}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدرضا|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=بیعت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1705841/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA|ژورنال=دانشنامه جهان اسلام|دوره=جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان)|شماره=|صفحات=۲۴۶–۲۳۹}} | |||
