پرش به محتوا

پیش‌نویس:نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۵۲۰ ویرایش‌ها
(۴۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''ایران دوره مشروطیت؛'''</big> دوران گذار از استبداد مطلق به نظام قانون‌محور با حاکمیت ملی، تفکیک قوا و حضور نهادهای نوینی چون مجلس و مطبوعات.<ref group="دیدگاه">سلام بر دکتر نجفی گرامی
<big>'''نهضت مشروطه؛'''</big> جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دورۀ قاجار برای تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملت و نهادهای نوین.


با تشکر از زحمات، بخشی از مطالب از محوریت ایران دوره مشروطه خارج شده و به نفس نهضت مشروطه پرداخته است و از سوی دیگر، برخی محورهای اساسی گزارش ایران را نیاورده اید. نمیدانم مطلب نداشته یا غفلت شده و محور مدخل گم شده است.  
نهضت مشروطه ایران جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دوره قاجار بود که با هدف تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملی و نهادهای نوین شکل گرفت. این نهضت که ریشه در نارضایتی‌های ساختاری از استبداد سلسله قاجار، نفوذ بیگانگان و بحران‌های اقتصادی داشت، با رهبری علمای دین و همراهی روشنفکران، بازرگانان و اصناف، به صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفر الدین‌شاه انجامید و تأسیس مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی را به همراه آورد. بااین‌حال، مخالفت‌های محمدعلی‌شاه، اختلافات فکری میان جریان‌های لیبرال، سوسیالیست و روحانیون و دخالت قدرت‌های خارجی به‌ویژه روسیه و انگلستان، روند این نهضت را با چالش مواجه کرد و به انحراف و افول آن انجامید. مشروطه اگرچه دستاوردهایی چون تفکیک قوا، آزادی بیان و حضور زنان در عرصه عمومی را به‌ارمغان آورد، اما در عمل با استبداد پهلوی و انتخابات تشریفاتی، از آرمان‌های اولیه خود فاصله گرفت. به نظر محققان مفاهیم و نهادهای برآمده از آن، نقطه‌عطفی در تاریخ سیاسی ایران محسوب می‌شود که در تحولات بعدی از جمله انقلاب اسلامی بازتاب یافت. همچنین آثار متعدد پژوهشی و نمایشی، اعم از کتاب‌ها و مجموعه‌های تاریخی، مستندها و فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی، به بازنمایی ابعاد گوناگون این رویداد پرداخته و بستری برای بازخوانی و نقد آن فراهم آورده‌اند. از نگاه اندیشمندانی چون [[سید روح‌الله خمینی]] [[سید علی خامنه‌ای]]، مشروطه جنبشی مردمی و دینی بود که به‌دلیل نفوذ غرب‌زدگی و بیگانگان از مسیر اصلی منحرف شد، اما درس‌های آن برای حفظ استقلال و هویت دینی انقلاب اسلامی راهگشا بوده است.


به نظرم اگر بخواهید ایران را توصیف کنید قاعدتا باید محورهایی چون اقتصاد، فرهنگ، آداب، علم و دانش، هنر و زبان و... گزارش شود. یعنی اقتصاد ایران چطور بود؟ فرهنگ ایران چطور بود؟ وضعیت علم چی؟ مردم چه آدابی داشتند؟ و...
== مفهوم‌شناسی‌ ==
نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژه‌یاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورۀ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون [[آخوند خراسانی]] آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر سید حسن تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.<ref>{{پک/بن|مفهوم‌ مشروطه‌|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌}}</ref>


پیشنهاد میکنم مقاله ایران در دوران مشروطیت را حتما ببینید. فعلا در پیشنویس است و ممکن است در روزهای آتی به صفحه اصلی برود.</ref>
== تاریخچه ==
بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و [[مجلس شورای ملی]] سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref>  


ایران در دوره مشروطه، برای نخستین‌بار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر قانون را تجربه کرد و فرایند گذار از نظام سلطنتی و استبدادی به سوی مفاهیم شهروندی و قانون‌مداری در این سرزمین آغاز شد. در این دوره، نهادهایی چون مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس و مفاهیمی مانند آزادی، برابری و انتخابات وارد گفتمان عمومی شد. روحانیت شیعه از جمله نیروی اصلی تحولات، نقش مهم در تحولات سیاسی، اجتماعی و بسیج توده‌ها در این دوره از جمله پیروزی نهضت مشروطه ایفا کرد و آموزه‌های دینی بستری برای همگرایی اجتماعی فراهم آورد. با وجود دستاوردهایی چون تدوین متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) که در آن عناصری مانند حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی مطبوعات و نظارت مجتهدان بر قوانین پیش‌بینی شده بود، این تحولات با موانع متعددی از جمله نفوذ اندیشه‌های غربی، دخالت بیگانگان، تضعیف تدریجی نقش دین و بروز تفرقه میان رهبران نهضت مواجه شد. پس از استقرار سلطنت پهلوی، قانون اساسی مشروطه در عمل به تعلیق درآمد و مشارکت عمومی به انتخابات تشریفاتی تبدیل شد. با این حال، به نظر پژوهشگران میراث دوران مشروطه به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران، مفاهیم و نهادهای خود را به انقلاب اسلامی ایران منتقل کرد.
دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> آخرین شاه قاجار، احمدشاه، در سیزده‌سالگی و در بحبوحۀ آشفتگی‌های پس از [[استبداد صغیر]] به سلطنت رسید. دورۀ پادشاهی او با بحران‌های متعددی همچون اولتیماتوم روسیه، اشغال ایران در جنگ جهانی اول و قرارداد ۱۹۱۹م همراه بود که در عمل حاکمیت ملی ایران را تضعیف کرد. سرانجام، در اسفند ۱۲۹۹، کودتای رضاخان و سیدضیاء طباطبائی رخ داد و با حمایت تدریجی رضاخان از سوی مجلس و دربار، مقدمات سلب قدرت از احمدشاه فراهم شد. در آبان ۱۳۰۴ش مجلس شورای ملی طی مصوبه‌ای، سلسلۀ قاجار را منقرض و رضاخان را به‌عنوان شاه جدید معرفی کرد و بدین‌ترتیب، دوران مشروطه و حاکمیت قاجاریه به پایان رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=احمد شاه قاجار}}</ref> در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>
== زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه ==


== نام‌گذاری<ref group="دیدگاه">شما اول باید دوران مشروطه رو بگی و بعد در یک جمله وجه نام گذاری رو در همون مطلب بگی. این توضیحات ضرورتی ندارد در مدخل ایران دوره مشروطه</ref> ==
* پس از سقوط [[صفویه]] و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف حاکمان سلسلۀ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref>
به‌گفتۀ برخی پژوهشگران، اصطلاح مشروطه برای نخستین‌بار در دورۀ انقلاب مشروطه و توسط روشنفکران و روزنامه‌نگارانی که با مفاهیم سیاسی غرب آشنا شده بودند، وارد گفتمان سیاسی ایران شد. در این دوره، واژۀ دولت مشروطه در برابر دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار می‌رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفری، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»،  1388ش، ص93-97.]</ref> در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دوره مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفری، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»،  1388ش، ص102-112.]</ref>  
* بر اساس گزارش منابع تاریخی، در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصۀ رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قلمرو ایران را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>{{پک|رضایی|14 مرداد 1400|ک=وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه}}</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۳}}</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.<ref>{{پک|فیروز|شیخی|۱۳۹۳|ک=مطالعات علوم اجتماعی ایران|ف=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|ص=۸۳}}</ref><ref>{{پک|خوشحال|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ص=۶۹-۷۰}}</ref>
* در کنار این ریشه‌های بنیادین، مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید. برای مثال افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها و نقش علما در بیداری اذهان عمومی از جمله این عوامل بودند.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به‌چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران و کشته‌شدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده‌ای در مسجد شاه، [[حرم عبدالعظیم حسنی|حرم عبدالعظیم]]، [[حضرت معصومه#حرم فاطمه معصومه|حرم حضرت معصومه]] و سفارت انگلیس در پی داشت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۷۰}}</ref> همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود. سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عین‌الدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref><ref>{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۶-۲۷۹}}</ref>
* ناظم‌الاسلام کرمانی در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» که به عقیده برخی مورخان، نخستین مجموعه مدون از وقایع انقلاب مشروطه محسوب می‌شود، ریشۀ این نهضت را به دوران ناصرالدین‌شاه و واقعۀ تحریم تنباکو بازمی‌گرداند و عواملی چون خطابه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، نوشته‌های میرزا ملکم‌خان و نقش روحانیون و روزنامه‌نویسان را در بیداری مردم مؤثر می‌داند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۱|ک=وب‌سایت رونامه دنیای اقتصاد|ف=مشروطه از نگاه مورخان}}</ref>  


== دوران مشروطه ==
== نیروهای فعال در نهضت مشروطه ==
دورۀ مشروطه ایران با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ۴۴۵؛ [https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407 «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسلۀ قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3 «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دورۀ مشروطه پایان یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲؛  کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.


</ref><ref group="دیدگاه">فقط اسمشون بیاد کافیه و هیچ توضیحی در اینجا لازم نیست</ref> بر بیناد اسناد تاریخی، با روی کار آمدن خاندان پهلوی، قانون اساسی مشروطه در عمل به تعلیق درآمد و رضاخان و سپس محمدرضا بدون توجه به مفاد آن، هرگونه اقداماتی که مایل بودند در کشور انجام می‌دادند. با این حال، [[سید روح‌الله خمینی]] در طول مبارزات خود علیه رژیم پهلوی، بارها با استناد به [[قانون اساسی]] مشروطه، نقض آن را به رژیم وقت اعتراض می‌کرد و بر قانون‌گرایی به‌عنوان ابزاری برای مقابله با استبداد تأکید می‌ورزید.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/NewsPrint.aspx?ID=20644 «دیدگاه امام خمینی درباره‌ی قانون اساسی مشروطه چه بود؟»، پرتال امام خمینی.]</ref><ref group="دیدگاه">این توضیحات همه غیرضرور و خروج از موضوع است. در یک جمله بگوید دوران مشروطه با شروع پهلوی به پایان رسید.</ref>
* توده‌های شهری که به‌طور عمده از طبقات متوسط و فقیر شهر تشکیل می‌شدند و مهم‌ترین بخش آنان را کسبه، بازاریان و اهل حرف و صنعت تشکیل می‌دادند، به‌عنوان پشتوانه تودهای انقلاب، در بستنشینی‌ها و مقاومت در برابر استبداد نقش پیشگام داشتند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۷}}</ref>
* علما و روحانیون که با توده مردم و بازاریان پیوندی نزدیک داشتند، در میان آنان مراجع ثلاث: آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا خلیل تهرانی با صدور فتواها و اعلامیه‌های متعدد، نقش تعیین‌کننده‌ای در بسیج مردمی و تضعیف حکومت قاجار ایفا کردند. این گروه بعد از پیروزی مشروطه اول به دو دسته تقسیم شدند: گروهی که از خلع محمدعلیشاه دفاع می‌کردند و گروهی که خطر اصلی را از جانب غربگرایان افراطی می‌دانستند که شیخ فضلالله نوری برجسته‌ترین چهره آن بود.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۷}}</ref>
* دیوانسالاران غربگرا‌‌‌‌‌ که نخبگانی دوزیستی بودند؛ یعنی هم در دستگاه حکومتی حضور داشتند و از مناصب دولتی و مزایای مادی بهرهمند میشدند و هم در موضع اپوزیسیون به نقد ساختار سیاسی میپرداختند. این گروه، استخوانبندی اولیه جریان غربگرایی را تشکیل میدادند و با بهرهگیری از اهرمهای قدرت، در نهایت گوی سبقت را از دیگر گروهها ربودند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref>
* بازرگانان که به گروه کمپرادور معروف بود و بزرگترین تجار ایران را در بر می‌گرفت، پیوندی نزدیک با دیوانسالاران غربگرا داشت و با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و انجمن‌های مخفی، نقشی اساسی در پیشبرد انقلاب ایفا کرد، اما به‌تدریج با نگرانی از بیثباتی سیاسی و اقتصادی، حمایت خود را از انقلاب پس گرفت.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref>
* سران ایلات و عشایر که حدود یک‌چهارم جمعیت ایران را تشکیل می‌دادند، با اتکا به نیروی نظامی و نفوذ قبیله‌ای، در حوادث مشروطه تأثیرگذار بودند و با ورود به صحنه، در بی‌ثبات‌کردن اوضاع کشور نقش‌آفرینی کردند و گاه نیز به حمایت از یکی از دو طرف مبارزه پرداختند.
* روشنفکران که هرچند به‌مثابه یک گروه اجتماعی قابل‌ اعتنا هنوز شکل نگرفته بودند، اما حلقه‌های اولیه آنان در پیرامون مطبوعات و محافل فکری، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی، قانون‌طلبی و ناسیونالیسم پرداختند و کادرهای فکری و اجرایی مشروطیت را تأمین کردند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref>
* در کنار این شش گروه، نیروهای دیگری نیز در انقلاب مشروطه حضور داشتند که هر یک بهنحوی در روند آن مؤثر بودند. کارگران و دهقانانبه دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقشی تعیین‌کننده ایفا کنند، هرچند در برخی مناطق، به‌ویژه گیلان و تبریز، حضور فعال آنان در کنار مشروطه‌خواهان دیده شده است.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref>
* زنان با سخنرانی‌های آتشین، تأسیس انجمن‌های مخفی، حضور در نبردها با پوشش مردانه و تحریم کالاهای خارجی، حضوری چشمگیر داشتند و به نظر پژوهشگران نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref>  
* مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>


== اهمیت ایران در دوران مشروطه ==
== اهداف و اصول نهضت مشروطه ==
بر اساس منابع تاریخی ایران در دورۀ مشروطه، سرزمینی بود که برای نخستین‌بار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر محدودیت‌های قانونی را تجربه کرد؛ ساختاری که به موجب آن، تصمیم‌گیرندگان سیاسی در چارچوب قوانین مشخص قرار گرفتند. <ref group="دیدگاه">تا اینجا که عملا همان تعریف است و تکرار. یعنی مفهوم جدیدی القا نمیشود</ref>به نظر پژوهشگران، این دوره از آن جهت در تاریخ ایران حائز اهمیت است که فرایند گذار از جامعه‌ای مبتنی بر مفهوم رعیت و فرهنگ سیاسی مبتنی بر اطاعت محض از حاکم، به سوی مفهوم شهروندی و فرهنگ سیاسی قانون‌مدار، در این سرزمین آغاز شد. این تحولات در شرایطی رخ می‌داد که اروپا دورۀ پیشرفت سریع را طی می‌کرد و ایرانیان در جستجوی راهی برای خروج از عقب‌ماندگی بودند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص79؛] [https://www.imna.ir/news/200552/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا.]</ref><ref group="دیدگاه">خیلی خیلی قلم فرسایی دارد</ref><ref group="دیدگاه">پس از خلاصه شدن، نیازی به تیتر مستقل برای این مطلب نیست. همین را در یکی دو جمله رو همان ترسیم دوران مشروطه بگویید</ref>
مهم‌ترین اهداف نهضت مشروطه، تحقق آرمان‌های اسلامی با ایجاد نهادهای مناسب مانند تأسیس عدالتخانه، محدودشدن استبداد و ستم دربار، مشورت‌پذیری حاکمان از طریق تأسیس دارالشورا و مبارزه با استبداد بود<ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۲۰۸}}</ref> و نهادهای برآمده از این جنبش، از جمله مجلس شورای ملی و هیأت نظارت روحانیون، چنین وظیفه‌ای را بر عهده داشتند. قانون اساسی مشروطیت (۱۲۸۵ش) که ۵۱ اصل داشت، عمدتاً به ترتیب کار مجلسین و نحوه رأی‌گیری اختصاص یافته بود و از حقوق ملت سخنی به میان نیاورده بود. این کاستی، به تدوین متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش انجامید که با ۱۰۷ اصل و یک اصل الحاقی، به‌عنوان یکی از اسناد کلیدی مشروطه، مبانی هویت و حاکمیت ملی را بازتعریف کرد.<ref>{{پک/بن|م۸|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود}}</ref> متمم قانون اساسی مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات<ref>{{پک/بن|۱۰۳|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=متمم قانون اساسی مشروطه}}</ref>


== ایران پیش از مشروطه<ref group="دیدگاه">این مطالب اگر برای طلیعه ورود و مقایسه است خیلی خوب است اما این همه تفصیل به نظرتان موجه است؟ یعنی بخش قابل توجهی از مقاله ایران در دوران مشروطه متکفل گزارش زمان قبل از مشروطه شده است. در یک بند دوران قبل را ترسیم کنید ورود به جزئیات دوران قبل مشروطه اصلا لازم نیست</ref> ==
== دستاوردها ==
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسلۀ پادشاهی قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند،<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref> قاجاریه با ضعف‌های ساختاری ذیل و فقدان ارتش منظم و توانمند مواجه بودند:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref>  
به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهایی بود؛ از جمله:
* تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>  
* مشروطه با گسترش آزادی بیان و قلم، به دگرگونی بنیادین در زبان و ادب فارسی انجامید و ادبیات را از حاشیه‌نشینی درباری به ابزاری برای آگاهی‌بخشی، نقد اجتماعی و مبارزه با نابسامانی‌ها بدل کرد.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref>
* همچنین این نهضت با ایجاد نگرشی نو به سرنوشت و حقوق انسان، زمینه را برای شکل‌گیری انسانِ نواندیش و تحول‌خواه فراهم ساخت و با گشودن فضای عمومی به روی زنان، نخستین گام‌ها را در جهت برابری حقوقی و حضور اجتماعی آنان برداشت.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref>  
* پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشروطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>


'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دورۀ قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکست‌های نظامی از روسیه و انگلیس به از دست‌رفتن بخش‌هایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامۀ گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز؛ داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref>
== چالش‌ها<ref group="دیدگاه">شما باید در یک جایی از مقاله به بسط دعوای مشروعه خواهی و مشروطه خواهی وارد شوید. به نظرم بخش بروز تفرقه میان رهبران جای بدی نباشه ولی باز شما ببینید کجا بهتره


'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخست‌وزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفته‌تر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref> در این ساختار، شاه در مرکز نظام قدرت قرار داشت و سایر عناصر از جمله علما، دیوان‌سالاری و نهادهای خارجی در پیرامون او جای می‌گرفتند.<ref>کریمی زنجانی، م و حسینی،  «نگاهی به ساختار قدرت سیاسی ایران در عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت)»، فصلنامه 15خرداد، شمارۀ 23، 1375ش، ص67-69.</ref> از دیدگاه تحلیلگران، درباریان و کارگزاران حکومتی، وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند و فعالیت‌های آنان به‌طور عمده در جهت تأمین منافع شخصی صورت می‌گرفت. حکام ولایات با پرداخت پیشکش‌های سنگین به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و شاهزادگان و امرا برای تصاحب املاک و اموال مردم، از شاه و صدراعظم اجازه می‌گرفتند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref>
همچنین یک جایی هم باید به تغییر مسیر از عدالت خواهی به مشروطه خواهی و نقش انگلیس در این مسیر بپردازید.


'''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدن‌ها را ایفا کرده بود، برای نخستین‌بار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن به‌ویژه در حوزه‌های صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان و به کشوری نیمه‌مستعمره مبدل شد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد می‌شد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وام‌ها به‌طور عمده صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
https://hawzah.net/fa/Discussion/View/80715/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86


'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانۀ تجاری بر جامعۀ ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل می‌شد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار داخلی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref>
https://www.shahbazi.org/pages/Mashrooteh3.htm</ref> ==
برخی پژوهشگران در مقابل دست‌آوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالش‌های آن اشاره کرده‌اند:


== ساختار اجتماعی ایران در دوره مشروطه ==
* نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>{{پک|شیرمحمدی|۱۳۸۵|ک=فصلنامه حوزه|ف=درآمدى بر ماهیت مشروطیت و نقش آ ن در تکوین تمدن اسلامى|ص=۱۷۰-۱۷۴}}</ref>
به‌گفتۀ برخی پژوهشگران، ایران در دورۀ مشروطه کشوری غیر صنعتی، با اقتصاد کشاورزی<ref group="دیدگاه">تا اینجا ساختار اجتماعی نیست به نظرم</ref> و جمعیتی میان نه تا ده و نیم میلیون نفر بود. از این جمعیت، بیش از نیم را دهقانان، یک چهارم را ایلات و عشایر و یک پنجم را شهرنشینان تشکیل می‌دادند. غالب جمعیت فاقد سواد بودند، اما از هوش و درایت بالایی برخوردار می‌دانستند. مردم به‌طور عمده مذهبی و شیعه بودند و گرایش‌های دینی در تحرکات اجتماعی نقش مؤثری ایفا می‌کرد. <ref group="دیدگاه">به جای مطلب بعدی بهتر نیست اصل نقش روحانیت گفته شود؟ یعنی همین مطلب با ادبیات محوری روحانیت نه جریان ها</ref>در آغاز جنبش‌های اجتماعی این دوره، مطالبات توده‌ها به‌طور عمده مشخص نبود و روحانیت به‌عنوان گروه مرجع در بسیج گروه‌های اجتماعی عمل می‌کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
* نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=171 و 242|ج=۱۸}}</ref>
* تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=۴۵۹|ج=۷}}</ref> و غفلت برخی علما از حمایت از علمای مشروعه‌خواه از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=۲۴۸|ج=۱۸}}</ref>
* بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=۱۷۰-۱۷۱|ج=۱۸}}</ref> و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=۳۳۷|ج=۴}}</ref>
* دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۸|ک=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|ص=13-15|ج=۱۸}}</ref>
* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد.
* انتخابات تشریفاتی: به نظر محققان این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.<ref>{{پک|کاتوزیان|۱۳۹۳|ک=تضاد دولت و ملت ایران|ص=۲۳۰|ج=}}</ref> در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>{{پک|فردوست|شهبازی|۱۳۷۸|ک=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|ص=۲۵۷|ج=۱}}</ref>


از نظر جامعه‌شناختی، ایران در این دوره در حال گذار از جامعه‌ای با ساختار سنتی-ایلی به سمت جامعه‌ای با نهادهای نوین بود. کم‌سوادی اکثریت، فقدان احزاب سیاسی منظم و غلبه فرهنگ شفاهی بر مکتوب، از ویژگی‌های بارز این دوره است. با این حال، به نظر محققان،شهرنشینی رو به رشد، گسترش تلگراف، چاپ و نشر مطبوعات و سفرهای نخبگان به خارج، به تدریج افق‌های فکری جدیدی را در ایران می‌گشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref><ref group="دیدگاه">تخصص شما در این زمینه بیشتر است اما فکر میکنم این موارد را نتوان ساختار اجتماعی نامید</ref>
== اختلاف مشروطه و مشروعه‌خواهی ==
پس از صدور فرمان مشروطیت، میان رهبران دینی نهضت بر سر مفهوم و محتوای نظام سیاسی نوین اختلافنظر پدید آمد و آنان به دو گروه «مشروطهخواه» و «مشروعهخواه» تقسیم شدند. علمای مشروطهخواه به رهبری آخوند خراسانی و میرزای نائینی، مشروطه را ابزاری برای محدود ساختن قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت در چارچوب نهادهای نوین میدانستند و با استناد به منابع فقهی، نظام مشروطه را با اصول شیعی سازگار تلقی میکردند. در مقابل، علمای مشروعهخواه به رهبری شیخ فضلالله نوری، با مشاهده نفوذ غربگرایان در تدوین قانون اساسی و انتشار افکار سکولار در مطبوعات، بر لزوم انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید کردند و اصولی چون آزادی مطبوعات و برابری حقوقی را مغایر با شرع دانستند. این اختلاف که ریشه در تفاوت برداشت از ماهیت مشروطه و کارکردهای آن داشت، به تدریج به شکاف عمیقی در صفوف مشروطهخواهان انجامید و زمینهساز چالشهای بعدی در روند این نهضت گردید.[۳۷] در پی این اختلافات، شیخ فضلالله نوری که ابتدا خود از مشروطهخواهان بود، با تغییر موضع به مخالفت با مشروطه پرداخت و با حمایت محمدعلیشاه، به مرکز جریان مخالفان مشروطه تبدیل شد. پس از فتح تهران توسط مشروطهخواهان، وی دستگیر و در دادگاهی صحرایی به اعدام محکوم شد و در ۹ مرداد ۱۲۸۸ش به دار آویخته شد؛ رویدادی که به یکی از نقاط عطف تاریخ مشروطه تبدیل گردید.[۳۸]


== تحولات زمینه‌ساز دوره مشروطه<ref group="دیدگاه">این جدول به این شکل به مخاطب نمیتواند بفهماند که این تحولات چطور سبب شکلگیری دوره مشروطه شد. این ها عواملی هستند برای وقوع مشروطه و خیلی مختصر و فشرده در کنار مطالب بخش بعدی باید گزارش شود.</ref> ==
== ادبیات نهضت مشروطه ==
{| class="wikitable"
ادبیات نهضت مشروطه، به آفرینش‌های ادبی گفته است که در آن شاعران و نویسندگان، ادبیات را به ابزاری برای بیان اهداف سیاسی و اجتماعی، از جمله آگاهی‌بخشی به افکار عمومی، آزادی و استقرار مشروطیت تبدیل کردند. این ادبیات در جدال با ادبیات کهنه، در دو عرصه محتوا و زبان، رویکردی نو و سنت‌شکن داشت و با طرح مضامینی چون وطن، قانون، آزادی، نقد سنت‌ها و برابری زنان، به زبانی ساده و عامیانه روی آورد. به‌نظر پژوهشگران شعر این دوره با خروج از دربار و نزدیکی به زبان کوچه و بازار، در قالب‌هایی چون تصنیف و مستزاد جلوه‌گر شد و نثر نیز با تأثیرپذیری از روزنامه‌نگاری، به سمت سادگی و روانی پیش رفت و زمینه‌ساز پیدایش داستان‌نویسی مدرن شد. محققان از شاعران و نویسندگان شاخص این دوره  ملک‌الشعرای بهار، ایرج میرزا، میرزاده عشقی، دهخدا و محمدعلی فروغی را نام برده‌اند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۳|ک=وب‌سایت پژوهه|ف=ادبیات مشروطه}}</ref> ملک الشعرای بهار تاریخچه نضهت مشروطه را در یک قصیدۀ بلند روایت کرده که چند بیت اول آن عبارت است از:<ref>{{پک/بن|م۶|ک=وب‌سایت گنجور|ف=تاریخچه انقلاب مشروطه}}</ref>
|'''محور تحول'''
|'''شرح عامل زمینه‌ساز'''
|'''پیامدها و نتایج کلیدی'''
|-
|'''سفرهای خارجی نخبگان'''
|سفر بازرگانان، نظامیان و دیپلمات‌های ایرانی به اروپا، روسیه، عثمانی و هند و انتقال مشاهدات مربوط به پیشرفت‌های علمی، سیاسی و اجتماعی غرب به داخل کشور.
|• ارتقای سطح آگاهی عمومی


• توجه نخبگان به ناکارآمدی ساختار سیاسی قاجار و عقب‌ماندگی کشور<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref>
{{شعر جدید
|-
      | متن =
|'''اصلاحات درون‌حکومتی'''
دریغا که بگذشت عهد جوانی\\درآمد ز در پیری و ناتوانی
|اقدامات نوسازانه رجال سیاسی قاجار شامل:
جوانی به راه وطن دادم از کف\\دریغا وطن‌رفت‌و طی‌شد جوانی
وگر بازگردد وطن بار دیگر\\نیارد جوانی به ما ارمغانی
دو ده ساله بودم که آشفت ایران\\برآمد ز ری بانگ عالی و دانی
به مشروطه بر پیشوایان شیعه\\بدادند فتوی و گشتند بانی
دو سال دگر انقلابی بپا شد\\که شه عهد بشکست در ملکرانی
      }}


• عباس میرزا: نوسازی ارتش و اعزام دانشجو به خارج


• قائم‌مقام فراهانی: تلاش برای افزایش توان دفاعی کشور
== نهضت مشروطه در آثار پژوهشی و هنری ==


• امیرکبیر: اصلاحات همه‌جانبه و تأسیس مدرسه دارالفنون
=== کتاب و مقاله ===
|• ورود علوم و فنون جدید به کشور<ref>آبراهامیان،  ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref>
آثار پژوهشی گسترده‌ای در قالب کتاب و مقاله درباره نهضت مشروطه ایران نوشته شده که طیف وسیعی از موضوعات تاریخی، سیاسی، فکری، اجتماعی و فرهنگی را پوشش می‌دهد؛ از جمله مهم‌ترین این آثار می‌توان به «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی، «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» تألیف مهدی ملک‌زاده، و آثار ادوارد براون، احمد کسروی و یرواند آبراهامیان اشاره کرد که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به تحلیل این رویداد پرداخته‌اند. همچنین رساله‌ها و مکتوبات سیاسی عصر مشروطه، از جمله آثار میرزای نائینی به‌نام «تنبیه الأمة و تنزیه الملة» و شیخ فضل‌الله نوری با عنوان «حرمت مشروطه»، در کنار مجموعه‌اسناد منتشرشده از وزارت امور خارجه و خاطرات رجال سیاسی، منابع ارزشمندی برای شناخت ابعاد مختلف این جنبش به شمار می‌روند. در حوزه اندیشه سیاسی، کتاب‌هایی چون «مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه»، «بنیاد فلسفه سیاسی در ایران» و «مشروطه ایرانی و پیش‌زمینه‌های نظریه ولایت فقیه» به تحلیل مبانی فکری موافقان و مخالفان مشروطه پرداخته‌اند. تاریخ محلی و منطقه‌ای مشروطه نیز در آثاری مانند «ایل بختیاری و مشروطیت»، «گیلان از انقلاب مشروطیت تا زمان ما» و «استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران» بازتاب یافته است. افزون بر این، پژوهش‌های متعددی به نقش زنان، مطبوعات، ادبیات و تأثیر مشروطه بر تحولات فرهنگی و زبانی ایران اختصاص یافته که به نظر محققان نشان از گستردگی و تنوع رویکردهای پژوهشی به این رویداد تاریخی دارد.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۲|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران}}</ref>  


• توقف فرآیند اصلاحات از داخل با قتل امیرکبیر و انتقال این حرکت به حلقه‌های خارج از حکومت<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref>
=== فیلم و مستند ===
|-
به باور پژوهشگران، انقلاب مشروطه باوجود اهمیت تاریخی، در سینما و تلویزیون بازتابی ناقص و اغلب همراه با تحریف داشته است؛ به نظر آنها، آثاری چون فیلم «ستارخان» و سریال‌های «معمای شاه» و «ایراندخت» به‌دلیل جابجایی قهرمان و ضدقهرمان و بی‌توجهی به نقش مردم، با انتقاد مورخان مواجه شدند.<ref>{{پک|اسدی|۱۶ مرداد ۱۴۰۳|ک=وب‌سایت آگاه|ف=مشروطه در سینما و تلویزیون}}</ref> مستندهایی مانند «روایتی از مشروطه»،<ref>{{پک/بن|۱۰۷|ک=وب‌سایت ایرانداک فیلم|ف=روایتی از مشروطه}}</ref> «تا مشروطه»،<ref>{{پک/بن|۱۰۶|ک=وب‌سایت مظوم|ف=‏تا مشروطه‏ (1396)}}</ref> «بهارستان، خانه ملت»، «نیمه پنهان ماه»، «کوپریتو»، «آینه خیال» و «صف و چند خرده روایت از قرن اخیر» از آثاری بوده که کوشیده‌اند با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیده‌شده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند.<ref>{{پک/بن|۱۰۸|ک=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی|ف=آثار - انقلاب مشروطه}}</ref>
|'''بازتاب حوادث بین‌المللی'''
|تاثیرپذیری جامعه از رویدادهای جهانی مانند شکست روسیه از ژاپن، انقلاب ضد تزاری در روسیه و مقاومت مردم ترانسوال آفریقای جنوبی در برابر بریتانیا.
|• تطبیق پیشرفت‌های ساختاری مشروطه در ژاپن با وضعیت ایران


• تشدید نارضایتی از بی‌کفایتی پادشاهان قاجار در قیاس با تحولات جهانی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref>
== یادمان‌های نهضت مشروطه ==
|}


== نهضت مشروطه<ref group="دیدگاه">خیلی مفصل شده است. شما در صدد تشریح نهضت نیستید، شما گزارشکر ایران در آن دوران هستید. یعنی کلیت وضعیت ایران را باید گزارش کنید پس رخدادی به نام نهضت مشروطه که باعث شکلگیری این دوران شد باید گزارش شود نه جزئیات این نهضت. با این توضیح این مطلب باید به قبلتر منتقل شود و به نوعی زمینه و استارت دوران است.</ref> ==
=== خانه مشروطه تبریز ===
ایران در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، شاهد یک رشته رویدادهای پی‌درپی بود که نارضایتی عمومی را به اوج رساند و به نهضت مشروطه منجر شد:
خانه مشروطه تبریز، منزل سابق مهدی کوزه‌کنانی از تاجران سرشناس تبریز، در  ۱۲۴۷ش ساخته شد و در جریان محاصره ۱۱ ماهه تبریز، به مرکز فرماندهی مبارزان و محل تجمع بزرگان آذربایجان تبدیل گردید. این بنا در ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از ۱۳۷۵ش با عنوان موزه مشروطه، با معماری چشمنواز و سردیس‌هایی از ستارخان، باقرخان و دیگر چهره‌های شاخص، در محله راسته‌کوچه تبریز، پذیرای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران است.<ref>{{پک/بن|م۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=«خانه مشروطه تبریز» مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم}}</ref>


* انتشار عکس مسیو نوز، رئیس بلژیکی گمرک ایران، در لباس روحانیت و در حال رقص، خشم مذهبی مردم را برانگیخت؛
=== روز تهران (۱۴ مهر) ===
* به چوب‌بستن چند تاجر خوشنام تهران توسط علاءالدوله، حاکم تهران، اعتراض بازار را در پی داشت؛
چهاردهم مهر ماه به‌عنوان روز تهران در تقویم رسمی ایران نام‌گذاری شده است که یادآور امضای متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش است؛ متممی که به‌عنوان دست‌آورد مشروطه‌خواهان در اصل چهارم خود، تهران را برای نخستین‌بار به‌صورت رسمی به‌عنوان پایتخت ایران معرفی کرد.<ref>{{پک/بن|م۵|ک=اعتماد آنلاین|ف=روز تهران چه روزی است و چرا؟}}</ref>  
* کشته‌شدن طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید در درگیری با نیروهای دولتی و سپس تیراندازی نظامیان به جمعیت تشییع‌کننده، تهران را به آشوب کشید. در واکنش به این رویدادها، ایران صحنه بست‌نشینی‌های گسترده‌ای شد: نخست تحصن در مسجد شاه، سپس هجرت صغری به حرم عبدالعظیم، هجرت کبری به قم و همزمان بست‌نشینی گروهی از تجار و علما در سفارت انگلیس؛
* مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و در ایران مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref>


=== نیروهای اجتماعی فعال  مشروطه ===
=== سالروز صدور فرمان مشروطیت ===
* '''عالمان دین:''' روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطه‌خواه، مشروعه‌خواه و میانه) انگیزه‌های متفاوتی داشتند. اما به گفته پژوهشگران، با شروع عصر قاجار و به‌‌ویژه در آستانۀ مشروطه،  جایگاه سابق روحانیت در معرض تهدید قرار گرفت. نهادهای آموزشی و حقوقی جدیدی شکل گرفت که در رقابت با نهادهای سنتی روحانیت قرار داشت. اصلاح‌گرانی مانند امیرکبیر با برخی آیین‌های مذهبی مخالفت می‌کردند و روشنفکران و روزنامه‌ها در آگاهی‌بخشی به مردم با روحانیون رقابت داشتند. هر اصلاحی که در این دوره صورت می‌گرفت، به تدریج از نقش علما می‌کاست. با این حال، نفوذ معنوی و پایگاه مردمی روحانیت در ایران دوره مشروطه همچنان پابرجا ماند. علما در نزد مردم محترم شمرده می‌شدند و توانستند نقش محوری خود را در بسیج توده‌ها و رهبری نهضت مشروطه ایفا کنند. این پایگاه دینی، مرجعیت روحانیت را در جامعۀ ایران تداوم بخشید و زمینه‌ساز حضور فعال آنان در تحولات سیاسی-اجتماعی این دوره شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2007345/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%88 ذوالفقاری و دیگران، «بررسی مقایسه ای سرمایه‌های روحانیت در دوره صفویه و قاجاریه(با استفاده از نظریه بوردیو) مقاله»،  1399ش، ص136-137.]</ref>
چهاردهم مرداد ماه ۱۲۸۵ش، سالگرد صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار است که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای سیاسی قرون اخیر ایران، نقطه عطفی در تاریخ جنبش‌های آزادی‌خواهی و قانون‌گرایی کشور به شمار می‌رود. این روز هر ساله به‌عنوان یادبود پیروزی مشروطه‌خواهان و آغاز دوره‌ای نوین در تاریخ ایران گرامی داشته می‌شود.<ref>{{پک/بن|م۲|ک=وب‌سایت عصر ایران|ف=14 مرداد و 14 کتاب دربارۀ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون}}</ref>
* '''روشنفکران:''' این جریان که به‌طور عمده متأثر از پیشرفت‌های غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی، به‌ویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم می‌شدند.
* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان به‌دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند.
* '''پیشه‌وران و اصناف:''' این گروه پشتوانه توده‌ای نهضت مشروطه و از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز، پیشگام مبارزات بودند.
* '''کارگران:''' جنبش کارگری با مشروطه پدید آمد و از آن حمایت کرد، اما به‌دلیل تعداد محدود، نتوانست نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
* '''زنان:''' زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌ها، شرکت در نبردها (با پوشش مردانه) و کفن‌پوشی در برابر اولتیماتوم روسیه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در این دوره دارد، هر چند به حق رأی نرسیدند.
* '''ایلات و عشایر:''' ایلات با ساختار اطاعت‌محور و نیروی مسلح، بازیگران مهم تحولات بودند؛ برخی در خدمت محمدعلی شاه و برخی دیگر (مانند بختیاری‌ها) در حمایت از مشروطه عمل کردند.
* '''دهقانان:''' دهقانان به‌دلیل سلطۀ مالکان، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند حضوری پایدار و مؤثر داشته باشند، هر چند در موارد محدودی دست به اقدامات محلی زدند.
* '''اردوی ضد مشروطیت:''' درباریان، شاهزادگان، مستمری‌بگیران و به‌ویژه طبقه زمیندار و اعیان، با تهدیدشدن منافع خود (مانند لغو تیولداری)، به صف مخالفان پیوستند و از  ۱۲۸۸ش، برخی از آنان (مانند سپهدار تنکابنی) حتی رهبری مشروطه را در دست گرفتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>


=== فرازونشیب‌های نهضت مشروطه ===
=== تمبر یادبود ===
ایران در سال‌های پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیب‌های متعددی روبه‌رو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضل‌الله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطه‌خواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطه‌خواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس  رنج می‌برد. در نهایت، ایران در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان و استقرار سلطنت پهلوی، از مسیر اولیه مشروطه خارج شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص-271270.]</ref>
در یکصدمین سالروز صدور فرمان مشروطیت، تمبر یادبود این رویداد توسط شرکت پست جمهوری اسلامی ایران چاپ شد.<ref>{{پک/بن|م۳|ک=وب‌سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات|ف=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد}}</ref>
 
== تحولات نهادی، اجتماعی و هویتی ایران در دوره مشروطه ==
به نظر محققان ایران در دورۀ مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازه‌ای بود: تبدیل نظریه شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به ‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref> متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در دوره مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref>
 
== چالش‌های ایران در دوره مشروطه<ref group="دیدگاه">اینها چالشهای نهضت مشروطه است یا چالش های ایران؟ اینکه ایران به کلیتش درگیر چه مشکلاتی شد؟ یکی از آنها اینست که نهضت مشروطه به ضعف و افول رفت و روح حاکم بر همه این موارد تقریبا همین یک جمله است میتوانید بگویید چون اندیشه های غربی نفوذ کرد، بیگانگان دخالت کردند و... نهضت به افول و ضعف مایل شد و در نهایت پهلوی کار رو دست گرفت. ولی برخی چالش های دیگر غیر از ماهیت مشروطه نیز وجود داشته است.</ref> ==
برخی پژوهشگران در مقابل پیشرفت‌های نسبی دراین دوره، به چالش‌های اشاره کرده‌اند که ایران در دوره مشروطه و پس از آن با آنها مواجه شد:
 
* نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>شیرمحمدی، درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی، 1385ش، ص۱۸۸.
</ref>
* نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242
</ref>
* تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref> و همچنین عدم حمایت کافی علمای دین از مشروعه‌خواهانی از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.<ref>امام‌خمینی، صحیفه، ۱۸/۲۴۸.
 
امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص248.</ref>
* بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص170-171.</ref> و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج4، ص337.
</ref>
* دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.<ref>امام‌خمینی، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص13-15.</ref>
* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیه آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیه پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طرو عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی.]</ref>
* انتخابات تشریفاتی: در دوره رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، 1393ش، ص230.</ref> در دوره محمدرضا پهلوی نیز از  ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، 1387ش، ج1، ص257.</ref>


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


=منابع=
=منابع=
 
* «احمد شاه قاجار». مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ۸ اسفند ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۸ تیر ۱۴۰۵.{{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}}
* آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1392ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}}
* آبراهامیان، یرواند، ایران مدرن، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1397ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=ادبیات مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C/%D9%86%D8%AB%D8%B1/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87__a-46346-9261-9265-28208.aspx|تاریخ=۲۴ آبان ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت پژوهه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۳}}}}
* امام‌‏جمعه‏‌زاده، سید جواد، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ 39، 1391ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه در سینما و تلویزیون|نشانی=https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C|تاریخ=1۶ مرداد 1403|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=آگاه|نام=فاطمه|نام خانوادگی=اسدی}}
* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=صحیفه امام|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امام‌خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی|کوشش=|مترجم=}}
* خارابی، فاروق، انجمن‌های عصر مشروطه، تهران، موسسه‌ی تحقیقات و توسعه‌ی علوم انسانی، 1386ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اندرو|نام=وینسنت|عنوان=نظریه‌های دولت|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=حسین بشیریه}}
* دهقانی، رضا، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، تهران، بنگاه ترجمعه و نشر کتاب پارسه، 1392ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4048650/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DA%A9%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|حبیبی}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* «دیدگاه امام خمینی درباره‌ی قانون اساسی مشروطه چه بود؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1405ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=‏تا مشروطه‏ (1396)|نشانی=https://www.manzoom.ir/title/tt2312267/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-1396|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت منظوم|شناسه={{شناسه یادکرد|کد۱۰۶}}}}
* ذوالفقاری، مهدی و دیگران، «بررسی مقایسه ای سرمایه‌های روحانیت در دوره صفویه و قاجاریه(با استفاده از نظریه بوردیو) مقاله»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 12، 1399ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشحال|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ژورنال=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|دوره=یازدهم|شماره=۴۳|صفحات=۶۸-۸۴|نام۲=فریدون|نام خانوادگی۲=شایسته}}
* رضایی، علی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: '''14''' مرداد 1400ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=خانه مشروطه تبریز مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم|نشانی=https://farsnews.ir/V_zeynali/1722609140106174268/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85|تاریخ=۱۲ مرداد ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* روحانی، سید حمید، نهضت امام‌خمینی، تهران، عروج، ۱۳۸۱ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=«درس‌های مشروطه» از نگاه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9830|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۰}}}}
* رهدار، احمد و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»،  ماهنامۀ سوره، شمارۀ 57-58، 1390ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه|نشانی=https://www.psri.ir/?id=dxddkw14|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=ب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|نام خانوادگی=رضایی|نام=علی}}
* «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: 15 آبان 1402ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=روایتی از مشروطه|نشانی=https://irandocfilm.org/movie/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۷}}|وبگاه=وب‌سایت ایرانداک فیلم}}
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، بهزاد، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3|تاریخ=15 آبان 1402|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* شیرمحمدی، محمدمهدی، «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی»، مجله حوزه، شماره ۱۳۷، ۱۳۸۵ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علی‌اصغر|عنوان=ایران در دوره سلطنت قاجار|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد|کوشش=}}
* طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش
* {{یادکرد وب|عنوان=روز تهران چه روزی است و چرا؟|نشانی=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-23/740343-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۵ مهر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۵}}|وبگاه=اعتماد آنلاین}}
* صفری، سهیلا، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»، مجلۀ تاریخ پژوهان، شمارۀ 19، 1388ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شهبازی|نام۱=عبدالله|تاریخ=۱۳۸۱|عنوان=جریان شناسی جنبش مشروطه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/38280/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|ژورنال=بازتاب اندیشه|دوره=|شماره=۲۹|صفحات=37 - 39}}
* «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1403ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شیرمحمدی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۳۸۵|عنوان=درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/84271/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%89-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2-%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%DA%A9%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89|ژورنال=مجله حوزه|شماره=۱۳۷|صفحات=۱۷۰-۱۷۹|دوره=۲۳}}
* فردوست، حسین و شهبازی، عبدالله، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، اطلاعات، 1387ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طلوع فکور|نام۱=هانیه|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C|ژورنال=تاریخ پژوهی|شماره=۷۷|صفحات=۷۳-۹۴}}
* «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 13 مرداد 1404ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد|نشانی=https://tadra.ict.gov.ir/fa/newsagency/479/%D8%B5%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۱۶ مرداد ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۳}}|وبگاه=وب‌سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات}}
* فوران، جان، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، 1396ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفری|نام۱=سهیلا|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=تاریخ پژوهان|شماره=۱۹|صفحات=۸۹-۱۱۷}}
* قائم مقامی، جهانگیر، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران» مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 6، 1349ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفری‌نژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۰|عنوان=بررسی عوامل ظهور و افول انقلاب مشروطه در ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1323158/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=پژوهش در تاریخ|شماره=۲|صفحات=۲۱-۴۲|دوره=۱۳}}
* کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت ایران، علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1393ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی|نشانی=https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C|تاریخ=14 بهمن 1403|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی}}
* کلیفوردادموند، باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، باز، 1381ش.
* {{یادکرد کتاب|عنوان=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=اطلاعات|پیوند=|کوشش=|نام۱=حسین|نام۲=عبدالله|نام خانوادگی۱=فردوست|نام خانوادگی۲=شهبازی|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|دوره=۱|شابک=}}
* «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1394ش.
* {{یادکرد وب|عنوان=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران|نشانی=https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407|تاریخ=13 مرداد 1404|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی}}
* «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروز|نام۱=راد|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/385529/|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=یازدهم|شماره=۴۰|صفحات=۷۸-۹۱|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=شیخی}}
* همراهی، نعمت‌الله و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 14، 1400ش.
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=قریشی کرین|نام=سید حسن|مدخل=نهضت مشروطه|دانشنامه=دانشنامه امام خمینی|سال=۱۴۰۰|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مکان=تهران|کوشش=سید ضیا مرتضوی|پیوند مدخل=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148467/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|نام۲=پروین سادات|نام خانوادگی۲=قوامی}}
* ولی‌زاده، حیدر، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، رساله دکتری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی، ۱۴۰۲ش.
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کاتوزیان|نام=محمدعلی|عنوان=تضاد دولت و ملت ایران|سال=۱۳۹۳|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=علی‌رضا طیب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/98875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۲۰ بهمن ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۲}}}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کسروی|نام=احمد|عنوان=تاریخ مشروطه ایران|سال=۱۳۸۳|مکان=تهران|ناشر=امیر کبیر|کوشش=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلیفورد ادموند|نام=باسورث|عنوان=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز بازشناسی اسلام و ايران|کوشش=|مترجم=فریدون بدره‌ای}}
* {{یادکرد وب|عنوان=متمم قانون اساسی مشروطه|نشانی=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=ب‌سایت مرکز پژوهش‌های سیاسی مجلس شورای اسلامی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه از نگاه مورخان|نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3736528-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۳ بهمن ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۱}}}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه|نشانی=https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|وبگاه=واژه‌یاب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود|نشانی=https://psri.ir/?id=i5o10j61|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۸}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مصباح یزدی|نام=محمدتقی|عنوان=انقلاب اسلامی و ريشه‌های آن|سال=1395|مکان=قم|ناشر=موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني|کوشش=قاشم شبان‌نیان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌|نشانی=https://psri.ir/?id=nznjp3fi|تاریخ=13 مرداد 1399|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|شناسه={{شناسه یادکرد|مفهوم‌ مشروطه‌}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱= ملایی توانی|نام۱=علی‌رضا|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|پیوند=https://sid.ir/paper/1085576/fa|ژورنال=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)|شماره=۳۲|صفحات=۱۲۱-۱۴۵|دوره=۱۳}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدی‌قلی‌خان|نام=هدایت|عنوان=طلوع مشروطیت|سال=۱۳۶۳|مکان=تهران|ناشر=پیام|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به اندیشه های امام خمینی رحمه الله درباره مشروطه|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/51891/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|تاریخ=۱۳ بهمن ۱۳۸۶|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۹}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نهضت مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=31898|تاریخ=24 آبان 1393|تاریخ بازبینی=3 خرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت وب‌سایت پژوهه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران|نشانی=https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۵ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=همراهی|نام۱=نعمت الله|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )|دوره=چهارم|شماره=۱۴|صفحات=۲۶۶-۲۸۱|نام۲=شیوا|نام خانوادگی۲=جلال‌پور|نام۳=حامد|نام خانوادگی۳=محقق‌نیا|نام خانوادگی۴=اکبرزاده|نام۴=فریدون}}
* {{یادکرد وب|عنوان=14 مرداد و 14 کتاب دربارۀ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/1082810/14-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-14-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%80-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-120-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۲}}|وبگاه=وب‌سایت عصر ایران}}

نسخهٔ ۲۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۸

نهضت مشروطه؛ جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دورۀ قاجار برای تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملت و نهادهای نوین.

نهضت مشروطه ایران جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دوره قاجار بود که با هدف تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملی و نهادهای نوین شکل گرفت. این نهضت که ریشه در نارضایتی‌های ساختاری از استبداد سلسله قاجار، نفوذ بیگانگان و بحران‌های اقتصادی داشت، با رهبری علمای دین و همراهی روشنفکران، بازرگانان و اصناف، به صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفر الدین‌شاه انجامید و تأسیس مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی را به همراه آورد. بااین‌حال، مخالفت‌های محمدعلی‌شاه، اختلافات فکری میان جریان‌های لیبرال، سوسیالیست و روحانیون و دخالت قدرت‌های خارجی به‌ویژه روسیه و انگلستان، روند این نهضت را با چالش مواجه کرد و به انحراف و افول آن انجامید. مشروطه اگرچه دستاوردهایی چون تفکیک قوا، آزادی بیان و حضور زنان در عرصه عمومی را به‌ارمغان آورد، اما در عمل با استبداد پهلوی و انتخابات تشریفاتی، از آرمان‌های اولیه خود فاصله گرفت. به نظر محققان مفاهیم و نهادهای برآمده از آن، نقطه‌عطفی در تاریخ سیاسی ایران محسوب می‌شود که در تحولات بعدی از جمله انقلاب اسلامی بازتاب یافت. همچنین آثار متعدد پژوهشی و نمایشی، اعم از کتاب‌ها و مجموعه‌های تاریخی، مستندها و فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی، به بازنمایی ابعاد گوناگون این رویداد پرداخته و بستری برای بازخوانی و نقد آن فراهم آورده‌اند. از نگاه اندیشمندانی چون سید روح‌الله خمینی سید علی خامنه‌ای، مشروطه جنبشی مردمی و دینی بود که به‌دلیل نفوذ غرب‌زدگی و بیگانگان از مسیر اصلی منحرف شد، اما درس‌های آن برای حفظ استقلال و هویت دینی انقلاب اسلامی راهگشا بوده است.

مفهوم‌شناسی‌

نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است[۱] و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.[۲] مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.[۳] نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورۀ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.[۴] با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر سید حسن تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.[۵]

تاریخچه

بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.[۶] واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد[۷] و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.[۸][۹]

دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد[۱۰][۱۱] و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.[۱۲] در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد.[۱۳] آخرین شاه قاجار، احمدشاه، در سیزده‌سالگی و در بحبوحۀ آشفتگی‌های پس از استبداد صغیر به سلطنت رسید. دورۀ پادشاهی او با بحران‌های متعددی همچون اولتیماتوم روسیه، اشغال ایران در جنگ جهانی اول و قرارداد ۱۹۱۹م همراه بود که در عمل حاکمیت ملی ایران را تضعیف کرد. سرانجام، در اسفند ۱۲۹۹، کودتای رضاخان و سیدضیاء طباطبائی رخ داد و با حمایت تدریجی رضاخان از سوی مجلس و دربار، مقدمات سلب قدرت از احمدشاه فراهم شد. در آبان ۱۳۰۴ش مجلس شورای ملی طی مصوبه‌ای، سلسلۀ قاجار را منقرض و رضاخان را به‌عنوان شاه جدید معرفی کرد و بدین‌ترتیب، دوران مشروطه و حاکمیت قاجاریه به پایان رسید.[۱۴] در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.[۱۵]

زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه

  • پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.[۱۶] برخلاف حاکمان سلسلۀ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند[۱۷] و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.[۱۸]
  • بر اساس گزارش منابع تاریخی، در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصۀ رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قلمرو ایران را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.[۱۹] با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.[۲۰] حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.[۲۱][۲۲]
  • در کنار این ریشه‌های بنیادین، مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید. برای مثال افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها و نقش علما در بیداری اذهان عمومی از جمله این عوامل بودند.[۲۳] در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به‌چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران و کشته‌شدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده‌ای در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، حرم حضرت معصومه و سفارت انگلیس در پی داشت.[۲۴] همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود. سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عین‌الدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.[۲۵][۲۶]
  • ناظم‌الاسلام کرمانی در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» که به عقیده برخی مورخان، نخستین مجموعه مدون از وقایع انقلاب مشروطه محسوب می‌شود، ریشۀ این نهضت را به دوران ناصرالدین‌شاه و واقعۀ تحریم تنباکو بازمی‌گرداند و عواملی چون خطابه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، نوشته‌های میرزا ملکم‌خان و نقش روحانیون و روزنامه‌نویسان را در بیداری مردم مؤثر می‌داند.[۲۷]

نیروهای فعال در نهضت مشروطه

  • توده‌های شهری که به‌طور عمده از طبقات متوسط و فقیر شهر تشکیل می‌شدند و مهم‌ترین بخش آنان را کسبه، بازاریان و اهل حرف و صنعت تشکیل می‌دادند، به‌عنوان پشتوانه تودهای انقلاب، در بستنشینی‌ها و مقاومت در برابر استبداد نقش پیشگام داشتند.[۲۸]
  • علما و روحانیون که با توده مردم و بازاریان پیوندی نزدیک داشتند، در میان آنان مراجع ثلاث: آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا خلیل تهرانی با صدور فتواها و اعلامیه‌های متعدد، نقش تعیین‌کننده‌ای در بسیج مردمی و تضعیف حکومت قاجار ایفا کردند. این گروه بعد از پیروزی مشروطه اول به دو دسته تقسیم شدند: گروهی که از خلع محمدعلیشاه دفاع می‌کردند و گروهی که خطر اصلی را از جانب غربگرایان افراطی می‌دانستند که شیخ فضلالله نوری برجسته‌ترین چهره آن بود.[۲۹]
  • دیوانسالاران غربگرا‌‌‌‌‌ که نخبگانی دوزیستی بودند؛ یعنی هم در دستگاه حکومتی حضور داشتند و از مناصب دولتی و مزایای مادی بهرهمند میشدند و هم در موضع اپوزیسیون به نقد ساختار سیاسی میپرداختند. این گروه، استخوانبندی اولیه جریان غربگرایی را تشکیل میدادند و با بهرهگیری از اهرمهای قدرت، در نهایت گوی سبقت را از دیگر گروهها ربودند.[۳۰]
  • بازرگانان که به گروه کمپرادور معروف بود و بزرگترین تجار ایران را در بر می‌گرفت، پیوندی نزدیک با دیوانسالاران غربگرا داشت و با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و انجمن‌های مخفی، نقشی اساسی در پیشبرد انقلاب ایفا کرد، اما به‌تدریج با نگرانی از بیثباتی سیاسی و اقتصادی، حمایت خود را از انقلاب پس گرفت.[۳۱]
  • سران ایلات و عشایر که حدود یک‌چهارم جمعیت ایران را تشکیل می‌دادند، با اتکا به نیروی نظامی و نفوذ قبیله‌ای، در حوادث مشروطه تأثیرگذار بودند و با ورود به صحنه، در بی‌ثبات‌کردن اوضاع کشور نقش‌آفرینی کردند و گاه نیز به حمایت از یکی از دو طرف مبارزه پرداختند.
  • روشنفکران که هرچند به‌مثابه یک گروه اجتماعی قابل‌ اعتنا هنوز شکل نگرفته بودند، اما حلقه‌های اولیه آنان در پیرامون مطبوعات و محافل فکری، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی، قانون‌طلبی و ناسیونالیسم پرداختند و کادرهای فکری و اجرایی مشروطیت را تأمین کردند.[۳۲]
  • در کنار این شش گروه، نیروهای دیگری نیز در انقلاب مشروطه حضور داشتند که هر یک بهنحوی در روند آن مؤثر بودند. کارگران و دهقانانبه دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقشی تعیین‌کننده ایفا کنند، هرچند در برخی مناطق، به‌ویژه گیلان و تبریز، حضور فعال آنان در کنار مشروطه‌خواهان دیده شده است.[۳۳]
  • زنان با سخنرانی‌های آتشین، تأسیس انجمن‌های مخفی، حضور در نبردها با پوشش مردانه و تحریم کالاهای خارجی، حضوری چشمگیر داشتند و به نظر پژوهشگران نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد.[۳۴]
  • مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.[۳۵]

اهداف و اصول نهضت مشروطه

مهم‌ترین اهداف نهضت مشروطه، تحقق آرمان‌های اسلامی با ایجاد نهادهای مناسب مانند تأسیس عدالتخانه، محدودشدن استبداد و ستم دربار، مشورت‌پذیری حاکمان از طریق تأسیس دارالشورا و مبارزه با استبداد بود[۳۶] و نهادهای برآمده از این جنبش، از جمله مجلس شورای ملی و هیأت نظارت روحانیون، چنین وظیفه‌ای را بر عهده داشتند. قانون اساسی مشروطیت (۱۲۸۵ش) که ۵۱ اصل داشت، عمدتاً به ترتیب کار مجلسین و نحوه رأی‌گیری اختصاص یافته بود و از حقوق ملت سخنی به میان نیاورده بود. این کاستی، به تدوین متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش انجامید که با ۱۰۷ اصل و یک اصل الحاقی، به‌عنوان یکی از اسناد کلیدی مشروطه، مبانی هویت و حاکمیت ملی را بازتعریف کرد.[۳۷] متمم قانون اساسی مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات[۳۸]

دستاوردها

به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهایی بود؛ از جمله:

  • تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی.[۳۹]
  • مشروطه با گسترش آزادی بیان و قلم، به دگرگونی بنیادین در زبان و ادب فارسی انجامید و ادبیات را از حاشیه‌نشینی درباری به ابزاری برای آگاهی‌بخشی، نقد اجتماعی و مبارزه با نابسامانی‌ها بدل کرد.[۴۰]
  • همچنین این نهضت با ایجاد نگرشی نو به سرنوشت و حقوق انسان، زمینه را برای شکل‌گیری انسانِ نواندیش و تحول‌خواه فراهم ساخت و با گشودن فضای عمومی به روی زنان، نخستین گام‌ها را در جهت برابری حقوقی و حضور اجتماعی آنان برداشت.[۴۱]
  • پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشروطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.[۴۲]

چالش‌ها[دیدگاه ۱]

برخی پژوهشگران در مقابل دست‌آوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالش‌های آن اشاره کرده‌اند:

  • نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.[۴۳]
  • نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.[۴۴]
  • تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند[۴۵] و غفلت برخی علما از حمایت از علمای مشروعه‌خواه از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.[۴۶]
  • بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد[۴۷] و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.[۴۸]
  • دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.[۴۹]
  • قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد.
  • انتخابات تشریفاتی: به نظر محققان این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.[۵۰] در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.[۵۱]

اختلاف مشروطه و مشروعه‌خواهی

پس از صدور فرمان مشروطیت، میان رهبران دینی نهضت بر سر مفهوم و محتوای نظام سیاسی نوین اختلافنظر پدید آمد و آنان به دو گروه «مشروطهخواه» و «مشروعهخواه» تقسیم شدند. علمای مشروطهخواه به رهبری آخوند خراسانی و میرزای نائینی، مشروطه را ابزاری برای محدود ساختن قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت در چارچوب نهادهای نوین میدانستند و با استناد به منابع فقهی، نظام مشروطه را با اصول شیعی سازگار تلقی میکردند. در مقابل، علمای مشروعهخواه به رهبری شیخ فضلالله نوری، با مشاهده نفوذ غربگرایان در تدوین قانون اساسی و انتشار افکار سکولار در مطبوعات، بر لزوم انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید کردند و اصولی چون آزادی مطبوعات و برابری حقوقی را مغایر با شرع دانستند. این اختلاف که ریشه در تفاوت برداشت از ماهیت مشروطه و کارکردهای آن داشت، به تدریج به شکاف عمیقی در صفوف مشروطهخواهان انجامید و زمینهساز چالشهای بعدی در روند این نهضت گردید.[۳۷] در پی این اختلافات، شیخ فضلالله نوری که ابتدا خود از مشروطهخواهان بود، با تغییر موضع به مخالفت با مشروطه پرداخت و با حمایت محمدعلیشاه، به مرکز جریان مخالفان مشروطه تبدیل شد. پس از فتح تهران توسط مشروطهخواهان، وی دستگیر و در دادگاهی صحرایی به اعدام محکوم شد و در ۹ مرداد ۱۲۸۸ش به دار آویخته شد؛ رویدادی که به یکی از نقاط عطف تاریخ مشروطه تبدیل گردید.[۳۸]

ادبیات نهضت مشروطه

ادبیات نهضت مشروطه، به آفرینش‌های ادبی گفته است که در آن شاعران و نویسندگان، ادبیات را به ابزاری برای بیان اهداف سیاسی و اجتماعی، از جمله آگاهی‌بخشی به افکار عمومی، آزادی و استقرار مشروطیت تبدیل کردند. این ادبیات در جدال با ادبیات کهنه، در دو عرصه محتوا و زبان، رویکردی نو و سنت‌شکن داشت و با طرح مضامینی چون وطن، قانون، آزادی، نقد سنت‌ها و برابری زنان، به زبانی ساده و عامیانه روی آورد. به‌نظر پژوهشگران شعر این دوره با خروج از دربار و نزدیکی به زبان کوچه و بازار، در قالب‌هایی چون تصنیف و مستزاد جلوه‌گر شد و نثر نیز با تأثیرپذیری از روزنامه‌نگاری، به سمت سادگی و روانی پیش رفت و زمینه‌ساز پیدایش داستان‌نویسی مدرن شد. محققان از شاعران و نویسندگان شاخص این دوره ملک‌الشعرای بهار، ایرج میرزا، میرزاده عشقی، دهخدا و محمدعلی فروغی را نام برده‌اند.[۵۲] ملک الشعرای بهار تاریخچه نضهت مشروطه را در یک قصیدۀ بلند روایت کرده که چند بیت اول آن عبارت است از:[۵۳]

دریغا که بگذشت عهد جوانی
درآمد ز در پیری و ناتوانی
جوانی به راه وطن دادم از کف
دریغا وطن‌رفت‌و طی‌شد جوانی
وگر بازگردد وطن بار دیگر
نیارد جوانی به ما ارمغانی
دو ده ساله بودم که آشفت ایران
برآمد ز ری بانگ عالی و دانی
به مشروطه بر پیشوایان شیعه
بدادند فتوی و گشتند بانی
دو سال دگر انقلابی بپا شد
که شه عهد بشکست در ملکرانی



نهضت مشروطه در آثار پژوهشی و هنری

کتاب و مقاله

آثار پژوهشی گسترده‌ای در قالب کتاب و مقاله درباره نهضت مشروطه ایران نوشته شده که طیف وسیعی از موضوعات تاریخی، سیاسی، فکری، اجتماعی و فرهنگی را پوشش می‌دهد؛ از جمله مهم‌ترین این آثار می‌توان به «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی، «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» تألیف مهدی ملک‌زاده، و آثار ادوارد براون، احمد کسروی و یرواند آبراهامیان اشاره کرد که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به تحلیل این رویداد پرداخته‌اند. همچنین رساله‌ها و مکتوبات سیاسی عصر مشروطه، از جمله آثار میرزای نائینی به‌نام «تنبیه الأمة و تنزیه الملة» و شیخ فضل‌الله نوری با عنوان «حرمت مشروطه»، در کنار مجموعه‌اسناد منتشرشده از وزارت امور خارجه و خاطرات رجال سیاسی، منابع ارزشمندی برای شناخت ابعاد مختلف این جنبش به شمار می‌روند. در حوزه اندیشه سیاسی، کتاب‌هایی چون «مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه»، «بنیاد فلسفه سیاسی در ایران» و «مشروطه ایرانی و پیش‌زمینه‌های نظریه ولایت فقیه» به تحلیل مبانی فکری موافقان و مخالفان مشروطه پرداخته‌اند. تاریخ محلی و منطقه‌ای مشروطه نیز در آثاری مانند «ایل بختیاری و مشروطیت»، «گیلان از انقلاب مشروطیت تا زمان ما» و «استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران» بازتاب یافته است. افزون بر این، پژوهش‌های متعددی به نقش زنان، مطبوعات، ادبیات و تأثیر مشروطه بر تحولات فرهنگی و زبانی ایران اختصاص یافته که به نظر محققان نشان از گستردگی و تنوع رویکردهای پژوهشی به این رویداد تاریخی دارد.[۵۴]

فیلم و مستند

به باور پژوهشگران، انقلاب مشروطه باوجود اهمیت تاریخی، در سینما و تلویزیون بازتابی ناقص و اغلب همراه با تحریف داشته است؛ به نظر آنها، آثاری چون فیلم «ستارخان» و سریال‌های «معمای شاه» و «ایراندخت» به‌دلیل جابجایی قهرمان و ضدقهرمان و بی‌توجهی به نقش مردم، با انتقاد مورخان مواجه شدند.[۵۵] مستندهایی مانند «روایتی از مشروطه»،[۵۶] «تا مشروطه»،[۵۷] «بهارستان، خانه ملت»، «نیمه پنهان ماه»، «کوپریتو»، «آینه خیال» و «صف و چند خرده روایت از قرن اخیر» از آثاری بوده که کوشیده‌اند با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیده‌شده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند.[۵۸]

یادمان‌های نهضت مشروطه

خانه مشروطه تبریز

خانه مشروطه تبریز، منزل سابق مهدی کوزه‌کنانی از تاجران سرشناس تبریز، در ۱۲۴۷ش ساخته شد و در جریان محاصره ۱۱ ماهه تبریز، به مرکز فرماندهی مبارزان و محل تجمع بزرگان آذربایجان تبدیل گردید. این بنا در ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از ۱۳۷۵ش با عنوان موزه مشروطه، با معماری چشمنواز و سردیس‌هایی از ستارخان، باقرخان و دیگر چهره‌های شاخص، در محله راسته‌کوچه تبریز، پذیرای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران است.[۵۹]

روز تهران (۱۴ مهر)

چهاردهم مهر ماه به‌عنوان روز تهران در تقویم رسمی ایران نام‌گذاری شده است که یادآور امضای متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش است؛ متممی که به‌عنوان دست‌آورد مشروطه‌خواهان در اصل چهارم خود، تهران را برای نخستین‌بار به‌صورت رسمی به‌عنوان پایتخت ایران معرفی کرد.[۶۰]

سالروز صدور فرمان مشروطیت

چهاردهم مرداد ماه ۱۲۸۵ش، سالگرد صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار است که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای سیاسی قرون اخیر ایران، نقطه عطفی در تاریخ جنبش‌های آزادی‌خواهی و قانون‌گرایی کشور به شمار می‌رود. این روز هر ساله به‌عنوان یادبود پیروزی مشروطه‌خواهان و آغاز دوره‌ای نوین در تاریخ ایران گرامی داشته می‌شود.[۶۱]

تمبر یادبود

در یکصدمین سالروز صدور فرمان مشروطیت، تمبر یادبود این رویداد توسط شرکت پست جمهوری اسلامی ایران چاپ شد.[۶۲]

پانویس

  1. ↑ آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، ۷۱۸–۷۱۹٫.
  2. ↑ مصباح یزدی، انقلاب اسلامی و ریشه های آن، ۱:‎ ۳۱.
  3. ↑ دهخدا، «مشروطه»، واژه‌یاب.
  4. ↑ محمدی، «نهضت مشروطه»، پژوهه.
  5. ↑ «معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  6. ↑ وینسنت، نظریه‌های دولت، ۱۲۳-۱۲۷.
  7. ↑ مهدی‌قلی‌خان، طلوع مشروطیت، ۱۵.
  8. ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۴۹–۵۱.
  9. ↑ قریشی کرین و قوامی، «نهضت مشروطه»، دانشنامه امام خمینی، ۱۹۸.
  10. ↑ شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۴۴۵.
  11. ↑ «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  12. ↑ «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  13. ↑ کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ۱:‎ ۵۳۹.
  14. ↑ «احمد شاه قاجار»، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  15. ↑ صفری، «ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران»، تاریخ پژوهان، ۱۰۲-۱۱۲.
  16. ↑ کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ۱:‎ ۵۳۹.
  17. ↑ طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، تاریخ پژوهی، ۷۵.
  18. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۹-۲۶۸.
  19. ↑ رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  20. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۳.
  21. ↑ فیروز و شیخی، «تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، ۸۳.
  22. ↑ خوشحال، «تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن»، تغییرات اجتماعی - فرهنگی، ۶۹-۷۰.
  23. ↑ حبیبی، «انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران»، مهر.
  24. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۹-۲۷۰.
  25. ↑ حبیبی، «انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران»، خبرگزاری مهر.
  26. ↑ همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۶۶-۲۷۹.
  27. ↑ «مشروطه از نگاه مورخان»، وب‌سایت رونامه دنیای اقتصاد.
  28. ↑ شهبازی، «جریان شناسی جنبش مشروطه»، بازتاب اندیشه، ۳۹۷.
  29. ↑ شهبازی، «جریان شناسی جنبش مشروطه»، بازتاب اندیشه، ۳۹۷.
  30. ↑ شهبازی، «جریان شناسی جنبش مشروطه»، بازتاب اندیشه، ۳۹۸.
  31. ↑ شهبازی، «جریان شناسی جنبش مشروطه»، بازتاب اندیشه، ۳۹۸.
  32. ↑ شهبازی، «جریان شناسی جنبش مشروطه»، بازتاب اندیشه، ۳۹۸.
  33. ↑ «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  34. ↑ «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  35. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  36. ↑ قریشی کرین و قوامی، «نهضت مشروطه»، دانشنامه امام خمینی، ۲۰۸.
  37. ↑ «مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  38. ↑ «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  39. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  40. ↑  ملایی توانی، «مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ۱۳۷-۱۴۰.
  41. ↑  ملایی توانی، «مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، ۱۳۷-۱۴۰.
  42. ↑ همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  43. ↑ شیرمحمدی، «درآمدى بر ماهیت مشروطیت و نقش آ ن در تکوین تمدن اسلامى»، فصلنامه حوزه، ۱۷۰-۱۷۴.
  44. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۱۷۱ و ۲۴۲.
  45. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۷:‎ ۴۵۹.
  46. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۲۴۸.
  47. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۸:‎ ۱۷۰-۱۷۱.
  48. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ۴:‎ ۳۳۷.
  49. ↑ امام‌خمینی، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، ۱۸:‎ ۱۳-۱۵.
  50. ↑ کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، ۲۳۰.
  51. ↑ فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ۱:‎ ۲۵۷.
  52. ↑ «ادبیات مشروطه»، وب‌سایت پژوهه.
  53. ↑ «تاریخچه انقلاب مشروطه»، وب‌سایت گنجور.
  54. ↑ «کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  55. ↑ اسدی، «مشروطه در سینما و تلویزیون»، وب‌سایت آگاه.
  56. ↑ «روایتی از مشروطه»، وب‌سایت ایرانداک فیلم.
  57. ↑ «‏تا مشروطه‏ (1396)»، وب‌سایت مظوم.
  58. ↑ «آثار - انقلاب مشروطه»، وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی.
  59. ↑ ««خانه مشروطه تبریز» مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم»، خبرگزاری فارس.
  60. ↑ «روز تهران چه روزی است و چرا؟»، اعتماد آنلاین.
  61. ↑ «14 مرداد و 14 کتاب دربارۀ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون»، وب‌سایت عصر ایران.
  62. ↑ «صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد»، وب‌سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ شما باید در یک جایی از مقاله به بسط دعوای مشروعه خواهی و مشروطه خواهی وارد شوید. به نظرم بخش بروز تفرقه میان رهبران جای بدی نباشه ولی باز شما ببینید کجا بهتره همچنین یک جایی هم باید به تغییر مسیر از عدالت خواهی به مشروطه خواهی و نقش انگلیس در این مسیر بپردازید. https://hawzah.net/fa/Discussion/View/80715/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 https://www.shahbazi.org/pages/Mashrooteh3.htm

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:نهضت_مشروطه&oldid=61605»