پیش‌نویس:نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''نهضت مشروطه؛'''</big> دوران گذار از استبداد مطلق به نظام قانون‌محور با حاکمیت ملی، تفکیک قوا و حضور نهادهای نوینی چون مجلس و مطبوعات.

نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژه‌یاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، رویدادی بود که در اواخر دوره قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.<ref>{{پک/بن|مفهوم‌ مشروطه‌|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌}}</ref>

بر اساس دیدگاه پژوشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقه بسیاری از اجزای آن به قرون وسطا بازمی‌گردد.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سیدمحمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref> این اصطلاح  در برابر «دولت مستبده» یا «سلطنت مطلقه» به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=93-97}}</ref>  دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref>[۲] و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref>[۳] در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به‌توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref>در دوره مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید «دولت مشروطه» بود، اما در دوره مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه «دولت ملی» یا «حکومت ملی» رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>

== ایران پیش از نهضت مشروطه ==

پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref> قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref> در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصه رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قفقاز را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273؛][https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref>

به نظر پژوهشگران، زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه به مجموعه‌ای از عوامل ساختاری و تاریخی بازمی‌گردد که در سال‌های پایانی حکومت قاجار به تدریج بستر اعتراضات مردمی را فراهم آورد.<ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> از جمله این عوامل می‌توان به از دست‌رفتن ایالات حاصلخیز ایران توسط روسیه و انگلیس، اعطای امتیازات متعدد به خارجی‌ها و دریافت وام‌های سنگین برای خوشگذرانی شاهان قاجار، ستمگری شاهان، درباریان و حکام ولایت، نحوه قضاوت و اجرای عدالت که در دست روحانیون بود، و نیز شکست روسیه از ژاپن در جنگ ۱۹۰۵م که موجب احساس حقارت در میان ایرانیان گردید، اشاره کرد. به باور آنان، الغای امتیاز تنباکو در سال ۱۳۰۳ قمری، گسترش نشریات و روزنامه‌های ضد دولتی، افزایش نارضایتی عمومی از حکومت در میان مردم و علما، و ناکارآمدی فزاینده نظام سلطانی، از دیگر عواملی بود که زمینه‌ساز ظهور جنبش مشروطه گردید.<ref>{{پک|خوشحال|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ص=۶۹-۷۰}}</ref>  

در کنار این ریشه‌های بنیادین، پژوهشگران بر این باورند که مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید که از آن جمله می‌توان به افزایش ارتباط مردم ایران با کشورهای دارای حکومت‌های مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون و توسعه مدارس جدید، ایجاد پست و تلگراف به‌عنوان ابزار انتقال افکار نو، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها و آثار نویسندگان آزادی‌خواه، و نقش وعاظ و علمای مذهبی در بیداری اذهان عمومی اشاره کرد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار عکس رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران و کشته شدن طلبه‌ای جوان، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس را در پی داشت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۷۰}}</ref> از دیدگاه آنان، انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و تشکیل مجلس دوما و نیز ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعۀ تفکر انقلابی و تقویت انگیزۀ مردم ایران که پیش‌تر تجربه جنبش تحریم تنباکو را پشت سر نهاده بودند، نقش مؤثری ایفا کرد. سرانجام، به اعتقاد پژوهشگران، بحران اقتصادی و بی‌حرمتی عین‌الدوله، صدراعظم وقت، به بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ توسط مظفرالدین‌شاه، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی و تحول ساختار سیاسی ایران فراهم گردید.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref><ref>{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۶-۲۷۹}}</ref>

== نیروهای اجتماعی فعال نهضت مشروطه ==

در ایران دوره مشروطه، نیروهای اجتماعی متعددی با انگیزه‌ها و نقش‌های متفاوت وارد عرصه شدند. روحانیون با وجود تهدید جایگاه خود توسط نهادهای آموزشی و حقوقی جدید و رقابت روشنفکران، همچنان از نفوذ معنوی و پایگاه مردمی برخوردار بودند و نقش محوری در بسیج توده‌ها ایفا کردند. روشنفکران متأثر از پیشرفت‌های غرب، به ویژه در آذربایجان، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی پرداختند. بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس نقش مهمی داشتند، اما بعداً به دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. پیشه‌وران و اصناف به عنوان پشتوانه توده‌ای نهضت، از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز پیشگام مبارزات بودند. زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌های مخفی و حتی حضور در نبردها با پوشش مردانه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد. در مقابل، دربار، شاهزادگان، زمینداران و اعیان که منافعشان در خطر بود، به صف مخالفان مشروطه پیوستند و برخی بعدها رهبری آن را نیز به دست گرفتند. کارگران و دهقانان به دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref>

== پیامدهای نهضت مشروطه ==

به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهای بود. از جمله: تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref> متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref>

== چالش‌های ایران در دوره نهضت مشروطه ==

برخی پژوهشگران در مقابل دست‌آوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالش‌های اشاره کرده‌اند که ایران در این دوره و پس از آن با آنها مواجه شد:

* نفوذ اندیشه‌های غربی: از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>شیرمحمدی، درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی، 1385ش، ص۱۸۸.

</ref>

* نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242

</ref>

* تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref> و همچنین عدم حمایت کافی علمای دین از مشروعه‌خواهانی از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.<ref>امام‌خمینی، صحیفه، ۱۸/۲۴۸.

* بروز تفرقه میان رهبران: اختلاف میان روحانیان و روشنفکران و نیز در میان خود علما، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص170-171.</ref> و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج4، ص337.

</ref>

* دخالت بیگانگان: روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.<ref>امام‌خمینی، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص13-15.</ref>

* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) به‌طور عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی.]</ref>

* انتخابات تشریفاتی: در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند.<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، 1393ش، ص230.</ref> در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، 1387ش، ج1، ص257.</ref>

* امام‌‏جمعه‏‌زاده، سید جواد، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ 39، 1391ش.

* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.

* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.

* خارابی، فاروق، انجمن‌های عصر مشروطه، تهران، موسسه‌ی تحقیقات و توسعه‌ی علوم انسانی، 1386ش.

* دهقانی، رضا، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، تهران، بنگاه ترجمعه و نشر کتاب پارسه، 1392ش.

* «دیدگاه امام خمینی درباره‌ی قانون اساسی مشروطه چه بود؟»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1405ش.

* ذوالفقاری، مهدی و دیگران، «بررسی مقایسه ای سرمایه‌های روحانیت در دوره صفویه و قاجاریه(با استفاده از نظریه بوردیو) مقاله»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 12، 1399ش.

* رضایی، علی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: '''14''' مرداد 1400ش.

* روحانی، سید حمید، نهضت امام‌خمینی، تهران، عروج، ۱۳۸۱ش.

* رهبرنیا، زهرا، «تأثیر تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران مشروطه بر ایران (با تأکید بر پوشش مردمان عصر قاجار)»، مجلۀ چیدمان، شمارۀ 2، 1392ش.

* رهدار، احمد و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»،  ماهنامۀ سوره، شمارۀ 57-58، 1390ش.

* شیرمحمدی، محمدمهدی، «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی»، مجله حوزه، شماره ۱۳۷، ۱۳۸۵ش.

* طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش

* «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وب‌سایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1403ش.

* فردوست، حسین و شهبازی، عبدالله، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، اطلاعات، 1387ش.

* فوران، جان، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، 1396ش.

* قائم مقامی، جهانگیر، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران» مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 6، 1349ش.

* کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت ایران، علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1393ش.

* «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1394ش.

* {{یادکرد وب|عنوان=نهضت مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=31898|تاریخ=24 آبان 1393|تاریخ بازبینی=3 خرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت وب‌سایت پژوهه}}

* ولی‌زاده، حیدر، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، رساله دکتری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده اندیشه سیاسی، انقلاب و تمدن اسلامی، ۱۴۰۲ش.